Wordt België het nieuwe Japan?

©Filip Ysenbaert

Vergrijzende bevolking, lage groei, lage inflatie en lage rente. Ons land lijkt steeds meer op het Japan van 1999, dat nadien twee ‘verloren decennia’ kende. Voor de Japanners is het intussen goed uitgedraaid, maar voor ons zou het weleens ontwrichtend kunnen zijn.

Het is dit jaar twintig jaar geleden dat de Japanse centrale bank de beleidsrente naar nul verlaagde. Terwijl in de Verenigde Staten de internetbubbel groeide en Europa bezig was met de euro in te voeren, zag Japan zich genoodzaakt met radicale beslissingen de economie weer aan te zwengelen. De rente ging naar nul en nadien zelfs negatief. Later ging de centrale bank voort op het onbegane pad en kocht ze leningen op.

Elders in de wereld werd met grote ogen gekeken naar dat rare experiment, dat bovendien niet echt leek te werken. Japan beleefde een ‘verloren decennium’. En daarna nog een. Anno 2019 blijkt echter dat Japan geen uitzondering was, maar een voorloper.

Ook België en de eurozone zitten almaar vaster in een vreemde renteomgeving, waarbij de tijd achteruit lijkt te tikken. Normaal kan je vandaag met 100 euro meer dingen kopen dan over een jaar. Als je spaart en consumptie uitstelt, krijg je daarom rente.

Pimco, de grootste obligatiehandelaar ter wereld, waarschuwde in mei dat de eurozone het meest gevaar loopt te worden ‘gejapaniseerd’.

Nu is het andersom. De rente die banken krijgen als ze geld bij de Europese Centrale Bank parkeren, is negatief. En woensdag dook op de obligatiemarkten ook de rente op Belgische tienjarige staatsleningen onder nul. De staat betaalt niet langer intrest op nieuwe leningen, ze krijgt er geld voor van investeerders die blij zijn dat ze hun geld even bij de Belgische staat kunnen parkeren. België en Europa lijken almaar meer op Japan.

Krijgen we echt de Japanse ziekte? ‘Als we eerlijk zijn, moeten we toegeven dat we ze al hebben’, zegt ING-econoom Carsten Brzeski. ‘De symptomen zijn exact dezelfde: vergrijzende bevolking, lage groei, lage inflatie, lage rente.’ Pimco, de grootste obligatiehandelaar ter wereld, waarschuwde in mei dat de eurozone het meest gevaar loopt te worden ‘gejapaniseerd’. Ook econoom Peter De Keyzer van Growth Inc vreest dat we in een scenario zijn beland waarbij de lage rente zichzelf bestendigt.

De Keyzer merkt op dat een lage rente weegt op de gezondheid van de banken, die te weinig kunnen verdienen met spaargeld op te halen en dat dan tegen iets hogere tarieven weer uit te lenen. ‘Dat is een probleem. De meeste mensen zijn geen grote fan van de banken, maar als ze geen gezond rendement halen, gaan ze op den duur te grote risico’s nemen om dat rendement elders te zoeken. Je merkt al dat de Nationale Bank van België waarschuwt dat er te makkelijk hypotheekleningen worden verstrekt.’

Een tweede probleem volgens De Keyzer is dat het proces van creatieve destructie stilvalt. ‘Slecht geleide bedrijven gaan over de kop, vaak omdat de schulden als een molensteen rond hun nek hangen. Daardoor maken ze plaats voor beter geleide bedrijven. De lage rente vertraagt dat vernieuwingsproces, waardoor slecht geleide bedrijven langer leven dan ze verdienen.’

Een derde probleem is dat het de discipline wegneemt. De vorige formatiecrisis in ons land, die 541 dagen duurde, eindigde pas toen de rente op Belgische leningen op tien jaar naar 5,8 procent steeg. ‘Ook Silvio Berlusconi verdween in Italië pas van het toneel toen de rente er naar 6 procent schoot’, zegt De Keyzer. ‘Een hoge rente dwingt discipline af en dat verdwijnt nu.’

Hoog niveau

Toch kan je het ook milder bekijken. ‘Ooit was ‘japanisering’ het nachtmerriescenario voor de eurozone’, zegt Brzeski. ‘Maar uiteindelijk moet je toch vaststellen dat Japan nog altijd een van de grote economieën ter wereld is en technologisch blijft vernieuwen.’ Ook na twee ‘verloren decennia’ leven de Japanners in een welvarend land met infrastructuur op hoog niveau. Misschien is het dus niet zo erg als je economie stilvalt, zolang dat maar op een comfortabel hoog niveau gebeurt.

‘Japan is inderdaad goed omgegaan met zijn stilgevallen, ouder wordende economie’, schreef Joachim Fels, hoofdeconoom van Pimco, in mei. Hij merkte op dat zijn Japanse collega’s hem uitlegden dat Japan nog altijd een land is met een hoge levensstandaard, met sociale cohesie, met weinig ongelijkheid en met een consensuscultuur. ‘Het enige probleem daarmee is’, stelde hij, ‘dat japanisering misschien goed is uitgedraaid in Japan, maar heel ontwrichtend kan blijken in de eurozone, net omdat die sociale, budgettaire en politieke cohesie er niet is.’

Als je op een eiland woont, kan je je een strategie van gecontroleerde aftakeling permitteren.
Carsten Brzeski
ING-econoom

Brzeski is het daarmee eens. ‘Japan is één land, met één sociale zekerheid, één munt en een vrij stabiel politiek beleid.’ Shinzo Abe is er premier sinds 2012. Dat maakt dat de regering in staat is te beslissen over hervormingen die vervolgens door de Japanse bevolking worden uitgevoerd. De regering bespreekt er plannen om de pensioenleeftijd op te trekken tot 71 jaar.

‘In de eurozone is er al geen eensgezindheid over wat het probleem is’, zegt Brzeski. ‘De Duitsers vinden dat er te weinig wordt bespaard en gewerkt, de Italianen vinden het omgekeerde.’ Net zoals de lage rente de Italiaanse overheid met haar grote staatsschuld goed uitkomt, maar ertoe leidt dat het spaargeld van de Duitse gepensioneerden niets meer opbrengt. De Keyzer beaamt dat: ‘De Duitsers kunnen nog altijd hun economisch beleid niet opdringen aan de Italianen.’

Bovendien kozen de Japanners een uitweg die in de Europese Unie veel moeilijker ligt: je afsluiten van de buitenwereld en het zelf oplossen. Sinds 2010 is de Japanse bevolking met 1,3 miljoen mensen gedaald. Volgens prognoses van de Verenigde Naties zal de bevol-king van de rijke landen tegen 2065 met 3 procent stijgen, maar in Japan met 22 procent dalen.

En niemand in Japan heeft zin om dat probleem op te lossen door migranten aan te trekken. Volgens het CIA World Fact Book is etnisch bekeken slechts 1,9 procent van de Japanse bevolking niet-Japans. Ter vergelijking: volgens diezelfde statistiek is een kwart van de Belgische bevolking niet-Belgisch. ‘Het land sterft langzaam uit’, zegt De Keyzer. ‘Hun strategie is er een van ‘managed decline’, gecontroleerde aftakeling.’ ‘Als je op een eiland woont, kan je je dat soort strategie permitteren’, vult Brzeski aan.

Een economie zonder groei is met andere woorden een optie als je niet veel schokken incasseert en als je politieke wereld doortastend genoeg is om nog beslissingen te nemen. In Europa is dat twee keer anders. De Japanse werkloosheid schoot de voorbije twintig jaar nooit boven 6 procent en ligt nu al jaren rond 3 procent. In Italië is dat net geen 10 procent, in Spanje 13,5 procent.

Migratie

‘Er is groei nodig,’ zegt Brzeski, ‘tenminste als je extra jobs wil creëren, als over generaties heen zware beloftes zijn gedaan over pensioenen, of als je schokken wil incasseren.’ Dat laatste kennen we. We weten in Vlaanderen hoe moeilijk het is zelfs beperkte klimaatmaatregelen - denk aan de salariswagens, kilometerrijden en de mobiscore - te nemen als er geen extra geld is om de factuur te milderen.

Ook daarom is een land met begrotingstekorten en een lage rente zo snel opgesloten in zijn eigen beleid: er is geen extra geld om schokken te dempen. Japan probeerde recht te krabbelen van zijn bankencrisis maar werd weer omvergeworpen door de Aziëcrisis van 1997-1998, door het barsten van de dotcom-bubbel in 2000 en door de financiële crisis in 2008. ‘Telkens als het leek dat Japan weer op zijn benen stond, kwam de volgende schok eraan’, zegt Brzeski.

Hoe geraak je daaruit? Groeien, op de klassieke manier. Dat kan volgens Brzeski door productiever te worden, en bijvoorbeeld langer te werken. En het kan door de bevolking te laten groeien, bijvoorbeeld via migratie. De Keyzer: ‘Maar dan met een echt migratiebeleid, waarbij je steun van de bevolking vindt en behalve vluchtelingen ook hoog opgeleide mensen aantrekt, die je economie vooruitstuwen. De VS waren ooit zo’n migratieland, maar zijn die voorbeeldrol aan het lossen. Europa zou moeten overnemen en de wereld tonen hoe het moet.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect