Advertentie

Na Merkel dreigt voor Europa machteloosheid en grote leegte

Angela Merkels voorzichtigheid en haar zoektocht naar consensus, voetje voor voetje, hebben Europa de voorbije jaren veel geld gekost. ©Thilo Schmuelgen/Reuters Pool/dpa

Het vertrek van Angela Merkel valt samen met grote geopolitieke omwentelingen. Het machtsvacuüm dat ze achterlaat en de explosieve interne samenwerking dreigen Europa helemaal dicht te doen slibben.

Zestien jaar lang zette Angela Merkel, eerst als ‘mädchen’, daarna als ‘mutti’, de toon in het Europese beleid. Ze was de spilfiguur op Europese toppen, altijd ‘gründlich’ voorbereid en met een groot moreel gezag. Merkels voorzichtigheid en haar zoektocht, voetje voor voetje, naar consensus leidden meermaals tot het nachtelijke uitlopen van de vergadering van de Europese regeringsleiders. In de eurocrisis werd ze vergeleken met een tanker die tegen alle andere in zijn koers verderzette om dan het logge schip helemaal te moeten draaien. De kanselier, geboren achter het IJzeren Gordijn, wilde te allen prijze ook een nieuwe verdeling tussen oost en west vermijden in Europa.

De essentie

  • Het vertrek van Angela Merkel zal een grote invloed hebben op de politieke machtsverhoudingen en de toekomst van Europa.
  • Het klinkt als het intrappen van een open deur, maar de Duitse verkiezingen en de nieuwe coalitie zullen de krachtsverhoudingen in Europa hertekenen. Dat zich lange regeringsonderhandelingen aankondigen, vergroot de Europese zenuwachtigheid nog.
  • Omdat na de grootste economie in Europa ook Frankrijk volgend voorjaar naar verkiezingen moet, dreigt verlamming, net op een ogenblik dat belangrijke geopolitieke keuzes nodig zijn om Europa politiek en industrieel op de wereldkaart te houden.
  • En dan is er nog het gesjoemel met de democratie en de rechtsstaat in Polen en Hongarije dat Europa van binnenuit dreigt op te blazen.

Merkels invloed beperkte zich niet tot de Europese Raad. Ze was al die tijd ook de echte chef van de Europese Volkspartij EVP. Die leverde tijdens Merkels mandaat steevast de voorzitter van de Europese Commissie en pikte belangrijke posten in het dagelijks bestuur in. De EVP legde, met de socialisten, ook de bodem voor de parlementaire meerderheid voor de Commissie.

Merkel bewaakte haar greep op de Europese instellingen strak: toen de Duitse sociaaldemocraat en voorzitter van het Europees Parlement Martin Schulz in 2014 een post ambieerde in de Europese Commissie, deed ze er alles aan om die benoeming te dwarsbomen. En huidig Commissievoorzitster Ursula von der Leyen toetst belangrijke beslissingen twee- tot driemaal per week telefonisch af bij Merkel.

De Duitse verkiezingen zetten Merkel-zekerheden op de helling: het Europees beleid van Duitsland, het Duitse gewicht in de EVP, de krachtsverhoudingen in het Europees Parlement en de steunpilaar die ze was voor de Commissievoorzitster. Over één ding zijn de meeste Europese experten het eens: grote revoluties in het Duitse Europees beleid komen er niet, ongeacht of de sociaaldemocraat Olaf Scholz of de CDU-kandidaat Armin Laschet de race wint. De basiskoers is pro-Europees, zeggen Duitse diplomaten al jaren. Ook al keek Duitsland, net als andere landen, altijd eerst naar de eigen belangen.

Scholz, die in de peilingen nog altijd voorop ligt, presenteert zich als de nieuwe Merkel: de politiek met kleine stapjes en dialoog. Economisch huldigen beide heren het protestantse adagium dat schulden des duivels zijn. Duitsland blijft dus net als Merkel een moeilijke klant in de komende gesprekken over een aanpassing van de Europese begrotingsregels.

Tegengestelde belangen

De Duitse kiezers zijn niet tuk op revoluties. Voor Europese thema’s zoals de Europese Green Deal en de digitalisering van de industrie was in de Duitse campagne weinig aandacht. De Duitsers zijn niet goed voorbereid op de grote digitale en klimaattransformatie, en wat die voor hun land betekenen. Ook Laschet ‘merkelt’ rustig verder. Zijn grootste ambitie is de oprichting van een Europese FBI. De groene kanselierskandidaat Annalena Baerbock pleit wel voor stevige economische en politieke veranderingen.

Tegengestelde belangen kunnen de vorming van een Duitse coalitieregering bemoeilijken. Als de grote coalitie tussen socialisten en christendemocraten, wegvalt, heeft dat grote repercussies in Europa. De Europese Volkspartij en de socialisten van S&D vormen een gelijkaardige coalitie in het Europees Parlement. Ze vormt de machtsbasis voor Commissievoorzitster von der Leyen.

In haar State of the Union in het Europees Parlement positioneerde voorzitster Ursula von der Leyen zich nadrukkelijk in de richting van Frankrijk.

Een onderdeel van die deal was ook de verdeling van het mandaat van de voorzitter van het Europees Parlement: de Italiaanse sociaaldemocraat David Sassoli kreeg de eerste tweeënhalf jaar, een EVP’er de tweede tweeënhalf jaar. ‘Als ze in Duitsland naar een ander type coalitie gaan, lijkt het ondenkbaar dat de deal tussen de EVP en S&D over de leiding van het Europees Parlement wordt gehandhaafd’, valt te horen. Manfred Weber, de fractievoorzitter van de EVP, die van Merkel evenmin voorzitter van de Commissie mocht worden, is geen kandidaat voor die job. Hij wil zijn huidige job combineren met het voorzitterschap van de Europese Volkspartij.

Als Laschet kanselier wordt, zal hij eerst zijn sporen moeten verdienen. Dat parcours heeft ook Merkel moeten doorlopen. De directe lijn en vertrouwensband met von der Leyen heeft Laschet niet.

Als Scholz kanselier wordt, komt er een andere dynamiek in alle instellingen. Dan verliezen de christendemocraten het machtigste zitje in de Europese Raad. Dat zal afstralen op de EVP en de Duitse macht in die partij. De stichtende christendemocraten van West-Europa zijn een minderheid aan het worden in die machtspartij ten voordele van Oost-Europese conservatieven, die soms een bedenkelijke reputatie hebben, zoals in Slovenië en Bulgarije. Merkel heeft jarenlang de Hongaarse leider Viktor Orbán de hand boven het hoofd gehouden. Het maakte hem politiek groot en zijn kliek van ondernemers slapend rijk. Pas vorig jaar trok Orbán zijn Fidesz-partij zelf uit de EVP.

Duits anker

In het post-Merkel-scenario dreigt von der Leyen ook meer geconfronteerd te worden met een links-liberale meerderheid in het Europees Parlement, zonder de EVP, zeker als het om de rechtsstaat en de democratie gaat. Haar aarzeling om harder op te treden tegen Polen en Hongarije, wordt haar nu al niet in dank afgenomen in het Europees halfrond. Haar Duitse anker in de Europese Raad is ze kwijt.

De Franse president Emmanuel Macron zal op dat moment de grootste autoriteit in de Europese Raad zijn. De verwachting is dat von der Leyen zal kiezen voor Macron. Ze heeft haar benoeming aan hem te danken. In haar State of the Union vorige week in het Europees Parlement positioneerde von der Leyen zich nadrukkelijk in de richting van Frankrijk, met haar verwijzing naar Macrons dada’s: een defensietop in Parijs, harde taal aan het adres van China en de nood aan strategische autonomie.

De Duitse verkiezingen vallen op een delicaat moment. De idee van strategische autonomie, de nood om Europa minder afhankelijk te maken en eigen belangen na te streven, van defensie tot halfgeleiders, krijgt meer vaart. Zeker nu blijkt dat Europa niet de achtertuin en bevoorrechte bondgenoot is van de VS en president Joe Biden inzet op een geopolitiek robbertje met China. ‘Dat is hét debat voor Europa de komende jaren en we hebben nu een venster om het waar te maken. Als we nu niet de politieke wil kunnen opbrengen, lukt het nooit’, zeggen diplomaten.

De drie Duitse kandidaat-kanseliers zijn alvast voor het concept van strategische autonomie gewonnen. De Italiaanse premier Mario Draghi ontpopte zich de voorbije maanden al als de sidekick van Macron. Het grote probleem is dat het perspectief voor beiden erg kort is. Macron staat in de lente van volgend jaar voor verkiezingen; het mandaat van Draghi is beperkt.

Verkiezingen in grote lidstaten leggen de Europese machine wel vaker plat. De discussie over strategische autonomie ligt bovendien moeilijk in landen als Ierland en Oostenrijk, die geen deel uitmaken van de NAVO, en bij de Oost-Europese en Baltische buren van Rusland. Zij vrezen een verzwakking van de NAVO. Met een Duitsland zonder regering en Franse verkiezingen wordt het heel moeilijk om zulke cruciale knopen door te hakken en voor Europa een eigen geopolitieke rol op te eisen.

‘Soevereinisten’

Intussen wordt de Unie van binnenuit aangevreten door de ‘soevereinisten’, landen als Polen en Hongarije die de eigen wet boven de Europese willen plaatsen en wel de centen willen maar niet de verplichtingen van de rechtsstaat en de democratie. Het dossier verdeelt oost en west in Europa opnieuw. Ook de discussie over de klimaatmaatregelen voor 2030 wordt bijzonder moeilijk. Nog voor dat debat echt losbarst, swingt de volkswoede over de stijgende energieprijs de pan uit.

Europa ligt deze herfst op apegapen. Onder de pragmatische compromis zoekende aanpak van Merkel heeft Europa al veel tijd verloren. Het nieuwe Europese machtsvacuüm belooft niet veel goeds.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud