Advertentie
reportage

Verkiezingen in Polen: ‘In Polen was Rusland lang de vijand, nu is dat ook de EU’

De Poolse ­premier Mateusz Morawiecki groet aanhangers op een bijeenkomst van zijn partij PiS. ©Anadolu Agency via Getty Images

Polen trekt dit weekend naar de stembus voor verkiezingen die ook voor Europa ingrijpende gevolgen kunnen hebben. Het wordt een dubbeltje op zijn kant: de conservatieven versus de pro-Europese oppositie. Diep onbehagen voedt de polarisatie, blijkt op campagne in Warschau. 'De vrees van de kaart te worden geveegd zit diep.'

‘Een schande is het’, fulmineert een oude vrouw wanneer Adam Bodnar haar een verkiezingsfolder wil geven. ‘Hoe durven jullie de kerk zo te beledigen.’ Boos zwaait ze met haar wijsvinger naar de politicus, die haar licht verbijsterd aankijkt en zijn stapel folders stevig vastklemt. Wanneer de vrouw mopperend wegbeent, slaakt hij een zucht. ‘Ze maakte zich druk omdat voorstanders van het recht op abortus ‘Fuck de kerk’ scandeerden tijdens protesten’, legt Bodnar uit. Hij haalt zijn schouders op en stopt snel een voorbijganger een folder toe.

Met zijn campagneteam bezoekt Bodnar op een winderige vrijdagochtend de markt van Wolumen, in de grauwe noordrand van Warschau. De 46-jarige jurist staat bij de parlementsverkiezingen van zondag op de lijst van de Burgercoalitie, een alliantie van oppositiepartijen. Tijdens zijn tocht tussen de kraampjes botst Bodnar geregeld op protest - 'Ach wat, jullie gaan Polen toch in de uitverkoop doen, mezelf incluis', roept een man - maar vaker komen marktgangers enthousiast op hem af voor een gesprek of een selfie.

Ik besefte dat ik niet langer langs de zijlijn kritiek kon geven

Adam Bodnar
Kandidaat Burgercoalitie

'Professor Bodnar', zoals zijn medewerkers hem introduceren aan het publiek op de markt, is een bekende Pool. Hij was jarenlang de nationale ombudsman voor de mensenrechten en leidde de strijd tegen de autoritaire koers van de conservatieve regering. Na zijn gedwongen ontslag in 2021 maakt hij nu zijn debuut als politicus. 'Ik besefte dat ik niet langer langs de zijlijn kritiek kon geven, maar dat ik met mijn kennis en ervaring de oppositie moest steunen' zegt hij. 'Nu sta ik hier met mijn verkiezingsfolders.'

Belangrijkste verkiezingen

De Poolse verkiezingen zijn zowat de belangrijkste die dit jaar in Europa plaatsvinden. Ze bepalen hoe sterk het eurosceptische kamp in de Europese Unie zal staan. Sinds de conservatieve partij Recht en Rechtvaardigheid (PiS) in 2015 aan de macht kwam, zette Polen de hakken stevig in het zand tegen de 'dictaten' uit Brussel. Maar de partij heeft dit keer af te rekenen met een sterke alliantie van liberale en progressieve partijen onder leiding van Donald Tusk, een gewezen premier en de vorige voorzitter van de Europese Raad.

De Burgercoalitie (KO) van Tusk profileert zich als een uitgesproken pro-Europese partij die de banden met de EU wil herstellen. In de peilingen heeft ze een lichte achterstand op PiS, maar de hoop op een eindsprint naar 15 oktober is groot. 'Het moreel zit goed', zegt Olivia, een jonge oppositieactiviste. Ze bemant het drukke campagnelokaal van de KO tegenover het imposante Paleis van Cultuur en Wetenschap in het centrum van Warschau. 'We beseffen dat we dit keer onze kans moeten grijpen.'

De manschappen van Tusk hopen zondag een einde te maken aan acht jaar conservatief bestuur. Want als PiS opnieuw aan de macht komt, zal de partij volgens de oppositie de uitholling van de rechtsstaat voltooien. Sinds 2015 ligt de Poolse regering onder vuur wegens de beknotting van de persvrijheid, de politieke benoeming van rechters en de manipulatie van de kieswet. Na zijn zege in 2015 had PiS-kopman Jaroslaw Kaczynski gezegd drie ambtstermijnen nodig te hebben om zijn project te perfectioneren.

De conservatieven geven hun kans op een derde zege op rij daarom niet zomaar uit handen. In de aanloop naar de verkiezingsdag verhoogde de regering de kinderbijslag met 60 procent tot 800 zloty (177 euro) per maand. En sinds begin oktober is de benzine opvallend goedkoper, met dank aan het staatsolieconcern PKN Orlen. Dat bedrijf wordt wel vaker ingeschakeld door de regering, zoals in 2021 bij de aankoop van de mediagroep Polska Press, waarmee ze in een klap de controle kreeg over 20 regionale kranten en 120 tijdschriften.

In het gezicht gespuugd

Door de hoge inzet van de verkiezingen draaide de campagne uit op een veldslag tussen de regering en de oppositie, die de polarisering in het land aanscherpte. Op de markt van Wolumen leidt de passage van Bodnar tot felle discussies tussen omstanders en wordt een campagnemedewerker in het gezicht gespuugd. 'Ik praat niet meer met mijn grootmoeder', geeft Olivia toe. 'Ze steunt PiS omdat die haar pensioen garandeert. Ik wil niet in een land leven waarin ze vasthoudt aan haar verleden. Het moet gaan over mijn toekomst.'

De houding tegenover de EU is de belangrijkste politieke scheidslijn in Polen.

Jaroslaw Kuisz
Analist Kultura Liberna

De polarisering krijgt gestalte in de felle vete tussen Kaczynski en Tusk. Beiden kunnen elkaars bloed drinken en laten geen kans liggen om de ander onderuit te halen. 'Donald Tusk is de verpersoonlijking van het zuivere kwaad in Polen', zei Kaczynski afgelopen zomer op een verkiezingsmeeting. Het leek een echo van Tusks uitspraken in 2021 bij zijn rentree in Polen als oppositieleider. Hij beloofde toen de strijd aan te gaan met de 'kwaadaardige PiS'.

De oppositie­activiste Olivia ­bemant het campagne­lokaal van de Burger­coalitie.

PiS bestempelt Tusk steevast als een marionet van de EU. 'Laten we hem terugsturen naar waar hij vandaan komt', zei premier Mateusz Morawiecki, verwijzend naar Tusks vijf jaar als voorzitter van de Europese Raad in Brussel. 'De houding tegenover de EU is de belangrijkste politieke scheidslijn in Polen', zegt Jaroslaw Kuisz, politiek analist bij de denktank Kultura Liberalna. 'Voor rechts is Europa de vijand, terwijl de oppositie Brussel als een partner beschouwt. Die kloof in visie leidt tot verhitte debatten waarbij de inhoud van ondergeschikt belang is.'

Dat bleek afgelopen maandag tijdens het enige televisiedebat waar Morawiecki en Tusk tegenover elkaar stonden. Dat verliep sowieso in mineur, omdat Kaczynski zich in laatste instantie had laten vervangen door zijn premier. Het format was niet bevorderlijk voor een inhoudelijk debat. De deelnemers kregen een minuut om te antwoorden op de vragen, die vaak langer duurden. Bovendien suggereerde elke vraag dat PiS de afgelopen acht jaar een foutloos parcours had gereden en dat Tusk als premier grandioos was mislukt.

Het debat vond plaats bij de openbare zender TVP, door critici ook wel 'het ministerie van List en Bedrog' genoemd. De omroep staat al jaren bekend als een baken van regeringspropaganda. TVP besteedde in de aanloop naar de verkiezingen naar schatting 80 procent van de politieke zendtijd aan PiS, terwijl Tusk en anderen moeten knokken om aandacht. Toen zowat 1 miljoen aanhangers van de oppositie begin oktober op straat kwamen, werd die demonstratie terloops vermeld in het journaal.

Gevoel van bedreiging

Kuisz leidt de polarisering terug tot wat hij 'posttraumatische soevereiniteit' noemt. 'In Polen leeft het trauma van de kaart te worden geveegd, zoals in het verleden herhaaldelijk gebeurd is', zegt hij in zijn kantoor in Warschau. 'Dat gevoel van bedreiging zit diep in het DNA van de mensen.' Lange tijd keken de Polen naar het oosten - lees: Rusland - als het grootste gevaar, en dat gevoel is door de oorlog in Oekraïne versterkt. Maar na de Poolse toetreding tot de EU in 2004 groeide Brussel snel uit tot een existentiële bedreiging.

In de verkiezingscampagne geeft PiS voortdurend de indruk dat Polen nog altijd een bezet land is, zegt Kuisz. 'Dat lijkt voor een buitenstaander vreemd, want Polen is nog nooit zo rijk geweest. Maar de boodschap slaat aan.' In een campagnespot kreeg PiS-leider Kaczynski zogenaamd van de Duitse ambassade de opdracht de pensioenleeftijd op te trekken. Waarop hij opmerkte 'dat de Polen daarover zelf beslissen'. De spot verwees naar de verhoging van de pensioenleeftijd onder premier Tusk, een beslissing die PiS terugdraaide.

De regering bouwde de vete met Tusk uit tot een referendum. Tegelijkertijd met de verkiezingen kunnen de kiezers zich uitspreken over vier vragen: over de verhoging van de pensioenleeftijd, de verkoop van staatsbedrijven, de Europese migratiequota en de afsluiting van de grens met Wit-Rusland. Alle vragen zijn volgens experts zo suggestief dat de kiezers worden misleid. Bovendien voert PiS voor het referendum een campagne met filmpjes waarin Tusk prominent figureert als de kwade genius.

Kandidaat voor de Burger­coalitie Adam Bodnar (r.) op campagne in ­Warschau.

Premier Morawiecki deed er onlangs een schep bovenop door Tusk af te schilderen als 'de grootste bedreiging voor de Poolse veiligheid'. Volgens hem leverde Tusk als premier, tussen 2007 en 2014, voortdurend hand- en spandiensten aan Rusland. De regering legde daarom een wet op tafel om 'Russische invloeden' te onderzoeken. Het initiatief kreeg de bijnaam 'Lex Tusk', omdat het een duidelijke poging was om de oppositieleider in diskrediet te brengen. In het uiterste geval kon Tusk een beroepsverbod krijgen.

In de tweestrijd tussen Kaczynski en Tusk spelen de andere partijen een bijrol. Toch kunnen ze cruciaal zijn om een van beide kemphanen aan de macht te brengen. Tusk rekent op de linkse partij Lewica en de formatie Derde Weg om een coalitie te vormen tegen de conservatieven. Maar er is ook de radicaal-rechtse alliantie Konfederacja, een allegaartje van royalisten, vrijemarktadepten, neonazi's en patriotten. Alle drie de partijen schommelen in de peilingen rond 10 procent, tegenover 30 tot 35 procent voor zowel PiS als KO.

Leven, familie en vrijheid

In het oude centrum van Warschau, onder het metershoge monument voor koning Zygmunt, staat op een zaterdagmiddag een gezelschap met vlaggen te zwaaien. Wat op een re-enactment van de jaren stilletjes lijkt - denk aan mannen met baarden, snorren en lange overjassen - is een bijeenkomst van Konfederacja. De partij viert de verjaardag van de Tweede Poolse Republiek, die op 7 oktober 1918 werd uitgeroepen. 'Dit is de echte onafhankelijkheidsdag van Polen,' zegt de activist Pawel, 'in tegenstelling tot de officiële op 11 november.'

Kaczynski en Tusk zijn beiden erfgenamen van het communisme die denken dat ze zich alles kunnen veroorloven.

Pawel
Activist Konfederacja

Konfederacja profileert zich als een jonge partij die het opneemt tegen de oude garde Kaczynski en Tusk, die al meer dan 20 jaar meedraaien. 'Beiden zijn erfgenamen van het communisme die denken dat ze zich alles kunnen veroorloven', zegt Pawel. Op de vraag waar Konfederacja voor staat, moet hij even nadenken. 'We zijn in de eerste plaats een patriottische partij.' Op het pamflet dat hij uitdeelt, belooft kandidaat Jacek Bartyzel het op te nemen voor autobezitters, het bedrijfsleven en de Poolse soevereiniteit.

'We maken ons meer en meer zorgen over de radicalisering van de linkse partijen', zegt Sébastien Meuwissen van de ultraconservatieve denktank Ordo Iuris. Meuwissen groeide in België op als zoon van een Poolse moeder en een Belgische vader en trok na zijn studies journalistiek naar Polen. Ordo Iuris verdedigt volgens hem de katholieke waarden rond leven, familie en vrijheid. 'Polen is au fond een conservatief land', zegt Meuwissen. Maar hij merkt ook dat de samenleving pluralistischer wordt. Zijn organisatie verzet zich tegen excessen.

'Natuurlijk staan we dichter bij deze regering dan bij haar voorganger', zegt Meuwissen in zijn statige kantoor in een van de weinige gebouwen in Warschau die overeind bleven tijdens de Tweede Wereldoorlog. 'De waarden van PiS liggen dichter bij die van ons.' Ordo Iuris verdedigde onder anderen een werknemer van de meubelketen IKEA die was ontslagen nadat hij geweigerd had deel te nemen aan een bedrijfsevent rond holebirechten. En de denktank ging in het verweer tegen de Europese kritiek op de aanscherping van de Poolse abortuswet.

De EU zou een Europa van naties moeten zijn dat de soevereiniteit van elke lidstaat respecteert.

Sébastien Meuwissen
Ordo Iuris

Het recht op abortus is uitgegroeid tot een symbooldossier. De verstrenging van de abortusregels lokte in 2020 massale protesten uit waarbij demonstranten hun stem - 'Fuck de kerk' - lieten horen tijdens erediensten. Het haalde niet veel uit: dit jaar werd een activiste veroordeeld wegens 'hulp bij abortus'. 'Ja, Polen heeft christelijke wortels, maar onder PiS loopt het de spuigaten uit', zegt KO-vrijwilligster Olivia. 'Het kan toch niet dat religie helemaal verweven raakt met de politiek en het dagelijkse leven?'

Meuwissen ziet geen graten in de strengere aanpak van abortus en hekelt de felle kritiek door de Europese Commissie. 'Als het van Europa afhangt, is abortus een simpel deel van de gezondheidszorg', zegt hij. Het is volgens hem een illustratie van de Brusselse bemoeizucht. 'De EU zou een Europa van naties moeten zijn dat de soevereiniteit van elke lidstaat respecteert', zegt hij. 'Maar nee, de EU werpt zich op als een superstaat die allerhande afspraken en akkoorden wil aanpassen om haar greep op de lidstaten te vergroten.'

Gesjoemel met visa

Samen met Hongarije nam Polen het voortouw in het verzet tegen de Europese 'dictaten', waarbij vooral het verzet tegen het Europese migratiebeleid voorop stond. PiS won de parlementsverkiezingen in oktober 2015, twee maanden na het begin van de vluchtelingenstroom naar Europa. De conservatieve partij waarschuwde voor de 'parasieten en ziektes' die de migranten in Europa binnenbrachten en richtte haar vizier op Tusk, die toen nog geen jaar aan de slag was als voorzitter van de Europese Raad.

Polen wordt vaak gerekend tot hetzelfde kamp als Hongarije, maar dat klopt slechts gedeeltelijk, zegt politiek analist Kuisz. 'Beide regimes delen bepaalde tactieken, zoals de ondermijning van de rechtstaat', zegt hij. 'Maar de verschillen zijn interessanter.' Zeker na de Russische invasie in Oekraïne groeide de kloof, omdat de Hongaarse premier Viktor Orbán bleef aanschurken tegen Moskou. Kuisz: 'Op een bepaald moment zei Kaczynski dat Orbán naar de oogarts moest gaan als hij de impact van de oorlog in Oekraïne niet zag.'

Deze verkiezingen bepalen het politieke systeem voor de komende generaties.

Adam Bodnar
Kandidaat Burgercoalitie

Na de invasie koos Warschau resoluut de kant van Oekraïne, omdat het altijd al had gewaarschuwd voor de Russische machtshonger. Polen ving het gros van de Oekraïense vluchtelingen op en groeide uit tot het belangrijkste transitland voor militaire hulp. Toch kwam onlangs een kink in de kabel. Polen schortte de wapenleveringen aan Kiev op, nadat een ruzie was ontstaan over de invoer van Oekraïens graan. Polen wou die invoer, tegen een EU-beslissing in, verbieden om de eigen landbouwsector te beschermen.

De demarche kan niet los van de verkiezingen worden gezien, zegt Kuisz. 'Uit peilingen blijkt dat de Poolse bevolking stilaan uitgekeken raakt op de oorlog in Oekraïne. Daar speelde PiS handig op in.' Bovendien was de controverse handig om de aandacht af te leiden van een schandaal over gesjoemel met visa voor buitenlandse werknemers. In augustus raakte bekend dat corrupte bedienden in Poolse consulaten tienduizenden visa hadden verkocht aan migranten uit Azië, het Midden-Oosten en Afrika.

De zaak bracht de Poolse regering in verlegenheid, omdat de migranten met de corrupte visa probleemloos konden doorreizen naar andere EU-landen. Dat was pijnlijk voor de zelfverklaarde witte ridder tegen de grenzeloze migratie. Tusk ging flink tekeer tegen PiS en verweet de regering, niet gespeend van electoraal opportunisme, dat ze 'honderden terroristen' toegang had gegeven tot Europa. Kaczynski relativeerde de zaak. 'Het is geen schandaal,' zei hij, 'het is zelfs geen schandaaltje.'

De reactie illustreert volgens de oppositie dat de conservatieven zich onaantastbaar wanen. 'Dit is de laatste kans om de democratie te redden', zegt Bodnar na zijn campagnedag. 'Deze verkiezingen bepalen het politieke systeem voor de komende generaties.' In het centrum van Warschau fietst enkele uren later een oude man voorbij met een plakkaat. 'Je weet toch waarom idioten regeren?', staat er in blokletters op. 'Omdat jij niet kwam opdagen bij de stembus. Denk aan 15 oktober.'

Donald Tusk (66)
©AFP
  • Frontman van het Burgerplatform, dat de dominante factor is in de Burgercoalitie. Die oppositiegroep bestaat uit liberale, progressieve en groene partijen.
  • Volgde in 2007 Jaroslaw Kaczynski op als premier.
  • Verhuisde in 2014 naar Brussel om er aan de slag te gaan als Voorzitter van de Europese Raad.
  • Keerde na zijn afscheid in 2019 terug naar Polen, waar hij sinds 2021 de oppositie tegen PiS leidt.
Jaroslaw Kaczynski (74)
©EPA
  • Boegbeeld van Recht en Rechtvaardigheid (PiS), de conservatieve partij die hij in 2001 samen met zijn tweelingbroer Lech oprichtte.
  • Trad in 2006 aan als premier, nadat zijn broer een jaar eerder was verkozen als president, maar verloor in 2007 de verkiezingen.
  • Verloor zijn broer in 2010 bij een vliegtuigcrash.
  • Leidde PiS in 2015 opnieuw naar de macht, maar koos voor een bestaan achter de schermen.
Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie
Gesponsorde inhoud
Tijd Connect
Tijd Connect biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.
Partnercontent
Partner Content biedt organisaties toegang tot het netwerk van De Tijd. De partners zijn verantwoordelijk voor de inhoud.