nieuwsanalyse

Overdag hulpverlener, 's nachts macho

©Getty Images

Ze doen gevaarlijk werk in moeilijke omstandigheden, op geïsoleerde locaties waar een ‘machocultuur’ heerst. Het probleem van seksueel misbruik door hulpverleners gaat veel verder dan Oxfam. ‘Dit is sectorbreed.’

De ngo-wereld beleeft haar metoo-moment sinds Oxfam UK in opspraak kwam met een seksschandaal. In 2011 organiseerde de Belgische directeur Roland van Hauwermeiren, vandaag 68, in Haïti seksfeestjes waarop mogelijk minderjarigen aanwezig waren.

De man werd ontslagen maar kon tot 2014 voor verschillende hulporganisaties in het buitenland blijven werken. De krant The Times berichtte dat ook de opvolger van de Belg in Haïti intussen ontslagen werd wegens wangedrag ten opzichte van andere hulpverleners.

Open brief

Je ziet het na elke ramp. Er stromen duizenden hulpverleners binnen en er ontstaat een sfeer van straffeloosheid.
linda polman
auteur

In een open brief erkent Van Hauwermeiren dat hij in Haïti een seksuele relatie had met een lokale vrouw. De andere aantijgingen ontkent hij. Hij nam ontslag omdat hij naar eigen zeggen ‘een inhoudelijk dispuut’ met Oxfam had.

Het schandaal bij Oxfam stuurde een schokgolf door de ngo-wereld. De Britse Charity Commission bericht nu over duizend klachten van onveiligheid en seksueel geweld in de sector. Meer dan 120 medewerkers van grote organisaties als Oxfam en Save the Children zijn vorig jaar beschuldigd van misbruik.

Artsen zonder Grenzen, een hulporganisatie met 40.000 werknemers, ontsloeg vorig jaar 19 van hen na seksueel wangedrag. Dat maakte de organisatie zelf bekend. Veruit de meeste slachtoffers waren vrouwelijke hulpverleners en - opvallend - bijna alle daders hun mannelijke collega’s.

Dat beeld strookt met het rapport dat Dyan Mazurana, onderzoekster bij Tufts University in Boston, vorig jaar schreef. Ze verzamelde 1.500 getuigenissen over seksueel geweld bij hulpverleners uit ruim 70 hulporganisaties en de VN.

De cijfers zijn ontluisterend. Bijna de helft van de vrouwen werd tegen hun zin aangeraakt. Bijna 10 procent werd aangerand en 4 procent verkracht. De meeste vrouwen kregen meermaals te maken met ongewenst gedrag.

'Slechte publiciteit'

TUTU STOPT

De gepensioneerde aartsbisschop van Kaapstad Desmond Tutu stopt als ambassadeur van Oxfam wegens het seksschandaal in Haïti. De aartsbisschop zegt diep teleurgesteld te zijn door de beschuldigingen over immoreel en mogelijk crimineel gedrag van hulpverleners. Tutu vindt dat bij een liefdadigheidsinstelling alleen idealisten thuishoren. Daarom is het volgens hem ook intriest dat het goede werk van vele duizenden mensen door deze affaire zijn glans verliest.

Klacht indienen is niet evident. De slachtoffers weten niet waar naartoe of vangen bot bij hun chef. Bijna de helft van de gerapporteerde klachten kreeg geen gevolg. Meestal werken de slachtoffers gewoon verder, vaak worden ze ontslagen. ‘Een vrouw kreeg te horen dat ze zeker geen klacht mocht indienen want de organisatie zou die slechte publiciteit niet overleven.’

Een machocultuur, alcohol- en drugsmisbruik en een gevoel van wetteloosheid werken misbruik in de hand. ‘Werken in gevaarlijke omstandigheden trekt een bepaald type cowboys aan. De omstandigheden faciliteren grensoverschrijdend gedrag’, zegt Mazurana.

Dat zijn ongeveer de omstandigheden waarin Amira Malik Miller belandde, een jonge Zweedse vrouw die in 2004 voor de Britse organisatie Merlin in de Liberiaanse hoofdstad Monrovia werkte.

Het land werd geteisterd door een burgeroorlog. Op de luchthaven wachtte haar Belgische baas, Van Hauwermeiren, haar op. ‘Hij belde al in de auto naar een collega’, vertelde ze aan de website IRIN. ‘Hij zei lachend: het is groen licht. Ik voelde dat hij het over mij had.’

Later trof ze een collega in de gemeenschappelijke keuken met een lokale vrouw op schoot, elkaar betastend. ‘Ik heb onmiddellijk gezegd dat ik geen sekswerk tolereerde in onze vertrekken en ik heb een klacht ingediend.’ Ze zegt dat ze daarna door het vierkoppige mannelijke managersteam scheef werd bekeken.

Het hoofdkwartier nam haar klacht wel serieus. Een onderzoek wees uit dat de vier mannen vrouwen hadden betaald voor seks. Van Hauwermeiren en de andere drie managers moesten vertrekken. Maar tijdens de missie, zegt Malik Miller, ‘gedroegen ze zich alsof hun gedrag de normaalste zaak van de wereld was.’

'Kindhoer op schoot'

Een VN-rapport bracht later aan het licht dat 58.000 vrouwen in Liberia tussen 2003 en 2012 seks hadden gehad met VN-soldaten. Ook in Nepal, Congo, Ivoorkust en Haïti hebben blauwhelmen zich schuldig gemaakt aan seks met de locals.

‘Overdag werken met kindsoldaten, ’s avonds een kindhoer op schoot.’ Het zijn taferelen die de Nederlandse auteur Linda Polman aantrof in conflictgebieden. ‘Het gebeurt overal waar het humanitaire circus neerstrijkt.’

Polman schreef het boek ‘De crisiskaravaan’, een striemende aanklacht tegen de ‘hulpverlenersindustrie’. ‘Je ziet het na elke ramp’, zegt Polman. ‘Er stromen duizenden hulpverleners binnen en er ontstaat een aparte subcultuur en een sfeer van straffeloosheid. Liefst in gebieden waar chaos heerst. In Haïti bel je niet naar de politie als je verkracht werd.'

'Het valt ook op dat chique restaurants en tennisclubs het eerst gerenoveerd worden, om een westers uitgaansleven te creëren. Af en toe wordt iemand ontslagen, maar noch de organisatie noch de donor heeft er belang bij dat dat aan de grote klok wordt gehangen. Ik zie dat niet zo snel veranderen. Ik zie enkel dat hulporganisaties vandaag betere woordvoerders hebben.’

Binnenskamers

Oxfam nam maatregelen nadat de uitspattingen van zijn lokale medewerkers aan het licht kwamen, maar de organisatie deed dat grotendeels binnenskamers. De partnerorganisaties werden slechts summier ingelicht over wat in Haïti was gebeurd.

‘In 2011 is er een bericht uitgestuurd dat er mogelijk sprake was van wangedrag’, zegt Stefaan Declercq, directeur van Oxfam in België. ‘Dat het wangedrag seksueel was, wisten wij niet. Dat vind ik fout. Al was het maar omdat wij dan vandaag niet zo verrast zouden zijn door berichten over feiten van bijna acht jaar geleden.’

©REUTERS

Er worden vragen gesteld bij de timing van de perslekken. In het Verenigd Koninkrijk woedt een hevig debat over de financiering van ngo’s. Oxfam UK krijgt ruim 40 procent van zijn budget - dat bijna een half miljard euro bedraagt - uit publieke middelen.

De overheid wil nu achterhalen of Oxfam het schandaal correct heeft afgehandeld. Maar de Britse overheid was in 2011 op de hoogte, zegt Declercq. De Britse Charity Commission zegt nu dat ze in 2011 onvolledig geïnformeerd werd.

Oxfam is in feite een schoolvoorbeeld van hoe het wél moet, zegt onderzoekster Mazurana. ‘Het heeft een volledig onafhankelijke afdeling voor het behandelen van klachten. Ik heb hun geval vorige week nog aan de VN gepresenteerd als een best practice. Het is feitelijk oneerlijk dat het nu een storm over zich heen krijgt. Veel organisaties steken hun kop in het zand en hopen dat niemand hun richting uitkijkt. Ze zijn bang om geld te verliezen. Maar dit is een sectorbreed probleem.’

Sommige organisaties zeggen het letterlijk tegen haar: ‘Gaan we meer klachten krijgen als we zoiets inrichten? En hoe houden we dat dan uit de publiciteit?’

Externe financiering 

Helen Evans, destijds verantwoordelijk voor de nieuwe veiligheidsafdeling van Oxfam die geïnstalleerd werd na het Haïti-schandaal, zegt dat de organisatie ook daarna veel te weinig deed met de talloze klachten, van aanrandingen in de Wereldwinkel tot verkrachtingen op missie. Ook stelde de organisatie slechts twee mensen aan om over de veiligheid te waken, terwijl ze 30.000 medewerkers heeft. De gefrustreerde Evans nam ontslag.

Ngo’s zijn kwetsbaar omdat ze zo afhankelijk zijn van externe financiering, zegt Nadia Molenaers, hoofddocente internationale ontwikkeling (UAntwerpen). ‘Stakeholders worden meestal wel ingelicht, het grote publiek niet. Hun reputatie is veel geld waard. Schade betekent onmiddellijk verlies.’

Oxfam zal deze storm wel doorstaan, zegt ze. ‘Het is een top-ngo, een sterk merk. Oxfam staat ook bekend als een snel lerende organisatie, al lijkt het daar ver van huis beter in te zijn dan intern. Maar uiteindelijk betaalt de hele sector hier de prijs voor. De burger is mondig en wakker. Al vergeet hij vaak ook snel.’

In het VK trokken tot nog toe zo’n 1.300 donoren zich terug. Dat lijkt mee te vallen voor een organisatie die jaarlijks ruim 100 miljoen euro aan dotaties krijgt. In ons land lieten volgens Oxfam 180 van de 150.000 actieve sponsors weten niet langer bij te dragen.

Directeur Declercq hoopt het vertrouwen te behouden. ‘Formeel hebben wij niets met deze zaak te maken en de mensen lijken te begrijpen dat het hier om enkele rotte appels gaat. Maar het is natuurlijk zeer moeilijk. Als organisatie strijd je voor vrouwenrechten, en dan krijg je zoiets.’

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Partner content