interview

‘Economische macht verschuift naar software-eigenaars'

©Montage De Tijd

Het kapitalisme zal ingrijpend veranderen, met de controle over software als cruciale uitdaging en de 15-urige werkweek als mogelijke beloning. Dat zegt de Britse topeconoom Jonathan Portes.

Zal Karl Marx dan toch als laatste lachen? Nu zijn iconische baard dezer dagen boekenwinkels opfleurt dankzij de 150ste verjaardag van het eerste deel van ‘Das Kapital’, hangt het mikpunt van zijn fameuze analyse - het kapitalisme - in de touwen. Sinds de financiële crisis ligt het kapitalistisch systeem onder vuur, met de groeiende inkomensongelijkheid als extra brandstof. Een vertrouwenscrisis waarvan het verslagen gewaande communisme voluit lijkt te profiteren in de peilingen, óók in België met de opmars van de PTB/PVDA.

Een ideaal moment voor een verhelderend boekje over kapitalisme, moet Jonathan Portes gedacht hebben. De voormalige hoofdeconoom van de Britse regering geldt als een van de invloedrijkste economen van zijn land. In ‘50 Capitalism Ideas You Really Need to Know’ geeft de economieprofessor van King’s College een toegankelijk overzicht van cruciale concepten als de onzichtbare hand, creatieve destructie en de inherente instabiliteit van het financieel systeem. Ook het gefaalde marxisme krijgt aandacht.

De Britse econoom Portes stelt vast dat het kapitalisme vol tegenstellingen zit en voortdurend in crisis is, maar dat het net daaruit zijn kracht puurt. ©rv

Portes stelt vast dat het kapitalisme vol tegenstellingen zit en voortdurend in crisis is, maar dat het net daaruit zijn kracht puurt. Al lijkt er vandaag toch meer aan de hand, leren we tijdens een gesprek in een koffiebar nabij het Londense hoofdkantoor van het alomtegenwoordige Google.

De verjaardag van Karl Marx’ ‘Das Kapital’ valt samen met een crisissfeer rond het kapitalisme. Krijgt de vader van het communisme alsnog gelijk?

Jonathan Portes: ‘Een van de interessantste aspecten van het schrijven van dit boek was dat ik Marx heb herontdekt. Als mainstream economen zetten wij Marx typisch weg als een belangrijke historische figuur die echter niets te vertellen heeft over de moderne economie. Marx was inderdaad regelmatig grondig fout, maar hij maakte ook enkele heel correcte inschattingen.’

Er staat geen alternatief voor het kapitalisme klaar, hoewel de tegenstellingen erg zichtbaar worden.
Jonathan Portes
hoogleraar economie

‘Zo voelde hij aan dat het kapitalisme vol tegenstellingen zit - tussen arbeid en kapitaal, tussen prikkels om efficiënter te produceren en de sociale spanningen die dat creëert - en dat het als inherent competitief systeem extreem dynamisch is. Die dynamiek zou volgens hem de tegenstellingen ten top drijven en het systeem doen imploderen. Alleen voorzag hij niet dat het kapitalisme daardoor net sterker zou worden, dat het voortdurend evolueert en zich aanpast. Zo vertaalde de toenemende productiviteit zich in stijgende lonen, niet in het ‘reserveleger van werklozen’ dat Marx voorspelde.’

‘Ik zie vandaag geen existentiële crisis in de zin dat het kapitalisme op het punt zou staan in te storten om vervangen te worden door een ander economisch model. Er staat gewoon geen alternatief klaar. Maar het klopt wel dat de tegenstellingen erg zichtbaar worden en het systeem onder druk staat. Zoals de marxistische denker Antonio Gramsci zei: het oude is aan het sterven, maar het nieuwe kan niet geboren worden.’

Wat zijn de grootste uitdagingen voor het kapitalisme vandaag?

Portes: ‘De duidelijkste zijn technologie en automatisering. Ik geloof niet dat dit massaal jobs zal vernietigen, zoals Marx vreesde. Maar technologie dreigt wel de arbeidsmarkt op te delen in drie segmenten. Een eerste, grote groep met beperkte vaardigheden riskeert een reserve van flexibele arbeidskrachten te worden die moeten rondkomen met kortetermijncontracten of als Uber-chauffeur.’

‘Aan het andere uiteinde krijg je een kleine groep die het merendeel van de waardecreatie uit software, patenten en platformen zal opeisen. Denk aan CEO’s en oprichters van bedrijven. Daar tussenin heb je mensen als u en ik, in het bezit van intellectueel kapitaal. Die groep zal het okay doen maar niet rijk worden. De opkomst van deze segmenten - en vooral de grote groep met onzeker en slecht betaald werk - is zorgwekkend.’

Krijgen we dan toch een klassenstrijd?

Portes: ‘Een goede samenleving geeft iedereen de kans zinvol te participeren. Zoniet zijn er negatieve politiek-economische gevolgen, inclusief het risico op polarisatie tussen klassen en politieke evoluties zoals we onlangs gezien hebben in onder meer de VS en het VK.’

BIO Jonathan Portes

Jonathan Portes is professor economie en overheidsbeleid aan King’s College in Londen.

Van 2008 tot 2011 was hij hoofdeconoom van het Cabinet Office, dat de Britse premier en de regering bijstaat.

Portes was ook directeur van het National Institute of Economic and Social Research.

Hij studeerde aan Oxford (VK) en Princeton University (VS).

Boek

50 Capitalism Ideas You Really Need to Know - Jonathan Portes, Quercus Publishing, 208 pag.

U stelt vast dat kapitalisme en democratie doorgaans hand in hand zijn gegaan. Is de huidige crisis een bedreiging voor de democratie?

Portes: ‘Het is zeker een risico. De kapitalistische democratie is op haar sterkst als er een relatief gelijke verdeling van inkomen en vermogen is. Bij een te ongelijke verdeling riskeer je ofwel populisme en nationalisme, ofwel een oligarchie waar de rijken het politieke proces naar zich toe kunnen trekken. Dat laatste is sinds 20 jaar al min of meer bezig in de VS.’

Is groeiende ongelijkheid onvermijdelijk in het kapitalisme?

Portes: ‘Een zekere ongelijkheid is een onvermijdelijk gevolg. Nu de ongelijkheid weer in de lift zit, is de vraag of we zoals in het verleden instituties kunnen ontwikkelen om ermee om te gaan. Het zal niet makkelijk zijn, maar ik ben optimistisch. We moeten niet per se de weg opgaan van Donald Trump of Marine Le Pen, of van een extreem libertaire en dystopische samenleving met een kleine groep superrijken zoals in de visioenen van Ayn Rand.’

Over visioenen gesproken: wat gebeurt er met een economie waarin robots en artificiële intelligentie al onze jobs overnemen? Een utopie of een dystopie?

Portes: ‘Als robots alles produceren, strijkt iemand de waardecreatie daarvan op. Dat inkomen creëert op zijn beurt de economische vraag. De uitdaging is dus hoe we dat inkomen en die vraag zullen verdelen. Als dat op een redelijk gelijke manier gebeurt, krijgen we een vrij egalitaire samenleving waarin bijna niemand veel hoeft te werken, zoals de 15-urige werkweek die de econoom John Maynard Keynes al in 1930 voorspelde.’

Een samenleving waarin robots al onze materiële behoeften bevredigen is perfect mogelijk.

‘Er is geen enkele theoretische of fysieke reden waarom dat niet mogelijk zou zijn. Het is perfect mogelijk een samenleving in te beelden waarin al onze materiële behoeften vooral via automatisering bevredigd worden, terwijl we daarnaast voldoende opgeleid zijn om dingen te produceren die anderen waarderen. Dat kan het schrijven van de computerprogramma’s voor artificiële intelligentie zijn, maar evengoed creatief-intellectuele zaken zoals het schrijven van boeken en artikels, het vervaardigen van schilderijen, dansen, enzovoort. Het is een kwestie van de nodige maatschappelijke structuren op te zetten, maar dat belooft niet eenvoudig te worden.’

Betekent dit dat ons kapitalistisch model grondig zal veranderen?

Portes: ‘Omdat kapitalisme per definitie dynamisch is, zullen we binnen 20 jaar een andere versie hebben. De veranderingen zullen mogelijk wat abrupter zijn dan voordien, maar ik denk dat we het systeem nog wel zullen herkennen als kapitalisme.’

‘Terwijl in Marx’ tijd het bezit van fysiek kapitaal zoals machines cruciaal was, geloof ik dat de economische macht steeds meer zal komen van de eigendom van software. Met software bedoel ik niet enkel computercode, maar ook patenten, netwerken en de kennis van de duizend belangrijkste werknemers van een mastodont als Google hiernaast. Als je dat optelt, is dat enorm veel macht in een tijdperk waarin wij allemaal zo afhankelijk zijn van hun technologie. Je kan het gerust vergelijken met de fabriekseigenaars in Victoriaans Engeland.’

‘Je krijgt dan ook dezelfde tegenstellingen als 150 jaar geleden: potentieel een enorme economische vooruitgang, waarvan de opbrengsten echter bij een erg kleine groep dreigen terecht te komen. In het verleden reageerde de overheid met de invoering van stemrecht, antitrustwetgeving, de welvaartsstaat, de nationalisering van sleutelsectoren als elektriciteit en water, en we kregen ook vakbonden. Vandaag zeggen sommigen dat we Google, Amazon en Facebook moeten nationaliseren of als monopolies moeten aanpakken. Ik weet niet of dat de juiste weg is, maar we hebben in ieder geval nood aan even radicale denkoefeningen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect