reportage

Sunniside down

©Rik Van Puymbroeck

Sunderland had Europa niet nodig, maar Nissan wel. Zo lijkt de nakende brexit als een deksel op de neus van de ‘Mackems’ te vallen. ‘Wij waren de gele hesjes van 2016.’

Donderdag in de Sunderland Echo, een opiniestuk: ‘This needs to be a wake-up call to government’, schrijft het lokale Labour-parlementslid Julie Elliott. Of in Downing Street 10 een alarm afging toen de autobouwer Nissan begin deze week aankondigde dat de X-Trail niet in haar vestiging in Sunderland zal worden gebouwd - en dat de onzekerheid over de brexit één van de redenen is - weet alleen premier Theresa May. Maar de klok tikt en tikt en tikt, ook als dit verhaal getikt wordt. Er is voor alles een website en onder de noemer ‘Days left until Brexit’ is op vrijdagochtend te lezen: 49 days, 14 hours, 23 minutes, 04 seconds. Dan is het 29 maart.

Twee dagen eerder brengt Colin ons van de luchthaven in Newcastle naar het kantoor van het autoverhuurbedrijf. Nu moet je nooit een journalist vertrouwen die bij het begin van zijn verhaal een taxichauffeur aan het woord laat. Dat wijst op armoede, op te weinig gesprekspartners nadien, op deze gedachte: ‘we kunnen elk woord gebruiken, ook wat de taxichauffeur zegt.’ Maar laat Colin de uitzondering zijn. Hij zegt: ‘Ik stemde ‘leave’, pro brexit dus. Brussel moet niet zeggen wat wij moeten doen. En we kunnen net zo goed handel drijven met Australië. Maar ‘leave’ is wat ik zelf ook ga doen met het UK. Niet wegens de brexit, wel door de onmenselijke taksen die de regering oplegt. Volgend jaar ga ik op de Filipijnen wonen.’

Colin zegt wat je hier vaker hoort. Brexit, sure, in Sunderland stemde op 23 juni 2016 61,3 procent voor het verlaten van de Europese Unie, 10 procentpunten boven het nationale gemiddelde. Maar was Sunderland zo anti-Europa? ‘Vooral anti-regering. Londen was niet met ons bezig. Dan krijg je dit.’

Exit Colin, we rijden zelf naar Sunderland, tot nu enkel de naam van een voetbalclub. Nooit bij stilgestaan dat het ook een stad is, maar jawel: er wonen 170.000 mensen, de inwoners worden Mackems genoemd en in 1986 vestigde de Japanse autobouwer Nissan er zich. De zucht die toenmalig premier Margaret Thatcher slaakte, creëerde forse golven op de rivieren Tyne en Wear. Die rivieren en de Noordzee hadden scheepsbouw gebracht, maar in ’88 sloot de allerlaatste werf en toen kwam de werkloosheid. Nissan bracht redding. Vandaag werken er 7.000 mensen, bij de toeleveranciers nog eens 40.000. Vlak voor Washington, het deel van Sunderland waar de fabriek ligt, is dat duidelijk. Nissan heeft een eigen afrit en op het plaatsnaambord staat onder Sunderland heel trots: Home to Nissan.

Voetbal

Toch kun je niet om het voetbal heen. Google de stad en je vindt eerst enkel links naar Sunderland AFC, waar ooit Simon Mignolet, Adnan Januzaj en Jason Denayer speelden. Al snel kom je bij de Netflix-serie ‘Sunderland ‘Til I Die’. Het begin zegt alles. Je zit in de zondagsmis en de pastoor bidt: ‘Lord, help us understand what football means for our community.’ Iets later vraagt hij hulp bij razernij als de club het slecht doet. Sunderland is net gedegradeerd uit de Premier League. Je moet niet van voetbal houden om te kijken, de serie helpt de Mackems te begrijpen. Dit zijn working class people aan wie de club geluk en troost bood. Een rondje langs het Stadium of Light, dat duizenden fans mee liet crowdfunden door per baksteen met hun naam erop 25 pond te betalen, is geen luxe. De supporters zijn de inwoners van de stad. De inwoners stemden voor de brexit. En allemaal kregen ze deze week dat nieuws van Nissan te horen.

Tegen de muur staan Chris Muir en Tom Dixon. Ze zijn 36 en 47. Een tattoo met het Britse embleem siert Toms benen. Ze roken zelfgerolde sigaretten voor ze gaan sporten in het Sunderland Aquatic Centre. Voor 20 miljoen pond gebouwd met Europese steun. Tom stemde ‘remain’, Chris koos voor ‘leave’. ‘And I don’t regret my vote’, zegt Chris. ‘De enige reden waarom ik dat deed, waren de immigranten. Ze komen naar hier, nemen onze jobs af en niemand doet iets: our Government niet en Europa niet.’ Of de brexit dat zal stoppen? Tom schudt het hoofd. ‘Nee. Ik vond het beter in Europa te blijven, je bent altijd sterker in een groep. But we will have to deal with it. Niemand kan voorspellen wat er na 29 maart zal gebeuren.’

Zo leest Chris het nieuws van Nissan: ‘61 procent van de mensen stemde voor de brexit en nu willen ze ons spijt doen krijgen. Terwijl Nissan dit ook zonder de brexit had beslist. De waarheid is simpel. De prijs van dieselwagens, zoals de X-Trail, is door de regering zo hoog gezet dat niemand die nog koopt. Waarom zou Nissan ze dan hier produceren om ze weer te moeten exporteren? De brexit wordt louter als propaganda gebruikt.’

Sunderland verliest 740 nieuwe jobs door de beslissing. Wat Nissan dreigt te verliezen? May had de Japanners in 2016 een tariefvrije toegang tot de EU beloofd. Er was sprake van 80 miljoen pond van de overheid in ruil voor de Japanse beloftes. De X-Trail zullen ze in Japan maken, de Qashqai, Juke en Leaf blijven hier. De Nissan Sunny maakten ze hier gek genoeg nooit.

Ploegenwissel

We rijden naar Washington - ‘The Real Washington’, zegt een bord, door deze gemeente heeft Sunderland een zusterband met de Amerikaanse hoofdstad - en parkeren tussen duizenden andere auto’s. Heel veel Nissans: oude Micra’s en Primera’s, nieuwere Qashqais en Jukes. Het is 12 minuten voor drie en er is een ploegenwissel. Twee arbeiders komen samen af: ‘We weten officieel niets. Nissan heeft intern niet gecommuniceerd.’ Ze halen hun schouders op: ‘As long as we have a job…’

Iemand parkeert zijn rode Micra. ‘Sorry, I’m not allowed to speak to you.’

Robert Leonard werkt voor de toeleverancier Autoscan. ‘Ik stemde ‘leave’. Geef de brexit een jaar om zich te settelen en dan valt het wel mee. Europa legde restricties op. Ik geloof nooit dat de autobouwers weggaan.’

Het wordt 12 over drie en daar is iemand van Securitas: ‘Are you the Belgian journalist? U mag hier niet komen. Gelieve te vertrekken.’

24 minuten, vier gewone arbeiders aangesproken en weggestuurd. Iets ligt hier erg gevoelig.

East Boldon, West Boldon en Boldon Colliery liggen vlakbij en zijn arbeidersdorpen. In Owen Drive vertelt de 63-jarige, nu gepensioneerde, Robert Scott waar het volgens hem op staat. Zelf wilde hij niet weg uit de EU. ‘Ik was er al voor toen we toetraden tot de EU, toen was het zeker niet beter dan vandaag’, zegt Scott die eerst mijnwerker was en later in een plasticbedrijf werkte. ‘Dat sloot toen het de concurrentie met China niet meer aankon. Nu lees je overal dat Nissan de grootste werkgever in de regio is. Don’t believe it: dat is de National Health Service.’ Roberts vrouw Susan ging niet stemmen. Ze voelde zich daar niet slim genoeg voor. ‘Dat is hét probleem’, zegt Robert. ‘Niemand gaf voldoende informatie. Ook May deed niets voor ons. Plots is het alle hens aan dek. Maar 50 dagen meer! Waarom panikeerde ze twee jaar geleden niet? De working class strafte de arrogantie van Londen toen al af. Heb je al gehoord van de North-South divide? (de breuklijn tussen het rijkere zuiden van Engeland met Londen en het armere noorden, red.) Dat is afgestraft. Wij zijn de gele hesjes van 2016.’

Social club

Morrissey. Je verzint het niet, maar in de social club The Shack in Boldon Colliery, waar Robert ons naartoe heeft gestuurd, klinkt hij uit de boxen met deze zinnen: ‘Everyday is like Sunday/Everyday is silent and grey.’ Er is vast tapijt, leden betalen 2 pond per jaar, de onverwachte bezoeker mag voor een halve pond binnen. Koffie? ‘Ik denk niet dat we dat hebben’, verontschuldigt de waardin zich. Sparkling water? ‘Ook niet.’ Vier grauwe mannen kaarten, drie andere drinken een grote pint, twee jonge arbeiders met tattoos tot in de nek eten een bakje chips en één man wint van zichzelf op de biljarttafel. En Morrissey maar zingen.

Malcolm Donnelly leest de krant aan de toog. Alle argumenten van de voorbije uren herhaalt hij: het is de dieselprijs, het is de North-South divide, het is de gemeende fuck you van de arbeidersklasse, ze hebben Brussel niet nodig. Maar hij lanceert een nieuw begrip: ‘Scaremongering is het, bangmakerij’, aldus de 67-jarige ingenieur. ‘Ik las onlangs dat er een plan zou bestaan om de Queen te evacueren als er rellen uitbreken bij de brexit. Komaan. Dat is allemaal hype. It sells newspapers. Nissan wil hier helemaal niet weggaan.’

O ja, Malcolm stemde voor de drexit. Dat geeft hij nog graag even mee. ‘Ik weet niet wat er zal gebeuren. Maar als zelfs intelligente mensen in Londen het niet weten en er niet in slagen een deal te sluiten, waarom zouden wij ons dan zorgen maken? We hebben producten die de hele wereld nodig heeft. En omgekeerd.’

49 days, 10 hours, 50 minutes, 35 seconds: de klok tikt verder. Zoals naar Valentijn of Pasen. In Waterstones, de enige echte boekenwinkel in Sunderland, zie je dat best. ‘Brexit Friday 29th March 2019’ staat op een papier boven een rek met boeken die er allemaal aan gewijd zijn. Bij Penguin verscheen ‘Brexit cartoons’. Ernstiger zijn ‘Heroic Failure’, ‘Rule Britannia, Brexit and the End of Empire’ en ‘9 lessons in Brexit’. Echt grappig is ‘The Story of Brexit’: vierentwintig korte verhaaltjes met een illustratie. Antwoorden op waarom de brexit goed zou zijn. Eentje integraal: ‘Europe is very different from Britain. For instance, their windows open inwards rather than outwards and it is almost impossible to buy Monster Munch in Bulgaria. No wonder we could not get along.’ Monster Munch is een merk van chips en de Britten hebben humor.

Ondertussen is de grijze lucht donker geworden, maar kunstlicht genoeg in het Tennis Centre van Silksworth. Hier werden op de avond van 23 juni 2016 de stemmen geteld en, zo stond het deze week in De Standaard: ‘Er werd gejuicht. (…) Mensen staken beide vuisten in de lucht, sprongen op en neer.’ Het stemadvies dat Nissan voor het referendum had gegeven, kwam als een boemerang terug. In het stemhokje toont de arbeider wie de baas is.

Vanavond zit een vader aan een tafeltje bij het venster met uitzicht op een paar indoor tennisbanen. Hij wacht op zijn zoon, het lot van ouders met sportende kinderen. Hij heet Colin Macpherson en spreekt Engels dat we begrijpen. Hij schudt vriendelijk de hand. ‘Ik moet je eerst twee dingen zeggen’, vertelt hij. ‘Eén: ik woon in Durham en Durham was de uitzondering: ‘remain’ won. Durham is een universiteitsstad. En twee: ik ben Schot. Ik woon wel al 20 jaar in de North-East. Maar geloof me, ik ben er zeker van dat Nissan dit wél beslist heeft wegens de brexit. Mensen die enkel regionale of nationale zaken doen, schijnen de potentiële impact van de scheiding niet te beseffen. Dat het een zakelijke beslissing zou zijn wegens de dieselprijzen, is wat mensen graag aannemen om het te rationaliseren.’

Dan vertelt deze 50-jarige professor geologie, verbonden aan het Department of Earth Sciences, over de dag na 23 juni 2016. Hij had een vergaderingmet industriëlen, mensen van ngo’s en overheidsorganisaties. ‘Het was een schok. Dismay is een beter woord. We waren ontzet.’

Niet dat er geen tekenen waren. ‘Niemand heeft iets tegen migranten als ik, white, middle class, dat mag. Maar er leeft onder arbeiders een groot patriottisch gevoel en een sterke trots Brits te zijn. Waarmee ze Engels bedoelen. Die twee komen samen in een identiteitsgevoel dat zich keert tegen mensen met een kleur. De brexitstemmen met de gele hesjes vergelijken is een oversimplificatie. Maar misschien kun je het wel vergelijken met wat in Amerika gebeurd is en de verkiezing van Donald Trump. Toen ik hier 20 jaar geleden kwam, waren in de North-East nog veel achtergestelde gebieden. Dat is nog zo.’

Dat is jammer, zegt de professor: ‘Als Schot heb ik veel meer banden met de mensen hier dan in het zuiden of zelfs in Londen. Maar daarom is die ‘leave’-stem zo vreselijk. Je hoort vaak mensen zeggen: ‘Had ik dit geweten, dan…’ Een tweede referendum lijkt me een goeie beslissing.’

En wat als dat niet zo is? Hij aarzelt. Maar zegt dan toch: ‘Als Schotland onafhankelijk wordt, denk ik eraan ook voor mijn vrouw en mijn zoon een Schots paspoort te vragen. Ik houd van Durham en voel me vereerd om voor de universiteit te werken. Maar wat gaat dit brengen? Nu al voel je onzekerheid. Ons departement heeft Europese steun, onder meer van het Horizon 2020-programma. Maar nadien?’

Wereldberoemd

James - ‘All Creatures Great and Small’ - Herriot werd geboren in Sunderland. Net als de huidige Engelse nationale doelman Jordan Pickford die op het WK in Rusland in twee matchen drie Belgische goals doorliet. Dave Stewart van de Eurythmics was van hier. Bryan Ferry werd geboren in Washington, waar Nissan huist.

Maar Peter Farrer is nu wereldberoemd in Sunderland. Het is ochtend en, kijk, daar zit hij in de ontbijtzaal van het hotel. Toch? ‘Sir, can I ask you something?’, vragen we. ‘Yes, it’s me.' De vraag is overbodig. In de Netflix-serie ‘Sunderland ‘Til I Die’ speelt de taxichauffeur een hoofdrol. ‘Ze betaalden me er geen pond voor. Ik zat toevallig daar, glundert hij. ‘Ik zat in The Colliery Tavern, de pub hiernaast, toen ze supporters kwamen zoeken. Blijkbaar vonden ze mij goed.’

Hij werd geen filmster, Peter bleef taxichauffeur en zelfs supporter van de Black Cats, de bijnaam van de roemrijke club. Ook al zakten ze van de Premier League naar The Championship en dan naar League 1, derde klasse. Daar spelen ze in een fantastisch stadion. Maar Peter heeft ook een mening over Nissan en over de brexit: ‘Ik kan het nog altijd niet geloven. Voor mezelf zal het niet veel meer uitmaken. Ik ben 62 en rijd met een taxi. Ik ben maar de man in de straat. Maar ik heb twee zoons en een kleinzoon van 16 weken. Hun toekomst ziet er door die brexit heel anders uit. Ik zou nooit ‘leave’ gestemd hebben. Blijkbaar hoorde ik tot de minderheid.’

Altijd stemde hij Labour. ‘Van de tory’s (de Conservatieve partij, red.) moeten we niets verwachten. Ik weet niet wat de mensen in Sunderland dachten toen ze pro brexit stemden. Maar gisteravond hoorde ik het nieuws en wat Tusk zei (Donald Tusk, de Poolse ‘president’ van Europa, zei dat er voor pro-brexiteers ‘a special place in hell’ is, red.), helpt ook niet, hoor. Als politici zo over mensen spreken, weten ze niet wat de gevolgen kunnen zijn.’

Het lijkt op de deplorables-uitspraak die Hillary Clinton misschien wel de presidentsverkiezingen in de Verenigde Staten deed verliezen. Al moet geen enkele Mackem voor Tusk stemmen, zo’n dedain vergeet niemand. En ja, over Sunderland is het gemakkelijker in clichés te schrijven. Rijd naar de binnenstad, en Sunniside en op deze regenachtige dag valt de miserie nog meer op. Dan is het Sunniside down. Amy’s Winehouse is dicht. In het Bridges Shopping Centre word je niet vrolijk van de mensen die je ziet in de Tesco, de Gregg’s of de Supreme Nails. Maar als je tijd had, kon je ook naar een Leonardo da Vinci-expo in Sunderland Museum of naar het National Glass Centre, gebouwd op een oude scheepwerf. De stad heeft een universiteit. Hier wonen jonge mensen. Er is niet alleen grauwe geschiedenis.

Kustweg

En er is de zee, met een kustweg die de grauwheid doet vergeten als je aan Souter Lighthouse komt. Als kind zag George Richardson, een vrijwilliger van de National Trust, de zware industrie. ‘Alle mensen waren zwart, maar dan van in de mijnen. Er was hier een enorme drukte. Maar de mijnen en de scheepswerven sloten.’ 54 trappen leiden naar de top van de vuurtoren. Daar is het uitzicht machtig. Zo hoog kun je andere hoeken van Engeland zien. Europa ook? ‘Neen’, glimlacht George. ‘Dat is te ver. We zien enkel de boot naar Amsterdam vertrekken.’ Nochtans ligt het vasteland daar ergens. Ook Richardson betreurt dat de zee nu alleen maar breder wordt. ‘I voted to stay.’ Ook hij denkt aan zijn zonen en vijf kleinkinderen. ‘Ik ben 82.’

Op de terugweg naar Newcastle verschijnt op de telefoon - er is nog EU-roaming - een e-mail van Colin Macpherson. De professor uit de tennishal hoopt dat duidelijk werd hoezeer de Britten verdeeld zijn. Hij voegt een foto toe. We gaan 30 jaar terug in de tijd, de jonge Colin is als supporter van de Schotse club Hibernians meegereisd naar Luik voor een Europese match tegen Club Luik. Met twee vrienden en een grote pint poseert hij voor een café dat Le Ballon Rond heet. ‘We verloren die avond met 1-0, na een geweldige goal van een speler van Luik.’

Wat heeft dat met Nissan, Sunderland en de brexit te maken? Niets. Wel met vergankelijkheid. Le Ballon Rond bestaat niet meer. Rocourt, het stadion van Luik, werd afgebroken. Club Luik voetbalt nu in de eerste amateurklasse. In Europa spelen ze geen rol meer.

Toch een beetje zoals de UK, na 29 maart dus. Nog 49 days, 09 hours, 04 minutes, 42 seconds na dit punt.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud