nieuwsanalyse

Hoe Macron en Rutte de sprint aantrokken voor meesterknecht Michel

©Filip Ysenbaert

Dat premier Charles Michel (MR) een Europese post zou krijgen, werd al enkele maanden geleden bedisseld met de Franse president Emmanuel Macron en de Nederlandse premier Mark Rutte. Op de Europese top vielen de puzzelstukjes in elkaar. Een reconstructie van Michels mars naar het Schumanplein.

Als een dief in de nacht glipt premier Charles Michel (MR) zondagmiddag het Justus Lipsiusgebouw in Brussel binnen. Terwijl de andere staats- en regeringsleiders onder de Brusselse zon commentaar geven over benoemingspuzzel die ze moeten leggen, laat Michel zijn chauffeur via de parking binnenrijden.

Ongewoon, maar het is dan ook een ongewoon moment. Michel maakt kans op een Europese topjob en wil daar geen lastige vragen over krijgen. De premier heeft het goed verborgen kunnen houden, maar hij zit al maanden met het voorzitterschap van de Europese Raad in zijn hoofd. De Franstalige liberaal wil de Pool Donald Tusk opvolgen in de functie die ex-premier Herman Van Rompuy (CD&V) tussen 2009 en 2014 bekleed heeft.

De kaarten liggen goed voor Michel, want hij heeft een deal gesloten met de Nederlandse premier Mark Rutte en de Franse president Emmanuel Macron. Rutte beseft al lang dat zijn collega’s naar hem zullen kijken als opvolger voor Tusk. De 52-jarige liberaal heeft zich de voorbije jaren almaar meer gemanifesteerd als een van de belangrijkste spelers op Europees niveau. Zo was hij een van de architecten van de Turkijedeal die een einde maakte aan de vluchtelingenstroom naar Europa.

Dat Michel in de running kwam voor een Europese topjob is een gevolg van het njet tegen een Europese carrière van de Nederlandse premier Mark Rutte.

Voor de Nederlandse premier is een Europese carrière evenwel nooit een optie geweest. Door zijn Hollandse nuchterheid zegt het prestige van zo’n functie hem niets en naar Brussel verhuizen ziet hij evenmin zitten. Hij is bovendien nog niet uitgespeeld in eigen land. ‘Als hij zou vertrekken, valt zijn regering en laat hij Nederland achter in de handen van de populist Thierry Baudet’, klinkt het in diplomatieke kringen.

Dat Michel in de running is voor een Europese topjob, is een gevolg van Ruttes njet. In april wezen diplomaten er al op dat hij een grote kans maakt. Het was hem altijd al duidelijk dat de Belgische politiek geen eindpunt zou zijn.

Op zijn 38ste werd hij de jongste Belgische premier ooit. Zelfs als hij meerdere legislaturen aanbleef, zou zijn nationale carrière op relatief jonge leeftijd eindigen. Een internationale topjob heeft altijd in zijn hoofd gespeeld. Daarom zette hij de voorbije jaren zwaar in op goede contacten met leiders als Rutte, Macron en de Duitse bondskanselier Angela Merkel.

Charles Michel en Mark Rutte: al jaren een hechte relatie ©BELGA

De liberale Europese fractie, waartoe zowel Rutte als Michel behoort, droomde er in eerste instantie van het voorzitterschap van de Europese Commissie in de wacht te slepen voor de Deense eurocommissaris Margrethe Vestager. Een moonshot, want de liberalen worden bij de verkiezingen van eind mei zoals verwacht pas de derde fractie in het Europees Parlement.

Daarom hebben Rutte en Michel, samen met Macron die zich op het Europese niveau bij de liberalen heeft gevoegd, maanden geleden al afgesproken dat het voorzitterschap van de Raad hun terugvaloptie werd. Die voorzitter zit de vergaderingen van de Europese staats- en regeringsleiders voor en is bij voorkeur een ex-premier of ex-president. Het drietal sprak in het geheim af dat Michel de liberale kandidaat voor die post zou zijn.

Anders dan Rutte is Michel in eigen land uitgespeeld. Zijn regering is in december over het VN-migratiepact gestruikeld. Door de slechte peilingen was het bovendien duidelijk dat hij zichzelf niet zou opvolgen, waardoor een Europese exit een aantrekkelijk alternatief werd.

Rutte en Macron helpen hun Belgische collega waar het kan. Tijdens de campagne voor de federale en Europese verkiezingen hemelt de Franse president in een interview met de krant Le Soir zijn collega uit Waver op. ‘Zijn kwaliteiten en zijn parcours kwalificeren hem bij de groep mensen met legitieme Europese ambities.’

De coup van Sibiu

Nog voor de Europese verkiezingen, op de top in het Roemeense Sibiu begin mei, beginnen de staats- en regeringsleiders met het leggen van de postenpuzzel. Dat lijkt op carrièrisme, maar die functies hebben ook een groot inhoudelijk belang.

Zo drukt de voorzitter van de Europese Commissie een zware stempel op het beleid. De Raadsvoorzitter bepaalt op de toppen van de staats- en regeringsleiders de marsrichting. De chef van de Europese diplomatie is het gezicht buiten de grenzen van de Europese Unie.

Bij de verkiezingen van 2014 werd voor de aanstelling van de Commissievoorzitter voor het eerst met spitzenkandidaten gewerkt. De kiezers stemmen wel voor nationale partijen, maar die hebben zich in Europese fracties verenigd.

Vijf jaar geleden schoof elke fractie een kandidaat-Commissievoorzitter naar voren, waardoor de verkiezingen een Europese dimensie kregen. Dat moest de Europese Unie democratischer maken. De Europese Volkspartij (EVP) werd toen de grootste in het Europees Parlement en haar spitzenkandidaat, de Luxemburger Jean-Claude Juncker, werd Commissievoorzitter.

Manfred Weber ©EPA

Met de Duitser Manfred Weber voor de EVP en de Nederlander Frans Timmermans voor de sociaaldemocraten speelden de twee grote Europese partijen opnieuw een spitzenkandidaat uit. Macron, die van buiten de traditionele politiek komt, kant zich tegen het systeem. Het geeft te veel macht aan de EVP.

Bovendien moet de Franse president niet weten van Weber, die volgens hem te inschikkelijk is tegenover de omstreden Hongaarse premier Viktor Orbán. Daarom besluit de liberale fractie op te komen met een groep boegbeelden, van wie Vestager de meest zichtbare is.

Macron onderneemt nog andere acties om de spitzenkandidaten te ondergraven. In Sibiu blijkt hoe sterk zijn tandem met de Spaanse sociaaldemocratische premier Pedro Sanchez is. Liberalen en sociaaldemocraten stellen ter plekke elk een duo samen om de verdeling van de topposten te coördineren. Zo hopen ze het initiatief weg te halen bij de EVP, waar de partij van Merkel toe behoort. Ook Donald Tusk, de voorzitter van de Europese Raad die normaal de regie voor het leggen van de postenpuzzel in handen heeft, wordt buitenspel gezet.

Macron schuift Rutte en Michel naar voren als zijn informateurs. Bij de sociaaldemocraten doet Sanchez het zelf, samen met de Portugese premier Antonio Costa. De EVP doet een tegenzet. De conservatieven duiden de Kroatische premier Andrej Plenkovic en diens Letse collega Krišjānis Karins aan.

Diplomaten spreken over een hold-up van de staats- en regeringsleiders, die de hele benoemingspuzzel naar zich toetrekken. Het Europees Parlement ziet met lede ogen aan hoe het systeem van de spitzenkandidaten ondergraven wordt.

Dineren met Michel

De duo’s moeten aan de slag na de Europese verkiezingen, die een kleine aardverschuiving hebben veroorzaakt doordat de EVP en de sociaaldemocraten samen niet langer over een meerderheid in het Europees Parlement beschikken. Daardoor is een derde partij nodig. Daarvoor wordt naar de liberalen gekeken. De derde partner doet ertoe, want het Europees Parlement moet de voordracht van de Commissievoorzitter met een grote meerderheid goedkeuren.

Premier Charles Michel met de Franse president Emmanuel Macron: innig ©BELGA

Als formateur van de liberalen heeft Michel een belangrijke machtspositie verworven. Op vrijdagavond 7 juni nodigt hij de vijf andere formateurs - zonder Tusk - uit voor een etentje in het Egmontpaleis in Brussel. Verschillende scenario’s worden afgetoetst, maar tot een akkoord komt het niet.

Na het diner volgen twee perscommuniqués. In een eerste, iets voor 22 uur, wordt een nieuwe ontmoeting ‘in de volgende dagen aangekondigd’. Een volgend communiqué 40 minuten later geeft aan dat de ‘coördinatoren hun respectievelijke politieke families zullen raadplegen en ook in nauw contact blijven met elkaar’. Met de voortvarende communicatie wordt op zere tenen getrapt, maar in de feiten blijven de zelfbenoemde formateurs aan zet.

Macron, Rutte en Michel denken dat ze alles onder controle hebben, maar midden juni begint ex-premier Guy Verhofstadt (Open VLD) - die geen fractieleider meer is van de liberalen in het Europees Parlement maar nog steeds een belangrijke rol speelt - zich te roeren.

In de pers verschijnt dat hij voor zichzelf als voorzitter van het Europees Parlement aan het rijden is en zo Vestager, de liberale kandidate voor het Commissievoorzitterschap, in de gracht dreigt te rijden. In de entourage van Rutte, die Verhofstadt sowieso wantrouwt, heerst paniek. Elders wordt betwijfeld of het bericht klopt. Sommigen zien er een manoeuvre in van het kamp-Michel, dat verdeeldheid wil zaaien om zelf sterker te staan.

Macron voert forcing

Op de Europese top van 20 juni in Brussel blijkt het systeem van de spitzenkandidaten op sterven na dood. De as Macron-Sanchez draait op volle toeren en beukt in op Weber. Merkel verdedigt hem, maar het mag niet baten. Noch Weber, noch Timmermans krijgt een meerderheid van de lidstaten achter zich. Ook voor Vestager is er onvoldoende steun. ‘Ze zijn uit de race’, verklaart Macron tot grote consternatie van veel van zijn collega’s.

Michel probeert de hele tijd onder de waterlijn te blijven. Een echte campagne zou meer kwaad dan goed doen.

Al die tijd probeert Michel onder de waterlijn te blijven. Anders dan ex-premier Herman Van Rompuy, die in 2009 discreet alle Europese hoofdsteden afvloog om steun te vergaren voor zijn voorzitterschap van de Raad, doet hij zo goed als niets.

'We hebben een campagne gevoerd die er geen was’, is in zijn entourage te horen. De Franstalige premier weet zich verzekerd van de steun van Rutte en Macron. Een echte campagne zou meer kwaad dan goed doen. Een gretige of voluntaristische Michel zou tegenstanders kunnen wakker maken.

Tijdens de top van 21 juni komt Michels kandidatuur toch op de straatstenen te liggen. De Europese nieuwswebsite Politico schrijft dat Tusk zijn naam aftoetst bij verschillende staats- en regeringsleiders. Op de top wordt niet enkel over het Commissievoorzitterschap, maar ook over de andere functies gepraat.

Een Belgisch-Europese bron bevestigt het nieuws aan De Tijd. ‘Ik zou Michel zeker in het oog houden. Hij staat op de radar voor een Europese topjob.’

In de entourage van de premier wordt het bericht genegeerd. Michel speelt verstoppertje en geeft na afloop van de top geen persconferentie. Er volgt evenmin een officiële mededeling. ‘We zetten, net zoals alle andere liberalen, in op het Commissievoorzitterschap voor Vestager’, is het enige wat mensen rond hem kwijt willen.

Na de mislukte top broeden de sociaaldemocraten op een tegenzet. Voormalig Europees Parlementsvoorzitter Martin Schulz, die bij de Duitse verkiezingen van 2017 de sociaaldemocratische uitdager van Merkel was, is de spil van een beweging om Timmermans op het schild te hijsen.

Merkel wordt mee aan boord getrokken en tijdens een etentje in Berlijn overtuigt ze Weber, die als troostprijs Europees Parlementsvoorzitter kan worden, en EVP-voorzitter Joseph Daul van het plan. Als Timmermans Commissievoorzitter wordt, is het systeem van de spitzenkandidaten gered. De bondskanselier houdt daar vanuit ‘democratisch’ oogpunt aan vast.

Bovendien ziet Merkel een kans om via de steun voor Timmermans haar coalitie in eigen land te redden. Met Schulz als boegbeeld haalde de SPD in 2017 slechts 20 procent, maar na een lange formatie stapte de partij toch in een coalitie met Merkel. In het najaar maken de sociaaldemocraten een balans op van die beslissing. Door de slechte peilingen gaan er stemmen op om uit de regering te stappen. Met een sociaaldemocratische Commissievoorzitter kan Merkel haar coalitiepartner verleiden om aan boord te blijven.

Hoog spel in Osaka

Tijdens een bijeenkomst van de G20 in de Japanse stad Osaka legt Merkel het plan voor aan Macron, Rutte en Sanchez. Tusk, die ook aanwezig is in Osaka, wordt eens te meer gepasseerd. Sanchez stemt vanzelfsprekend met het voorstel in, want hij is net als Timmermans een sociaaldemocraat.

Ook voor Rutte is het goed nieuws, want Timmermans is een landgenoot. Macron verkrijgt dat de door hem gecontesteerde Weber uit de race wordt gehaald. Daarenboven beseffen Rutte en Macron dat in het Timmermans-scenario een topjob voor Michel gegarandeerd is.

Merkel belooft haar eigen EVP te overtuigen van het voorstel. Na een lange terugvlucht vanuit Osaka begint Tusk, die dan toch bij de plannen betrokken is, operatie-Timmermans. Hij landt afgelopen zondag om zeven uur ’s ochtends en ontvangt enkele uren later delegaties van het Europees Parlement en de regeringsleiders. Tusk, een getrainde langeafstandsloper, is fit. Ook de andere staats- en regeringsleiders zakken naar Brussel af voor een nieuwe Europese top.

Frans Timmermans ©REUTERS

Al snel blijkt Merkel zich zwaar misrekend te hebben. Het plan valt in haar EVP op een koude steen. De meeste kopstukken vinden dat de partij, net omdat ze nog steeds de grootste is, het Commissievoorzitterschap niet mag opgeven.

Bovendien lusten de leiders van veel Oost- en Centraal-Europese landen Timmermans niet. De Nederlander zit als Europees commissaris onder meer Polen en Hongarije achter de veren voor hun slechte werking van de rechtsstaat. De Bulgaarse premier Bojko Borisov sneert dat ‘Merkel de leider is van de CDU, niet van de EVP’. Ook de conservatieve leiders van Ierland en Kroatië protesteren. De bitsigheid van de rebellie tegen Merkel, jarenlang de sterke vrouw in de EVP, is ongezien.

De staats- en regeringsleiders houden een marathonvergadering, die tot maandagmiddag duurt. Ze komen nauwelijks in groep samen. Er is vooral bilateraal overleg. Maandagochtend ligt eindelijk een scenario op tafel. Michel wordt daarin geen voorzitter van de Raad, want die post zou naar de EVP gaan. Hij zou chef van de Europese diplomatie worden.

De gesprekken blijven evenwel vastlopen op wie Commissievoorzitter moet worden. Merkel houdt tegen haar eigen Europese partij in vast aan Timmermans, waardoor alles blokkeert. Na meer dan 30 uur vergaderen en een slapeloze nacht beslist Tusk maandagmiddag om de vergadering op te schorten tot dinsdagochtend. De Pool, die de regie kwijt is, hoopt dat een nachtje slaap raad brengt.

Endspiel

Als Merkel dinsdag opnieuw over Timmermans begint, lanceert de Franse president Emmanuel Macron een tegenvoorstel. Hij verrast door de naam van de Duitse minister van Defensie Ursula von der Leyen te droppen. Ze behoort tot de EVP en is een partijgenote en vertrouwelinge van Merkel.

Voor de Oost- en Centraal-Europese landen is ze aanvaardbaar omdat ze zo kunnen vermijden dat Timmermans Commissievoorzitter wordt. In ruil krijgen de liberalen met Michel de Raad en de sociaal- democraten met de Spanjaard Josep Borrell de Europese diplomatie.

Macron eist in één adem het voorzitterschap van de Europese Centrale Bank, een functie die aanvankelijk niet op tafel lag, op voor zijn landgenote Christine Lagarde. De topvrouw van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) staat ook dicht bij Merkel.

Macron doet Merkel daarmee een offer she couldn’t refuse. Ze krijgt een landgenote en een vertrouwelinge in het Berlaymontgebouw in Brussel en een vertrouwelinge in Frankfurt. Ook voor alle andere staats- en regeringsleiders is de oplossing aanvaardbaar.

De Oost- en Centraal-Europese landen krijgen niets, maar de gekelderde kandidatuur van Timmermans maakt dat ruimschoots goed. Voor Macron, die bij eerdere Europese topontmoetingen vaak het onderspit moest delven, is het een gigantische opsteker. ‘Getting closer and closer’, tweet Tusk dinsdagavond om elf voor zes.

Michel zal een vazal zijn van Macron. Die heeft zijn telefoon maar te nemen en Michel zal gehoor zamen.
Diplomatieke kringen

Merkel moet nog één vervelend telefoontje doen. Ze moet haar sociaaldemocratische coalitiepartner SPD op de hoogte brengen. De vergadering wordt een uurtje geschorst en Michel moet nagelbijtend het Duitse verdict afwachten. In Berlijn reageert de SPD-top woest omdat Timmermans is gesneuveld.

De Duitse kanselier beslist toch door te zetten, al moet ze zich bij de stemming over het postenpuzzel als enige onthouden. Doorgaan met von der Leyen is niet zonder risico. Bij de SPD gaan zelfs stemmen op om de Duitse regering te laten vallen. Het aanbod dat Merkel niet kon weigeren, dreigt zo een einde te maken aan haar politieke carrière.

Doordat Merkel niet tegenstemt, kan Tusk iets na zeven uur tweeten dat er witte rook is. ‘De Europese Raad heeft een akkoord over het toekomstige leiderschap van de Europese instellingen.’ Michel haalt zijn gedroomde job binnen doordat de ‘grote jongens’ Rutte en Macron de sprint voor hem hebben aangetrokken.

In diplomatieke kringen is evenwel kritiek te horen. ‘De Franse diplomatie heeft de hand in deze jobcarrousel. Michel zal een vazal zijn van Macron. Die heeft zijn telefoon maar te nemen en Michel zal gehoorzamen’, klinkt het.

Bij de Belgische entourage is het feest. Op zijn 43ste kan Michel een cv voorleggen waar alle andere Belgische politici enkel jaloers op kunnen zijn. In afwachting van zijn overstap op 1 december blijft hij premier in lopende zaken.

‘Ik hoop dat er tegen dan een nieuwe federale regering is gevormd’, zegt hij dinsdagavond in de perszaal van zijn toekomstige werkplek waar hij de internationale pers in moeizaam Engels en met een zwaar Frans accent toespreekt.

Nadien drinkt hij nog een glas met zijn familie. Zijn vrouw is een dikke twee weken geleden van hun tweede dochter Lucie bevallen. Door de omstandigheden heeft hij beiden nauwelijks kunnen zien. In plaats van een wild feest volgt een nacht zoals nachten met pasgeboren baby’s nu eenmaal zijn.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect