analyse

‘We zaten in een drijvende doodskist'

©rv

Dag na dag duiken tragische berichten op over migranten die in gammele boten de Middellandse Zee oversteken op weg naar een beter leven in Europa. Maar hoe ziet die trip eruit en hoe vergaat het de overlevenden? De Tijd vroeg het aan Syriërs die de gruwelijke tocht overleefd hebben.

Hoeveel kost zo’n boottrip?

Dat hangt sterk af van het vertrekpunt. Alle Syriërs die naar Italië vertrokken vanuit Turkije (veelal de stad Mersin) betaalden tussen 6.000 en 6.500 dollar (5.500 à 6.000 euro) per persoon. Vanuit Egypte naar Italië kost de oversteek zo’n 3.000 dollar, vanuit Libië tussen 1.000 en 1.500 dollar. Op bijna elke boot zit iemand die gratis mee mag van de mensensmokkelaars. Dat gebeurt om ‘God gunstig te stemmen’, hoorden de vluchtelingen.

Hoelang duren die boottochten?

Als de boot niet omslaat, duurt de overtocht van Turkije naar Italië (1.900 km) tussen vijf en negen dagen. Wie in Egypte inscheept, is na circa zes dagen in Italië (1.200 km). Vanuit West-Libië naar Italië (250 km) duurt de kortste zeereis ongeveer 12 uur.

Hoe is de situatie aan boord?

Ronduit verschrikkelijk. Mensen worden als vee verscheept. Hoe meer mensen op de boot geraken, hoe meer winst voor de smokkelaars, die allemaal behoren tot criminele organisaties. Mannen en vrouwen zijn vaak van elkaar gescheiden, soms door een gewoon zeil. Sommigen hebben een zwemvest, maar de meesten niet. Zeker van de vrouwen en de kinderen kan bijna niemand zwemmen.

©rv

Hoe kunnen vluchtelingen zoveel geld hebben om de trip te maken?
Het is een veel gemaakte denkfout dat alle vluchtelingen armoezaaiers zijn. Dat geldt veeleer voor de miljoenen mensen die niet vluchten - en dus nog tussen de bommen en ellende in de Syrische oorlog zitten. De meesten vertelden ons dat ze al hun bezittingen hadden verkocht (auto, huis, winkel...) of geld hadden geleend van familie, vrienden of de maffia om de boottrip te maken. Slechts een deel van de mensen die gevlucht zijn, heeft geld genoeg.

Vluchten de Syriërs voor het oorlogsgeweld in hun land?
Ja en nee. Iedereen verlaat in eerste instantie inderdaad Syrië vanwege de oorlog daar. Vanuit Syrië gaan mensen naar de buurlanden Turkije, Libanon of Jordanië. In die landen is er geen oorlog en is het doorgaans veilig. Syriërs zonder eigen geld worden daar ondergebracht in tentenkampen. Syriërs die het zich kunnen permitteren, huren appartementen in steden in Turkije, Jordanië en Libanon en verblijven niet in tentenkampen.

©Mediafin

De Syriërs die de oversteek naar Italië wagen, verblijven ten minste een half jaar tot twee jaar in het relatief veilige Turkije, Libanon of Jordanië voordat ze met de boot naar Italië gaan. De reden die Syriërs opgeven waarom ze Turkije, Jordanië en Libanon verlaten, zijn divers: economische miserie (families krijgen slechts tussen 30 en 100 euro hulp per maand) en algemene uitzichtloosheid (ze maken geen kans op het verkrijgen van een Turks, Libanees of Jordaans paspoort zodat ze een nieuwe start kunnen maken). Dat ze in Europa wél de kans krijgen om tijdelijke papieren en zelfs een paspoort te krijgen, wordt door iedereen die we spraken genoemd als ‘een zeer belangrijke motivatie om de oversteek te wagen’.

Waar willen de meeste Syriërs naartoe in Europa?
De meeste boten varen naar Italië. Vanuit Italië kan je ongehinderd met het openbaar vervoer of per auto reizen naar andere Schengenlanden in West- en Noord-Europa, waar de Syriërs voornamelijk naartoe willen. Een andere mogelijkheid is een (korte) boottocht te maken van Turkije naar Griekenland. Het probleem is dat Griekenland - ook een Schengenland - geen landgrenzen heeft met ander Schengengebied. Dus eenmaal in Griekenland aangekomen, moeten de Syriërs weer met de hulp van andere mensenhandelaars illegaal reizen van Griekenland via Macedonië en Servië naar Hongarije voordat ze in Schengengebied aankomen. Veel gedoe dus.

Video

Bekijk de hallucinante beelden van Muhammed en andere bootvluchtelingen tijdens hun barre tocht in een tv-reportage van AlAan TV op YouTube (in het Arabisch, maar de beelden spreken voor zich)

Zijn alle mensen op die boten Syriërs?
Niet allemaal. Ongeveer 5 procent van de mensen op de ‘Syriëboten’ zijn eigenlijk Libanezen, Palestijnen of Egyptenaren. Ze doen zich voor als Syriërs wanneer ze in de Europese Unie arriveren. Egyptische families betalen soms geld om hun kinderen op de ‘Syriëboot’ te zetten in de hoop dat ze in Europa meer geld verdienen dan dat ze in Egypte kosten. Ook Syriërs die in Azië of de Arabische wereld met een visum werken en dus nooit oorlog hebben meegemaakt, vliegen soms naar Turkije of Egypte om er een boot te nemen naar Italië. Zo hopen ze een westers paspoort te krijgen wanneer ze zich voordoen als vluchteling. Sowieso zitten op de meeste boten vanuit Libië vaker Afrikanen, boten met Syriërs komen vaker uit Turkije of Egypte.

©Mediafin

Wat gebeurt er als een boot in de buurt komt van Italië?
De kapitein en de bemanning proberen vaak het schip te verlaten als ze in de buurt komen van Italië omdat ze niet gearresteerd willen worden. Dat doen ze door op een tweede, bevriende boot over te stappen. De kapitein en de bemanning keren dan terug naar Libië, Egypte of Turkije om de volgende lading Syriërs op te halen. De achtergelaten boot drijft dan stuurloos rond op de Middellandse Zee. Extreem gevaarlijk.

Vaak laat de kapitein een 800 dollar kostende Thuraya-satelliettelefoon achter zodat de migranten de Italiaanse kustwacht kunnen bellen. Sommige Syriërs hebben het nummer van de kustwacht voor vertrek opgeschreven op een briefje, vertellen ze. Het nummer hebben ze via Facebook gekregen van andere Syriërs die eerder de oversteek waagden. De Syriërs geven dan aan de Italiaanse kustwacht hun locatie door. Als er geen satelliettelefoon is, dobberen de honderden Syriërs hulpeloos rond in de hoop dat ze worden ontdekt door een schip voordat ze kapseizen en verdrinken.

Muhammad (32)

‘Ik kom uit Homs in Syrië en heb 6.000 dollar betaald voor een plaats op een boot van Mersin in Turkije naar Italië. Het was een verschrikkelijke reis, we zaten dagenlang opeengepakt in het ruim. Het stonk er en na een paar dagen was het een vuilnisbelt. We waren bang te vergaan. De boot was een drijvende doodskist.’

‘De kapitein voer richting Libië, waar hij overstapte op een andere schip en ons alleen liet. Met een satelliettelefoon heb ik de Italiaanse kustwacht gebeld. Gelukkig kwamen ze. Ik ben in Italië nooit gecontroleerd. Ik ben gewoon vanuit het opvangcentrum van Catania naar het station gelopen en heb de trein naar Duitsland genomen. Daar heb ik asiel aangevraagd. Ik zit nu in Duitsland in een opvangcentrum.’

Abu Ahmad (31)

‘Ik zat midden in de Syrische oorlog in Noord-Syrië toen ik er echt helemaal genoeg van kreeg. De oorlog stopt nooit. Ik ben naar Turkije gegaan en heb daar geprobeerd een boot te vinden die naar Europa ging. Maar het was veel te duur, ik had dat geld niet.’

‘Toen heb ik m’n haar afgeschoren en tegen een kapitein gezegd dat ik kankerpatiënt ben. Hij geloofde het en kreeg medelijden met me. Ik mocht gratis mee op een boot.’

Hussam (25)

‘Ik kom uit Zuid-Syrië. Wij zijn christenen. Aan het begin van de oorlog is onze familie naar Egypte vertrokken. Maar daar konden we nauwelijks een bestaan opbouwen.’

‘De boottocht van Egypte naar Italië kostte 3.000 dollar per persoon. Het was extreem angstaanjagend. We kwamen in een storm terecht. Ik dacht dat we zouden kapseizen. Ik reisde met mijn broer en moeder. Mijn moeder ging aan boord gesluierd als een moslima, want we waren bang om te zeggen dat we christenen zijn. Als de bemanning vermoedt dat je ongeluk brengt, kan je gewoon overboord gegooid worden.’

‘In Italië werden we niet gecheckt. Gelukkig namen de Italianen ook onze vingerafdrukken niet, want ik wilde absoluut niet in Italië blijven. Ik heb de trein genomen naar Duitsland en daar asiel aangevraagd. Ik ben nu de taal aan het leren en hoop te kunnen studeren.’

 

‘In Italië ben ik niet gecontroleerd. Ik ben weggelopen uit het opvangcentrum en heb de trein via Duitsland naar Nederland genomen. Ik had gehoord dat Nederland een goed land is waar je kan studeren. Mijn haar is inmiddels weer gegroeid.’

 

Wat als de Syriërs in Italië aankomen?
De Italiaanse kustwacht pikt de dobberende Syriërs op of vraagt assistentie aan commerciële schepen die in de buurt varen. Vervolgens worden de Syriërs naar opvangcentra gebracht, veelal op Sicilië. Die centra zijn echter geen gevangenissen. Syriërs kunnen er gewoon weggaan als ze dat willen. Alle Syriërs die we spraken, vertelden dat de Italianen nauwelijks de identiteit checken van de mensen op de boten. Soms worden snel foto’s gemaakt van de opvarenden. Maar bijna niemand hoefde zich te legitimeren. ‘Geen kustwacht, geen agent die vroeg naar papieren, geen vingerafdrukken. Niets’, getuigen ze. Zelfs de bagage wordt niet gecontroleerd. De vluchtelingen zeggen zich zorgen te maken dat terroristen van IS of Al Qaeda zich mengen onder hen en zo ongezien de Schengenzone binnenkomen.

Waarom checkt Italië die aankomende migranten niet?
Volgens de zogenaamde ‘Dublinverordening’ kan een asielzoeker slechts in één EU-lidstaat asiel aanvragen. Idealiter is dat de eerste lidstaat waar de asielzoeker arriveert. Omdat bijna alle Syriërs eerst in Italië arriveren, zou dus een groot deel van de in totaal 222.000 Syriërs die de EU hebben bereikt asiel moeten aanvragen in Italië en daar blijven. Daar voelt Italië niets voor. Dus wordt zo goed als niemand geregistreerd en staan de opvangcentra open.

Willen de Syriërs in Italië blijven?
Nee, volstrekt niet. Er zijn maar weinig voorzieningen voor hen. Ook hebben veel Syriërs traditioneel vaak al familie wonen in Duitsland en Zweden. Omdat er in West- en Noord-Europa wel voorzieningen zijn voor asielzoekers (opvang, huis, zakgeld, studiekansen, tijdelijke identiteits- en reisdocumenten), wil bijna iedereen dus naar daar.

Hoe komen Syriërs van Italië naar Noord- en West-Europa?
Bang dat ze alsnog geregistreerd worden in Italië vertrekt iedereen bijna op de eerste dag uit het opvangcentrum. De politie kijkt gewoon toe. In Zuid-Italië nemen Syriërs dan de trein, de bus of speciale ‘Syriëtaxi’s’ (voor 800 euro van Milaan naar Zweden) naar Noord-Europa. Daar krijgen ze meestal bij hun asielaanvraag de standaardvraag: ‘Op welke plek kwam u de Europese Unie binnen?’ De migranten kunnen daarop niet ‘Italië’ antwoorden, want dan moeten ze daar volgens de Dublinverordening naar terugkeren.

©rv

Dus luidt het - via Facebook verspreide - standaardverhaal van de meeste Syriërs: ‘Dat weet ik niet. We arriveerden met een boot op een onbekende plek en ’s nachts zijn we in een vrachtwagen geladen en hier gedumpt.’ Omdat de autoriteiten in West- en Noord-Europa geen bewijs hebben dat dat verhaal niet klopt, kunnen de meesten vervolgens asiel aanvragen. Ook worden daar dan hun vingerafdrukken genomen.

Waarom riskeren mensen hun leven door op zo’n boot mee te gaan?
De kans om te verdrinken is reëel. Maar een groot deel van de boten slaat niet om, de grote meerderheid van de mensen overleeft de trip. Niet geheel onlogisch gaven de meeste Syriërs ons als verklaring: ‘Je hebt de keuze: of de rest van je leven voor een tent zitten zonder papieren, zonder geld en zonder zekerheid. Of het risico van een bootreis nemen en dan kans maken op een westers paspoort, een maandelijkse toelage, veiligheid, stabiliteit en de mogelijkheid een job te vinden. Wat zou jij dan kiezen?’

Veel Syriërs gaven aan dat ze al voor het uitbreken van de oorlog ervan droomden een toekomst op te bouwen in het Westen. ‘En dus zeker nu er oorlog heerst en het hele land kapot is’, zei iemand.

Gesponsorde inhoud

Partner content