interview

‘We staan aan de vooravond van een wereldwijde economische crisis'

©Dieter Telemans

Europa kan pas een renaissance beleven als het inziet dat het zelf zijn schatten en talenten moet kunnen verdedigen, zegt de Franse politiek filosoof Jacques Attali. ‘Er is dringend een Europees eenheidsleger nodig.’

Jacques Attali is op zijn 75ste nog altijd een van de invloedrijkste mensen in Europa. Hij is econoom, filosoof en schrijver, en als politiek adviseur fluisterde hij wijze woorden in de oren van de Franse presidenten François Mitterrand en Emmanuel Macron. Maar in Brussel ontmoeten we hem in de context van de klassieke muziek. De bekende Duitse violist Stefan Tarara treedt op met het Hulencourt Symphony Orchestra in de Cercle Gaulois. Aan het hoofd van het orkest: Jacques Attali. Want ja, hij is ook amateurdirigent. En de opbrengst van het concert gaat naar zijn stichting Positive Planet, die micro-ondernemingen steunt en de allerarmsten zelfstandiger wil maken.

Het lijkt een vreemde keuze om de meest kwetsbaren in de maatschappij te helpen door te dirigeren.
Jacques Attali: ‘Ik doe dat intussen toch al een jaar of vijftien, maar alleen als ik word gevraagd, en op vrijwillige basis. Dirigeren was een kinderdroom, waarvan ik lang heb gedacht dat ik hem niet zou kunnen realiseren. Het is een manier om me uit te drukken. Het is ook telkens weer een uitdaging. Dirigeren is tegelijk technisch en sensueel, wiskundig en artistiek. Muziek maakt je bewust van de schoonheid van de wereld. Door mensen via de muziek aan te spreken hoop ik dat ze die wereld willen helpen verbeteren.’

Muziek als stimulans voor duurzame ontwikkeling dus?
Attali: ‘Ik spreek liever van een positieve ontwikkeling. Duurzaam verwijst te eenzijdig naar het milieuaspect. Voor mij is een ontwikkeling pas positief als ze ecologisch én sociaal duurzaam is.’

Doordat er steeds meer armen bijkomen, en de rijkdom almaar sterker wordt geconcentreerd bij dat groepje superrijken, staat het hele systeem op ontploffen.
Jacques Attali
Politiek filosoof

‘We hebben trouwens geen tijd te verliezen. Vijftien à twintig jaar geleden voorspelde ik al dat de rijkdom zou worden geconcentreerd in de handen van een kleine groep mensen. De globalisering van de markten wordt niet gecompenseerd door een herverdeling van de rijkdom, en dat heeft tot ongelijkheid en onrechtvaardigheid geleid.’

‘Doordat er steeds meer armen bijkomen, en de rijkdom almaar sterker wordt geconcentreerd bij dat groepje superrijken, staat het hele systeem op ontploffen. Als we niets doen, zullen landen zich afsluiten. Protectionisme zal ons aan de rand van de afgrond brengen.’

U pleit al jaren voor een ‘positief kapitalisme’, en formuleerde al een heleboel concrete voorstellen. Merkt u enige vooruitgang?
Attali: ‘Op alle gebied begint men het belang van duurzaamheid in te zien. Neem de financiële wereld: investeringsfondsen beseffen steeds meer dat ze positieve zaken moeten financieren omdat ze anders als schuldig worden beschouwd. Ze vragen onze stichting Positive Planet mee na te denken over de sectoren waarin ze het best investeren, met het oog op positiviteit.’

‘We hebben ook een index ontwikkeld om de positiviteit van steden te meten - we zijn daarover trouwens in contact met Brussel-Stad. Hetzelfde doen we voor ondernemingen. Het is belangrijk dat de bedrijven niet alleen een verzameling van kapitaal zijn, maar dat ze ook een actieve rol spelen ten voordele van de gemeenschap.’

Positief kapitalisme en democratie gaan in uw visie hand in hand. Zijn ze in staat het opkomende populisme een halt toe te roepen?
Attali: ‘Zeer zeker. In het begin van de 20ste eeuw hebben we gezien wat de gevolgen van populisme kunnen zijn. De mensen hadden toen nochtans alles om gelukkig te zijn. Er was vooruitgang en optimisme, maar het populisme heeft daar een einde aan gemaakt, met tachtig jaar barbarij als gevolg. We hadden dat destijds kunnen vermijden, en we mogen vandaag niet dezelfde fout maken. Dat is waar we met onze stichting voor ijveren.’

‘Binnenkort zijn het Europese verkiezingen. De traditionele politieke families - socialisten en christendemocraten - gaan erop achteruit. Toch moeten we de opmars van de populisten niet overschatten. In de peilingen vertegenwoordigen ze maar 20 à 25 procent, ze zijn dus een minderheid. Tegelijk zien we een verschuiving in de machtsverhoudingen. Enerzijds heb je de opkomst van de groene partijen, en dat is een goede zaak voor het milieu. In het centrum verschijnen positieve partijen, zoals En Marche in Frankrijk. De traditionele partijen zijn er daarentegen niet in geslaagd zichzelf opnieuw uit te vinden.’

Niets zou dramatischer gevolgen hebben dan een confrontatie tussen populisten en modernisten.
Jacques Attali
Politiek filosoof

‘Vroeger belichaamden de socialisten de hoop, maar zij hebben de sociale en de ecologische dimensie niet kunnen combineren. Hun discours is door andere partijen gekaapt. Het is wel heel belangrijk dat de linkse en de rechtse partijen opnieuw aan belang winnen, want niets zou dramatischer gevolgen hebben dan een confrontatie tussen populisten en modernisten. Op de korte termijn - vijf à tien jaar - zouden de modernisten winnen. Maar als de populisten zich opwerpen als het enige alternatief, komen zij op een dag aan de macht. Dat is veel te gevaarlijk!’

Macron heeft het graag over de Europese renaissance. Wat schuilt achter dat idee?
Attali: ‘In de wereld van vandaag zijn er twee grootmachten: de Verenigde Staten en China. China is een totalitaire markteconomie. De VS zijn een democratie, maar er schuilt een kiem van totalitarisme in. Wij, Europeanen, zitten daar ergens tussenin. In de middle of nowhere.’

‘We zijn het rijkste deel van de wereld, maar we zijn langs alle kanten onbeschermd. Europa heeft dat nog altijd niet begrepen: het staat alleen tegenover alle mogelijke vijanden. En denk maar niet dat de Amerikanen ons nog een keer te hulp snellen. Weet je, een mens wordt pas echt geboren als hij zich bewust wordt van zijn eenzaamheid. Dat is wat ‘renaissance’ betekent. In Europa zal die renaissance pas beleven zodra het inziet dat het zelf in staat moet zijn zijn schatten en talenten te verdedigen.’

Het Britse parlement heeft er deze week voor gekozen de brexit tijdelijk uit te stellen. Wat vindt u daarvan?
Attali: ‘Als ik aan de brexit denk, denk ik aan twee historische figuren: Karl Marx en William Shakespeare. Marx was de man van de grote maatschappelijke stromingen, Shakespeare die van de menselijke passies. Grote stromingen kunnen ten val worden gebracht door menselijke passies. De grote stroming van de brexit was het ‘ieder voor zich’ van de populisten. Het menselijke drama was het messengevecht in de Conservatieve Partij. De Britse politiek draait niet meer om de belangen van het Verenigd Koninkrijk, maar om die van de Conservatieve Partij.’

We staan hoe dan ook aan de vooravond van een grote, wereldwijde economische crisis. We hebben de bankencrisis van 2008 niet opgelost. We hebben de oplossingen voor ons uit geschoven, en ondertussen hebben we ons nog dieper in schulden gewerkt.
Jacques Attali
Politiek filosoof

‘Er is gekozen voor uitstel, maar dat mag niet te lang duren. Hoogstens enkele weken. 1 juli zou al veel te laat zijn. Ik denk niet dat er uiteindelijk wordt gekozen om toch bij Europa te blijven. Daarvoor is er te veel geruzie tussen de partijen. Geen enkel prominent politicus zal het aandurven voor de remain-optie te kiezen.’

‘We staan hoe dan ook aan de vooravond van een grote, wereldwijde economische crisis. We hebben de bankencrisis van 2008 niet opgelost. We hebben de oplossingen voor ons uit geschoven, en ondertussen hebben we ons nog dieper in schulden gewerkt. De bedrijven - vooral de niet-beursgenoteerde - hebben veel te veel geleend. Het is een compleet kunstmatige situatie.’

Betekent het hele brexitdebat dat de Europese Unie uit elkaar valt?
Attali: ‘Nee, hoor. Alle andere lidstaten zijn voorstander van Europa. Maar zoals ik eerder zei, moeten we Europa nu naar een hoger niveau tillen, en ons verdedigen. De grootste uitdaging is de uitbouw van een Europees leger. De tijd is er bijna rijp voor. Sinds de tandem Mitterrand-Kohl is verdwenen, zijn Duitsland en Frankrijk niet meer samen sterk geweest. Ofwel was het Duitsland, ofwel Frankrijk. Maar zodra Merkel de fakkel heeft doorgegeven, zullen die twee landen allebei weer leiders hebben die er samen voor kunnen gaan.’

Dirigenten voor de rest van Europa, met andere woorden?
Attali: ‘Weet je, de economie van de toekomst is zoals een orkest. Een orkest is een onderneming van een groep mensen met een gemeenschappelijk project, die daarna een individuele carrière nastreven. Zo zal de wereld er in de toekomst ook uitzien. Bedrijven zullen steeds minder lang bestaan. Steeds meer mensen zullen de handen in elkaar slaan voor een project van een jaar of tien, vijftien, om daarna uit elkaar te gaan en weer nieuwe projecten op te starten. Het leven van de toekomstige ondernemer zal pas de moeite waard zijn als hij een nieuw project heeft om zijn tanden in te zetten.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content