Advertentie
reportage

De Duitsers willen keinen davon

De CSU’er Markus Söder toont zich in het Ebm-papst-Stadion in Landshut als het campagnebeest dat hij is. ©Peter Kneffel/dpa

Door haar afscheid laat bondskanselier Angela Merkel een verweesd land achter. Haar voor de hand liggende opvolger mocht geen kandidaat zijn en geen van de overige spitzenkandidaten kan de Duitsers echt overtuigen. ‘Wij hebben het liefst dat alles blijft zoals het is.’

Een jongeman met Aladdinkapsel probeert bij München Hauptbahnhof vruchteloos mensen warm te maken voor het vluchtelingenprogramma van de Verenigde Naties. Als we hem naar de verkiezingen vragen, trekt hij een vies gezicht. ‘Natuurlijk ga ik stemmen. Maar het grote probleem is: op wie?’

Het is een gevoel waarmee veel Duitsers worstelen. ‘Keiner davon’ - geen van hen - is het populairste antwoord op de vraag wie van de belangrijkste kandidaten ze het liefst als kanselier willen.

Natuurlijk ga ik stemmen. Maar het grote probleem is: op wie?
Een jongeman in München

Voor het eerst in de geschiedenis van de Bondsrepubliek kunnen onze oosterburen niet kiezen voor de uittredende bondskanselier. Angela Merkel heeft destijds haar politieke mentor Helmut Kohl opzij moeten duwen omdat hij, zelfs nadat hij door de sociaaldemocraat Gerhard Schröder uit het Bundeskanzleramt werd verjaagd, wilde aanblijven als partijleider.

Zelf wilde ze zo’n pijnlijk afscheid vermijden. Daarom stopt ze er nu mee, na 16 jaar kanselier te zijn geweest. Ze is intussen zo lang aan de macht dat Duitsers grappen dat hun kinderen vragen of mannen ook Bundeskanzlerin kunnen worden.

Met de 60-jarige Armin Laschet, de minister-president van Noordrijn-Westfalen, koos de CDU geheel volgens haar eigen traditie voor een wat saaie machtspoliticus als nieuw boegbeeld. Velen hadden liever de populaire Beierse minister-president Markus Söder van de zusterpartij CSU als spitzenkandidaat gezien.

Schnitzel

Een 36-jarige geboren en getogen Beier, die normaal voor de sociaaldemocraten stemt, geeft bij een Braumeisterschnitzel in een bierkelder tegenover het Münchense centraal station toe dat hij voor Söder zou stemmen als die kanselierskandidaat was geworden van de Union, de alliantie van de CDU en de CSU. ‘Ik zeg dat liever niet te luid, want hier in München is de CSU zeker bij jonge mensen niet zo populair. Maar Laschet als kanselier? Nee, dat wil ik niet.’

Saarlouis. De SPD’er Olaf Scholz klinkt als de Scholzomat die hij smalend wordt genoemd. ©Felix Zahn/PA

De befaamde Duitse politicoloog Heinrich Oberreuter stelt dat de CDU dacht in het slaaprijtuig naar het Bundeskanzleramt te kunnen sporen. ‘Maar de partij is de weg kwijtgeraakt. Net als in de meeste Europese landen stemmen mensen niet meer automatisch op de grote volkspartijen. Merkel kon die kiezers toch nog aan zich binden. Dat werd als een evidentie gezien, maar dat was het niet.’

Werd de Union in het begin van het jaar nog op 40 procent gepeild, is de steun voor de christendemocratische alliantie nu bijna gehalveerd tot een dikke 20 procent. De sociaaldemocratische SPD van vicekanselier Olaf Scholz, met wie Merkel twaalf van de voorbije 16 jaar regeerde, wordt met 25 procent groter ingeschat.

Overtuigen doet Olaf Scholz niet. Hij praat alsof hij op automatische piloot staat.

Moppen tappen

Van de 72 jaar dat de Bondsrepubliek bestaat, leverde de CDU 52 jaar de kanselier. Maar voor het eerst sinds 2005 dreigt de oppositie. De grote kentering in de peilingen kwam er afgelopen zomer na de overstromingen die naast de Belgische Ardennen ook Duitsland zwaar troffen.

Tijdens een toespraak van president Frank-Walter Steinmeier in overstromingsgebied stond Laschet op de achtergrond moppen te tappen met enkele medewerkers. Het beeld van de lachende CDU-kandidaat is hét beeld de campagne geworden. Sindsdien wordt elk foutje van hem uitvergroot, waardoor hij inmiddels een Guust Flater-imago heeft.

‘Of hij een betere kanselier zou zijn, weet ik niet. Maar Söder was zeker de betere kandidaat geweest’, vindt Oberreuter. ‘Hij is preciezer in zijn formuleringen, maakt een betere indruk en straalt meer leiderschap uit. De CDU wist dat, want de peilingen waren daar destijds al zeer duidelijk over. Toch besloot de partij het met Laschet te doen. Wellicht omdat ze ervan uitging dat ze sowieso de grootste zou worden en niet inzag waarom ze dan het leiderschap aan de kleinere zusterpartij zou overlaten.’

Wurst, Brötchen, toespraken

Dat de 54-jarige Söder een campagnebeest is, blijkt in Landshut, een pittoresk stadje op minder dan een uur rijden van München, waar met de 130 meter hoge Martinskirche de hoogste bakstenen kerk ter wereld staat. De CSU streek er donderdag in het Ebm-papst-Stadion - Ebm-papst is een van de ontelbare Zuid-Duitse industriële bedrijven - neer met zijn Stadion-tour. Als je met een Wurst mit Brötchen en een halve liter bier in de hand naar politieke toespraken kan luisteren, opgeluisterd door een blaasensemble in lokale klederdracht, dan weet je dat je in Beieren bent.

37%
Een peiling van het onderzoeksinstituut Civey leert dat de alliantie van de CDU en de CSU met Markus Söder als boegbeeld 37 procent van de Duitsers zou overtuigen in plaats van de 20 procent waarop de partij nu wordt gepeild.

De strakke regie, de videoschermen en een geluidsmuur tonen dan weer de andere kant van de rijke Freistaat. ‘Vandaag was ik met de kanselier bij het Max Planck-Instituut voor kwantumoptica, nu sta ik hier op het podium terwijl Beierse muziek weerklinkt. Dit is Beieren: wij verbinden de allermodernste technologie met tradities’, zegt Söder - Beiers jasje, blauwe jeansbroek - aan het begin van zijn toespraak.

Tijdens zijn redevoering, die meer dan een uur duurt en met veel humor en anekdotes is doorspekt, wijst Söder op de gevaren van een linkse regering van de SPD, de groenen met Die Linke. De kans dat zo’n coalitie er komt, is door de radicaallinkse standpunten van Die Linke klein. Maar de CSU speelt graag in op het angstbeeld.

De hele avond regent het waarschuwingen dat de SPD de belastingen gaat verhogen en schulden gaat maken, dat de groenen mensen uit de auto gaan sleuren en met hun wokeness woorden als Vater en Mutter gaan vervangen door genderneutralere begrippen. Daarbovenop wordt een saus Beiers nationalisme gegoten. ‘Als het hier goed leven is, komt dat toch door de bescheiden bijdrage van de CSU?’, pocht Söder.

Armageddon

Zoals we ons aan Merkel zijn gaan hechten, zo zullen we ons allicht ook aan de nieuwe kanselier hechten.
Een bezoeker van een bierkelder in München

Het zijn veel clichés bijeen, maar het populistische beeld van een links armageddon werkt voor een publiek van de lokale bourgeoisie, veel grijzende mannen en geblondeerde vrouwen, en de gesettelde middenklasse. Het geheim achter het succes van de Union is dat ze als volkspartij de brug slaat tussen gelovigen, conservatieven, ondernemers en landbouwers. Söder zet voor elk van die groepen nadrukkelijk de verwezenlijkingen van zijn partij in de verf en doet concrete beloftes, die vooral neerkomen op meer van hetzelfde. ‘Opdat Duitsland stabiel blijft’, luidt dan ook de verkiezingsslogan.

Met Söder als spitzenkandidaat zou het partijlandschap er helemaal anders uitzien. Een peiling van het onderzoeksinstituut Civey leert dat de alliantie van de CDU en de CSU met hem als boegbeeld 37 procent van de Duitsers zou overtuigen in plaats van de 20 procent waarop de partij nu wordt gepeild. Daarmee zou de Union alle andere partijen ver achter zich laten.

De afkeer van Laschet doet ook de CSU zweten: in plaats van de gewende 50 procent wordt de partij die Beieren sinds W.O. II altijd heeft bestuurd mee naar beneden getrokken en dreigt ze terug te zakken tot 30 procent.

Familiedrama

Dat de race ondanks alle moeilijkheden in de Union nog niet is gereden, is grotendeels een gevolg van de zwakte van de andere partijen. Toen de Grünen de 40-jarige Baerbock boven de meer ervaren Robert Habeck als boegbeeld verkozen, schoot haar populariteit als een komeet de lucht in.

De groenen doen het doorgaans goed in hippe Berlijnse wijken als Kreuzberg en Prenzlauerberg, maar worden gewantrouwd in de rest van het land. Toch konden plots ook conservatieve mannen zich voorstellen om voor de partij te kiezen. Maar Baerbock werd als een kleiduif uit de lucht geschoten – de Duitsers spreken over het Tontaubenprinzip, waarbij de media eerst iemand lanceren om die persoon vervolgens op zijn hoogtepunt af te schieten.

‘De groenen zijn sowieso een hype’, zegt Oberreuter. ‘Een jonge en vlotte vrouw, dat was iets nieuws. Maar haar cv bleek te zijn opgesmukt en na een plagiaatdiscussie is de groene bubbel gebarsten. Die affaire vond ik onnozel, want elke politicus die een boek schrijft, schrijft wel eens iets over. Maar het beeld van morele superioriteit dat de groenen graag ophangen, is daardoor wel ineengestort. Bovendien hebben ze moeite om een compleet en geloofwaardig verkiezingsprogramma bijeen te schrijven. Het gaat altijd over geld uitdelen, nooit over de vraag waar het geld vandaan moet komen. Mensen vertrouwen dat niet.’

In de hoofdrol

Armin Laschet (60) | CDU

De christendemocratische alliantie van de CDU en de Beierse CSU heeft Armin Laschet, de minister-president van Noordrijn-Westfalen, naar voren geschoven als boegbeeld. Door een reeks flaters heeft de machtspoliticus veel van het al weinige krediet dat hij had verspeeld.

©BELGAIMAGE

Olaf Scholz (63) | SPD

Olaf Scholz is vicekanselier en minister van Financiën in de regering-Merkel. Hoewel hij vorig jaar nog de strijd om het partijleiderschap verloor, werd hij toch het boegbeeld van zijn partij. Met zijn saaie maar degelijke imago probeert hij zich in de markt te zetten als Merkels erfgenaam. Hij wordt achtervolgd door enkele kleinere schandalen op het ministerie van Financiën.

©ddp/pool dpa

Annalena Baerbock (40) | Grünen

Toen bekend raakte dat Annalena Baerbock spitzenkandidaat voor haar partij werd, schoten de Grünen als een komeet omhoog in de peilingen. Maar toen bleek dat ze haar cv had opgesmukt en in een van haar boeken plagiaat had gepleegd, zakte haar campagne in elkaar.

©Michael Kappeler/dpa-Pool/dpa

Markus Söder (54) | CSU

De Beierse minister-president Markus Söder moest het tegen Armin Laschet afleggen in de strijd om de kanselierskandidaat van de CDU/CSU-alliantie te worden. De Beier is veel populairder dan Laschet, maar de CDU wilde het kanselierschap niet uit handen geven. Daardoor dreigt de alliantie een aanvankelijk zekere verkiezingsoverwinning uit handen te hebben geven.

©Christian Mang/Reuters/Pool/dpa

Door alle aandacht voor de fouten van Laschet en Baerbock is de inhoud ondergesneeuwd geraakt. Nochtans wacht een volgende regering een hoop werk. Merkel koos ervoor de diepgaande arbeidsmarkthervormingen die Schröder in gang trapte te consolideren en bij te schaven, maar paste voor verdere sociaal- economische hervormingen.

Pensioenen

De pensioenen behoren in verhouding tot de levensstandaard tot de laagste van Europa. Nadat eerder een appartement kopen in grote steden als München en Hamburg en intussen zelfs het ooit zo goedkope Berlijn al zo goed als onbetaalbaar is geworden, kunnen velen ook de huur nauwelijks nog bijeenharken. De infrastructuur, denk aan de spoorwegen, het internet of de staat van veel publieke gebouwen, is vaak ondermaats.

De campagne draait echter niet zozeer rond die problemen, maar haast alleen rond de vraag wie kanselier wordt. De verkiezingsstrijd heeft zo veel weg van een familiedrama na het overlijden van de mater familias. De Duitsers zijn na het verdwijnen van Merkel een verweesd kind op zoek naar een nieuwe sterke vader- of moederfiguur. Söder is de populaire nonkel die zich niet over het kind mag ontfermen, Laschet de gemeden oom met jezuïetenstreken en Baerbock de zich moreel superieur wanende tante. Scholz, de ietwat saaie nonkel die niemand zag staan maar als vicekanselier en minister van Financiën in de regering-Merkel wel op de centen let, komt zo in beeld.

Stabiliteit

‘Mensen hebben het gevoel dat we in onzekere tijden leven en ze zijn op zoek naar stabiliteit. Ze zoeken naar een figuur die competentie uitstraalt. Scholz zijn sterkte is zijn saaiheid. En hij stelt het zo voor alsof hij als vicekanselier Merkels politieke erfgenaam is’, zegt Oberreuter.

In de SPD heeft de campagne-Scholz de projectnaam Der Merkel meekregen, zeg maar de mannelijke Merkel. Hij liet zich fotograferen terwijl zijn handen de Merkel-Raute maken, de typische vorm waarin de bondskanselier haar handen altijd vouwt. De aanpak werkt: uit een peiling van de omroep ZDF blijkt dat 68 procent Scholz geschikt vindt als kanselier. Van Laschet vindt 29 procent dat, van Baerbock 24 procent.

Minder geblondeerd haar

Donderdagmiddag. De 63-jarige Scholz spreekt op de Kleiner Markt van Saarlouis, een stadje in het Saarland nabij Frankrijk en Luxemburg. Zo pittoresk Landshut is, zo lelijk is Saarlouis. De stad, ooit gebouwd in opdracht van de Franse koning Lodewijk XIV ter bescherming van zijn oostgrens, werd grotendeels platgebombardeerd tijdens de Tweede Wereldoorlog. Parkings en een shoppingcenter domineren nu het historisch centrum.

Bij de Saarlouisers zit de schrik erin. De Amerikaanse autobouwer Ford dreigt zijn fabriek er te sluiten, waardoor 7.000 directe en indirecte jobs op het spel staan. Verschillende fabrieksarbeiders - Saarland is door zijn steenkool- en staalindustrie SPD-land - komen naar Scholz luisteren. Ze hopen dat hij kanselier wordt, maken hun geïmproviseerde pamfletten duidelijk.

Het publiek is jonger en diverser dan in Landshut. Er zijn minder vrouwen met geblondeerd haar en amper mannen in kostuumvest. Maar overtuigen doet Scholz niet. Speechen is niet zijn sterkste punt. Hij praat alsof hij op automatische piloot staat en wordt daarom soms schertsend de Scholzomat genoemd. De catalogus die hij afratelt, bevat wel een reeks concrete beloftes die de sociaaldemocratische achterban graag hoort. De pensioenleeftijd gaat met hem niet omhoog en hij wil dat het minimumloon van 9,60 euro naar 12 euro bruto stijgt.

Middenklasse

Toch is Scholz niet zo links als de Union de mensen wil doen geloven. Ooit was hij dat wel, toen hij als jong-socialist over ‘de triomf op het kapitalisme’ en de ‘agressieve en imperialistische NAVO’ schreef. Maar door de jaren heen werd de voormalige burgemeester van Hamburg een sociaaldemocraat in de traditie van zijn stadsgenoot en voormalig kanselier Helmut Schmidt. De Hamburgse SPD mikt op de pragmatische en eerder conservatieve middenklasse, waardoor Scholz eerder traditioneel centrumrechtse thema’s als begrotingsdiscipline en veiligheid belangrijk vindt.

Scholz wint de harten door eerst door het publiek naar het podium te wandelen en na afloop met iedereen die wil selfies te nemen en handtekeningen te zetten. Het geeft hem een aura van toegankelijkheid. Meer dan een halfuur na zijn speech, als het podium al wordt afgebroken, staan nog altijd gegadigden aan te schuiven. Toch blijft zijn populariteit opmerkelijk, want een dik jaar geleden zei de SPD-achterban de Hamburger nog de wacht aan. Hij werd in de race voor het voorzitterschap geklopt door wat Oberreuter ‘een kleurloos en competentieloos duo’ noemt. Dat nauwelijks een Duitser hun namen kent, is veelzeggend.

Dat Scholz toch spitzenkandidaat werd, kwam vooral doordat de sociaaldemocraten niemand beter hadden. En door de fouten van Laschet en Baerbock kwam hij bovendrijven. Toch kan de sociaaldemocraat daar door een aantal schandalen of vermeende schandalen niet optimaal van profiteren. Zo wordt hem aangewreven dat zijn ministerie signalen van grootschalige fraude bij Wirecard, ooit de fintechparel van Duitsland, te lang negeerde. Vorige week vonden bovendien huiszoekingen in zijn ministerie plaats. De financiële onderzoekseenheid (FIU) zou niet hebben gereageerd op waarschuwingen van banken over witwaspraktijken.

In de tang

Bij gebrek aan een duidelijke frontrunner zijn de verkiezingen de spannendste sinds 2005, toen Merkel er maar net in slaagde Schröders SPD achter zich te laten. Wat het zo onvoorspelbaar maakt, is dat noch een centrumrechts blok met de Union en de liberale FDP, noch een centrumlinks blok van de SPD en de groenen kans lijkt te maken op een meerderheid in de Bondsdag.

Doordat de christendemocraten en de sociaaldemocraten geen zin hebben in nog een keer samen besturen wordt de volgende regering allicht de eerste met drie partijen. Een eerste optie is dat Scholz alsnog een coalitie smeedt met de groenen en Die Linke, al staat hij daar zelf allesbehalve voor te springen. Bijgevolg kijkt zowel de CDU als de SPD naar de groenen en de FDP. Met de radicaalrechtse AfD, die rond de 11 procent wordt gepeild, wil niemand in zee.

Wie ook Merkel opvolgt, Oberreuter denkt dat het een zwakke kanselier wordt. ‘Als Laschet het haalt, nemen Söder en Merz hem in de tang. Wordt het Scholz, dan wordt hij de gijzelaar van de linkervleugel die hem destijds niet als voorzitter wilde.’ De stabiliteit waarnaar de Duitsers zo hard op zoek zijn, dreigt er niet te komen. Dat kan ook gevolgen hebben voor de EU, want in alle stormen was Merkel de afgelopen jaren een baken van rust. Duitse chaos heeft onvermijdelijk gevolgen voor de stabiliteit van het Europese project.

Al hoeft het niet zo ver te komen. Zolang er een olifant in de kamer staat, lijken alle andere dieren muizen. 16 jaar geleden haalde een groot deel van onze oosterburen de neus op voor de protestantse Oost-Duitse vrouw die schertsend Kohls Mädchen werd genoemd, vandaag is Merkel een politiek fenomeen. Om de vermaledijde voetbalvergelijking toch te maken: Duitsland had eerder dit jaar moeite om afscheid te nemen van Joachim Löw, die 15 jaar bondscoach was en onder wiens leiding de Mannschaft in 2014 wereldkampioen werd. De laatste jaren was het voetbal inspiratieloos en werd er al te vaak verloren, maar de bevolking wilde Jogi niet loslaten.

Met Hans-Dieter - Hansi - Flick is er nu een nieuwe ervaren trainer. En als de resultaten volgen, zal Löw snel tot het verleden behoren. ‘Uiteindelijk is het altijd hetzelfde met ons Duitsers’, besluit onze tafelgenoot in de Münchense bierkelder na een paar glazen Augustiner-bier. ‘We roepen altijd dat het anders moet, maar als puntje bij paaltje komt, willen we het liefst dat alles blijft zoals het is. Zoals we ons aan Merkel zijn gaan hechten, zo zullen we ons allicht ook aan de nieuwe kanselier hechten.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud