interview

'Het was een slecht idee om brief te richten aan Tshisekedi'

Jean Omasombo: 'We moeten vooral meer praten over de dekolonisatie.' ©Dieter Telemans

‘Het is tijd om eens goed en diep te graven in de duistere krochten van de Belgische kolonisatiegeschiedenis. Maar koning Filip had zijn brief veel beter gericht aan het Congolese volk.’ Dat zegt de Belgisch-Congolese prof Jean Omasombo, lid van de academische staf van het Afrika Museum in Tervuren.

'De demarche van koning Filip moet vooral de openingszet zijn voor een echte discussie over Leopold II, het koloniale tijdperk en ook de periode erna, niet de afsluiter ervan.' Expert koloniale en Congolese politiek Jean Omasombo, auteur van een boek over de vermoorde eerste Congolese premier Patrice Lumumba, zegt verrast te zijn over de zet van de koning en de regering.

'Dit had ik niet echt verwacht, zeker niet na de signalen die de voorbije weken vanuit het paleis kwamen. Ik hoop alleen dat de aangekondigde parlementaire onderzoekscommissie niet even meesurft op de antiracismeprotesten die vanuit de VS het westen overspoelen, om daarna een stille dood te sterven. Het is tijd om eens goed en diep te graven in de duistere krochten van de Belgisch-Congolese geschiedenis. Het klinkt paradoxaal, omdat intussen kilometers aan kopij over onze gedeelde geschiedenis zijn geschreven. Maar ik blijf van oordeel dat een gebrek aan kennis de kern van het probleem is in het Belgisch-Congolese gesprek.'

Wat missen we?

Jean Omasombo: 'Er mag meer aandacht zijn voor de dekolonisatie, in aanloop naar de onafhankelijkheid en erna. Wat is toen gebeurd? De Belgen hebben de zweep en de Force Publique (de koloniale ordetroepen, red.) ingeruild voor andere strategieën. Ze hebben de paar tientallen hoogopgeleide Congolezen - die het land na de onafhankelijkheid in handen hadden moeten nemen - omgekocht om zelf de touwtjes in handen te houden. Eerst is Lumumba het hoekje om geholpen. De politicus Moïse Tshombe is als zetbaas ingezet om de grondstofrijke mijnprovincie Katanga onder controle te houden.'

'De Amerikanen en Belgen hebben Mobutu in het zadel geholpen en zijn macht beschermd. Als we nu praten over de endemische corruptie die het land blijft teisteren, is dat mee een verantwoordelijkheid van de Belgen. Zij hebben corruptie op het hoogste niveau geïnstitutionaliseerd, om ondanks de onafhankelijkheid de baas te blijven. Dat is aardig gelukt. Soyons clairs: natuurlijk is niet alles de schuld van de Belgen. De Congolese cheffen hebben ook hun eigen verpletterende verantwoordelijkheid voor de staat waarin Congo verkeert.'

Congo lijkt verder af te glijden in armoede en chaos. Hebben de Congolezen wel een boodschap aan Belgische spijt?

Omasombo: 'De grote meerderheid van de Congolezen is geboren na 1960 en zit in sociaal-economische overlevingsmodus (het Congolese bbp per hoofd ligt rond 800 dollar, het Belgische boven 43.000, red.). Een beeldenstorm rond Leopold II zoals nu in België hebben ze daar bovendien al lang gehad. Na de onafhankelijkheid zijn onder het mom van een campagne rond authenticité congolaise het gros van de standbeelden van Leopold II, Belgische symbolen en namen van straten en steden verwijderd. Desondanks vind ik dat de Congolezen het recht hebben goed geïnformeerd te worden door een correcte geschiedschrijving en discussie. Ze weten helaas nog bitter weinig over het koloniale verleden.'

Wat vindt u van herstelbetalingen?

Omasombo: 'De kelders van het Afrika Museum puilen uit van de Congolese kunst. Het zou al een mooi signaal zijn als daar een serieus deel van kan terugkeren. Het is een feit dat België Congo leeggeroofd heeft. Dagen voor de onafhankelijkheid zijn alle bedrijven in Congo (waaronder het bekende grondstoffenbedrijf Union Minière, red.) bij wet door de Belgische regering overgeheveld naar België. Ook al het geld is teruggetrokken. Op 30 juni 1960 was Congo vermoord. Il n'y avait plus rien. Een discussie over een compensatie lijkt me daarom geen exuberante eis.'

Kunnen we erop vertrouwen dat die centen het Congolese volk ten goede komen?

Omasombo: 'God, nee. Joseph Kabila (die als president intussen opgevolgd is door Félix Tshisekedi, maar nog altijd de sterke man is in Congo, red.) is Mobutu's evenknie wat betreft kleptocratie. Vanaf de tweede helft van de jaren 60 tot begin jaren 70 maakte Congo een sociaal-economische sprong. Maar daarna belandde het op een roetsjbaan naar beneden die nog altijd niet gestopt is. Een schadevergoeding die direct naar de staat gaat, is een even slecht idee als de brief met spijt die de koning aan Tshisekedi schreef. Tshisekedi kan die uitleggen als een Belgische legitimering van zijn presidentschap, een eer die hij niet verdient. De koning had zijn spijt veel beter rechtstreeks aan het Congolese volk gericht. Dat krijgt al bijna anderhalve eeuw alle ellende over zich heen, van Leopolds Congo-Vrijstaat tot vandaag.'

De economische impact van Congo op België

Wat heeft Congo uiteindelijk bijgedragen aan de Belgische welvaart? Het is een interessante vraag, waar weliswaar nattevingerwerk mee gemoeid is. De Congolese historicus PiliPili Kagabo raamde de Congolese opbrengst voor België in 1990 op 500 miljard Belgische frank.

Het is te simpel te stellen dat de Belgische rijkdom gebouwd is op Congolees rubber, ivoor en menselijk bloed. België groeide eind 19de, begin 20ste eeuw vooral als early adopter van de industriële revolutie uit tot een economische wereldmacht. Dat was niet dankzij de rijkelijk voorradige, goedkope grondstoffen in Congo, al hielpen die om lang gelijke tred te houden met grotere naties nadat die hun grote inhaalbeweging hadden ingezet.

Tegelijk blijkt uit historisch onderzoek dat Congo altijd een tweedeplansrol speelde in de Belgische economie. Tot die conclusie kwam ook de historicus Guy Vanthemsche (VUB) in een boek uit 2008. Hij verwijst naar een studie uit 1960, die het verlies voor de Belgische economie raamt op 2,4 procent van het bnp en 25.000 jobs (plus de 30.000 kolonialen die uit Congo gerepatrieerd moesten worden). Maar dat verlies werd ruimschoots gecompenseerd door de start van de Europese economische eenmaking, stelt De Tijd-columnist Rik Van Cauwelaert. 'Het Vlaamse economische mirakel vanaf de jaren 60 is toe te schrijven aan de massieve investeringen vanop het Europese niveau. Congo was snel vergeten.'

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud