nieuwsanalyse

De beruchte derde weg doet de sociaaldemocratie de das om

©AFP

Verkiezing na verkiezing krijgen de sociaaldemocraten klappen. Hun ooit zo bejubelde derde weg loopt duidelijk dood en de kiezers stuiven alle richtingen uit.

Aanstaande zondag zijn er deelstaatverkiezingen in het Duitse Hessen. De vraag is niet of de sociaaldemocraten klappen zullen krijgen, maar wel hoe groot het verlies zal zijn. De gemeenteraadsverkiezingen in België op 14 oktober verliepen dramatisch voor de sp.a, en op datzelfde moment zakte de SPD in Beieren onder de grens van 10 procent.

Vorig jaar belandden de Nederlandse PvdA en de Franse PS bij de parlementsverkiezingen in hun land onder die drempel. In Zweden, het land bij uitstek van de sociaaldemocratie, zakte de SAP voor het eerst onder de grens van 30 procent. Twintig jaar geleden waren de sociaaldemocraten nog de leidende politieke kracht in Europa. In tien van de toenmalige 15 lidstaten van de Europese Unie waren ze (mee) aan de macht. Twee decennia later telt de EU 28 lidstaten en besturen de sociaaldemocraten nog in een handvol landen.

Boemerang

De neergang in Duitsland is spectaculair. In 1998 haalde Gerhard Schröder meer dan 40 procent van de stemmen, in 2017 kwam Martin Schulz niet verder dan een dikke 20 procent - een halvering van het electoraat in 20 jaar. De klap in 2017 was bijzonder hard. De SPD verloor zomaar even 1,7 miljoen kiezers. Schröder stond voor de zogenaamde derde weg, waarbij hij als sociaaldemocraat hervormingen doorvoerde die je meer associeerde met een liberaal of een conservatief kabinet. Net als Tony Blair in het Verenigd Koninkrijk verliet hij de traditionele waarden van links. Twintig jaar later komt die keuze als een boemerang terug.

De biografie van Wim Kok vertelt perfect wat misgelopen is met de sociaal democratie.
Ewald Engelen
Politiek filosoof

De Nederlandse politieke filosoof en financieel geograaf Ewald Engelen ziet drie oorzaken voor de neergang van de sociaaldemocratie in Europa. ‘Er is de zogenaamde derde weg, waarbij de sociaaldemocraten het neoliberalisme en de marktwerking hebben omarmd en daarbij hun ideologie hebben opzijgeschoven. Daarnaast is er de technocratisering van het economische beleid, waarbij nauwelijks ideologische keuzes meer worden gemaakt. Ten slotte is rechts erin geslaagd het in de politieke discussie vooral om cultuur en identiteit te laten draaien. Links heeft zich in de hoek van het multiculturele en het politiek correcte laten duwen. Dat stemt niet noodzakelijk overeen met zijn traditionele achterban.’

Het lijkt erop dat de sociaaldemocraten in de vernieuwingsdrang hun traditionele achterban uit het oog verloren zijn. Overal in West-Europa is het reële inkomen uit arbeid gedaald. Hoewel de sociaaldemocraten voor een herverdeling stonden, is er meer ongelijkheid gekomen.

Voor Engelen heeft de geloofwaardigheid van de sociaaldemocraten daardoor een flinke deuk gekregen. ‘De sociaaldemocratie heeft nog een toekomst, maar dan moet ze radicaal breken met het heden. Dat is niet alleen een ideologische breuk, maar ook een personele breuk. In Nederland heb je nu Lodewijk Asscher die als PvdA-leider oppositie moet voeren. Maar hij moet oppositie voeren tegen maatregelen die hij in het kabinet Rutte II zelf heeft opgezet. Hoe geloofwaardig is zoiets? In Duitsland kampen ze met hetzelfde probleem. De SPD ging een duivelspact met de conservatieven aan. Het verliest compleet zijn identiteit. Natuurlijk is het trots op de uitstekende prestaties van de begrotingsdiscipline, maar daar liggen de mensen niet op te wachten. De SPD zou beter investeren in infrastructuur, onderwijs en kinderopvang. De toestand van het onderwijs in Duitsland is dramatisch, net als de toestand van de kinderopvang.’

Het gebrek aan eigen identiteit breekt zuur op. De neergang van de sociaaldemocratie leidt ertoe dat de kiezers alle richtingen uit stuiven. ‘Dat hangt een beetje van land tot land af en van de plaatselijke politiek’, stelt Engelen. ‘In Beieren gingen de kiezers in grote mate naar groen. In Nederland gebeurde dat vorig jaar ook. Daar trokken ze naar GroenLinks. Maar in Frankrijk profiteerde vooral Emmanuel Macron van de neergang. Het verschilt dus sterk naargelang van de omstandigheden. Door de globalisering te omarmen hebben veel kiezers ook een ruk naar rechts gemaakt en voor het nationalisme gekozen.’

Breken met verleden

Het midden smelt

Onze Mening | Jean Vanempten, senior writer

Verkiezing na verkiezing zakken de sociaaldemocraten weg in grote delen van Europa. Een trend die al enige jaren aan de gang is, maar nog lijkt te versnellen. De sociaaldemocratie is op drift, het oude electoraat is verdwenen. De sociaaldemocraten lijken een prijs te betalen omdat ze klassieke thema’s hebben ingeruild of afgezworen. Ze schoven steeds meer op naar het midden. Maar net dat politieke midden, waar een soort technocratisch bestuur de norm is geworden, staat onder druk. Niet alleen de sociaaldemocraten maar ook andere centrumpartijen hebben het moeilijk. De kiezers zoeken blijkbaar naar een duidelijke profilering en een eigen verhaal. Dat ontbreekt nu te vaak. Het politieke centrum moet zich opnieuw uitvinden. En niet alleen dat. Om aan geloofwaardigheid te winnen moet het een verjonging doorvoeren, wil het niet helemaal wegsmelten.

Engelen is ook hard voor de sociaaldemocratische politici als het over stijl gaat. ‘De politieke kaste is steeds zelfgenoegzamer geworden, en elitair. Ze vervreemdt van de basis, die haar steeds meer gaat beschouwen als zakkenvullers. Vorig weekend overleed de Nederlandse ex-PvdA-premier Wim Kok. Iedereen zal wel zijn lof zingen, maar eigenlijk is hij het voorbeeld van wat is misgelopen met de sociaaldemocraten. Kok begon als een linkse activist, werd dan vakbondsleider, later minister van Financiën en ten slotte premier. Uiteindelijk werd hij commissaris (bestuurder, red.) bij ING.’

Als de sociaaldemocraten in Nederland weer aan de bak willen komen, moeten ze net breken met dat verleden. Volgens Engelen is de ideologische afkalving bij Kok ingezet. ‘In 2018 is het niet eenvoudig om de erfenis van de sociaaldemocraten af te schudden en met iets nieuws te beginnen. Maar onvermijdelijk moet men terugkeren naar de oorspronkelijke ideeën en zich inzetten voor de achtergestelde mensen.’

In Hessen zet de SPD zich al schrap voor de electorale klap. De noodzakelijke vernieuwing is er nog niet aan de orde van de dag.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect