interview

‘Een Afrikaan ziet elke dag op zijn telefoon dat het leven hier beter is'

De migranten in het Maximiliaanpark in Brussel zijn volgens de Nederlandse Afrika-expert Ton Dietz nog maar het begin van de massamigratie naar Europa. ©ID/ Tim Dirven

Tegen 2050 verlaten 50 miljoen Afrikanen hun continent. En de helft van hen komt naar Europa, stelt de Nederlandse Afrika-expert Ton Dietz. ‘Politici die zeggen migratie te kunnen stoppen, scheppen een gevaarlijke illusie.’

De zwarte jongens in de parkjes rond het Noordstation in Brussel zijn volgens Ton Dietz (65) nog maar het begin. ‘Tot begin jaren 2000 was de internationale migratie uit Afrika stabiel. Sindsdien is ze verdubbeld, door de sterke economische groei en de doorbraak van het internet. Migratie gaat alleen maar belangrijker worden’, zegt de geograaf, Afrika-expert en afscheidnemend directeur van het Centrum voor Afrikastudies aan de Universiteit Leiden.

Eerst de cijfers: tegen 2050 groeit de Afrikaanse bevolking volgens voorzichtige voorspellingen van 1,2 naar 1,7 miljard. In steeds grotere aantallen zullen zij Afrika verlaten. De meest ontwikkelde Afrikaanse landen hebben de hoogste percentages migranten buiten het continent. Econo­mische groei stimuleert dus migratie, waarbij de migratie sneller toeneemt dan de ontwikkeling. Die trend stopt pas bij een jaarinkomen van 7.000 euro, terwijl 330 miljoen Afrikanen vandaag leven van minder dan 1,60 euro per dag.

Ton Dietz: ‘Als we er nu van uitgaan dat elk Afrikaans land tegen 2050 één ontwikkelingscategorie opschuift - opnieuw, dit zijn de voorzichtige voorspellingen - dan geeft dit model aan dat 50 miljoen Afrikanen hun continent gaan verlaten.’

Wat we vandaag in Brussel zien, stelt Dietz, maakt deel uit van een brede golf die we al een paar jaar waarnemen, namelijk de gevolgen van de enorme commer­cialisering van migratie. Sommigen noemen het mensensmokkel, maar het is in de eerste plaats big business. Die heeft logischerwijze een aanzuigend effect. Deze mensen definiëren zich ook niet als vluchteling volgens de vluchtelingenconventie, maar als migrant op zoek naar een beter bestaan en betere werkomstandigheden. Nou, daar zijn er dus miljoenen van.’

Dietz: ‘Het gaat meestal om jongeren die geen Europeaan willen worden, of zelfs Afrika definitief de rug toekeren. Ze zijn op zoek naar avontuur, geld, een beter cv, bij voorkeur op een plek waar ze de meeste mogelijkheden zien. Voor velen blijft dat het Verenigd Koninkrijk, en in tweede instantie Frankrijk. De taal is maar een van de redenen waarom ze net daarheen willen.’

Maar ze stranden in Brussel.

Dietz: ‘Veel migranten komen op de bonnefooi, ze hebben van tevoren geen werk of adres geregeld. Ze hebben wel een lijst met telefoonnummers van mensen die de stap eerder hebben gezet, en van mogelijke opvangplekken. Vaak vervullen reli­gieuze- of herkomstclubs de intermediaire rollen.

Afrika-expert Ton Dietz van de Universiteit Leiden. ©rv

Dat maakt het natuurlijk gemakkelijker. In alle grote steden in West-Europa zitten pinksterkerken, die in Afrika erg populair zijn. In de Bijlmer in Amsterdam vind je een Nigeriaanse kerk, in Rotterdam zit een kerk die door Eritreeërs wordt bezocht, Ghanezen uit de regio Kumasi komen samen in een kerk in Den Haag. Je hoort op die plekken ook niet langer Yoruba of Twi, maar Engels of Frans.

‘Deze manier van migreren lijkt op hoe de economie in grote delen van Afrika functioneert: via grote familiale netwerken en transacties die niet meteen beloond worden. ‘Ik doe nu wat voor jou, over dertig jaar kan ik nog altijd een beroep op je doen voor een tegenprestatie.’ Het is een vorm van economische ondersteuning die we in Europa grotendeels zijn verloren.’

Ik sta vaak versteld van het contrast tussen de gemak­zucht van autochtone studenten en de drang om een tandje bij te steken bij studen­ten met niet-Europese roots.
Ton Dietz
Afrika-expert

U zegt: eigenlijk weten we heel weinig over hoe migratie verloopt.

Dietz: ‘Het grootste deel van de migratiestromen is inderdaad onzichtbaar. Logisch, want het gebeurt clandestien. Een deel verloopt informeel, een deel is sterk gecommercialiseerd, een deel is ronduit crimineel.

‘Ook de academische wereld wordt ermee geconfronteerd, in de vorm van de fake wetenschapper. Als een buitenlandse wetenschapper een congres in Europa wil bijwonen, moet hij een samenvatting van zijn onderzoek opsturen om een uitnodiging te krijgen. Met zo’n uitnodiging krijgt hij een visum, meestal beperkt tot een paar maanden. Alleen: steeds vaker laten die wetenschappers zich niet zien op het congres.

‘We vermoeden dat er professionele kantoren zijn, met name in Nigeria, waar knappe koppen op bestelling valse wetenschappelijke essays schrijven, in eender welk vakgebied. Die abstracts zijn van heel hoge kwaliteit en zeer moeilijk van valse te onderscheiden. De ‘wetenschapper’ kan dus legaal naar Europa, en hij blijft gewoon wat langer. Hetzelfde gebeurt met studenten, in de sport, in de muziek. Europa zit er vol van.'

Dat strookt niet met het beeld van de vluchteling die z’n hebben en houden bij elkaar scharrelt en loopt voor z’n leven.

Dietz: ‘Kijk, je hebt 5.000 tot 7.000 euro nodig om de sprong te wagen. Als je tot de 70 procent armsten van Afrika behoort, heb je dat geld gewoon niet. Het beeld van de zielige, ongeschoolde verschoppelingen die uit hun ellendige leefomstandigheden ontsnappen en naar Europa komen, klopt slechts deels.

Er zijn inderdaad mensen die moeten vluchten voor hun leven omwille van oorlog, onderdrukking of een levenswijze zoals homoseksualiteit. Je ziet in Afrika ook steeds meer mensen die overleven in heel fragiele economische omstandigheden en die bij aanhoudende droogte naar de stad trekken. Dat noem ik calamiteitsvluchtelingen. Zij bevinden zich momenteel ook grotendeels op het Afrikaanse continent zelf.

‘Maar een veel belangrijker deel van het verhaal is dat heel wat mensen op zoek zijn naar betere omstandigheden. Of soms juist hele simpele menselijke verlangens hebben: romantiek, avontuur, een gap year tussen studie en werk. Dat geldt evengoed voor de jongeren in Afrika. Zij hebben ook smartphones, zij hebben ook toegang tot informatie over al die spannende plekken in de wereld.

Een Afrikaan ziet elke dag op zijn telefoon dat het leven in Europa beter is. De voorbeelden en de rolmodellen zijn er ook volop. Kijk naar het aantal Afrikaanse voetballers dat met open armen en héél veel geld wordt binnengehaald bij Europese clubs. Een Ethiopiër die hoort dat de dochter van zijn analfabete buren in drie jaar tijd miljonair is geworden door marathons te lopen, die denkt: ‘Ik kan ook hard lopen'.'

De realiteit is dat veel van die mensen in zwart, onderbetaald, gevaarlijk of vuil werk belanden. En in de bijbehorende leefomstandigheden.

Dietz: ‘Zo begint het vaak. Maar op een bepaald moment komt er vaak toch een vorm van legaliteit. Het zijn die mensen die wat later in de schoonmaaksector terechtkomen, of in de bejaardenzorg. En die dan typisch middenklassegedrag gaan vertonen door zakelijke opportuniteiten te zien in migratierelaties. Het ‘ik help jou, jij helpt mij’-principe heeft ook een commerciële kant. Een deel van het illegaal bij elkaar gekluste loon moet op een bepaald moment worden afgedragen als huur aan de persoon bij wie je mag verblijven.’

Dat is uitbuiting.

Dietz: ‘Het is heel gemakkelijk het zo te benoemen. In de commerciëlere en de criminele circuits werken ze ook zo. In de ergste gevallen worden paspoorten afgenomen en zitten mensen vast. Maar het grootste deel van zulke relaties is familiaal en religieus.

Vergeet ook niet de vanzelfsprekendheid waarmee men ervan uitgaat dat de migrant een deel van zijn succes in Europa opnieuw investeert in het herkomstland. Migranten investeren volgens schattingen zo’n 140 miljard dollar per jaar in Afrika, een kolossale geldstroom. Dat is meer dan ontwikkelingshulp, meer dan de directe buitenlandse investeringen zelfs.’

Duits bondskanselier Angela Merkel en de Franse president Emmanuel Macron geloven dat ontwikkelingshulp aan Afrika migratie kan doen stoppen. ©AFP

Wat denkt u als u de Duitse bonds­kanselier Angela Merkel hoort zeggen dat de illegale en economische migratie moet worden gestopt in ruil voor ontwikkelingshulp?

Dietz: ‘Veel politici suggereren graag dat mensen wijselijk in Afrika zullen blijven als we daar via investeringen of ontwikkelingshulp werkgelegenheid creëren. Maar alle cijfers ontkrachten dat. Het is een gevaarlijke illusie dat banen mensen gaan tegenhouden. Je kan nooit alle banen creëren die daarvoor nodig zijn. 70 tot 80 procent van de Afrikanen met enige opleiding heeft een job die niet strookt met zijn ambities.’

Moeten we dan stoppen met die ontwikkelingshulp?

Dietz: ‘Dat zegt rechts: stop de investeringen, hou ze dom en arm want dan blijven ze daar. En het is nog waar ook. Maar dat is niet de politieke lijn waar ik denk dat Europa voor moet staan. Wat je zou kunnen doen, is de investeringen net bevorderen en ervoor zorgen dat Afrika versneld in die laatste ontwikkelingsfase komt, zodat het een interessant immigratiegebied wordt. Dat gaat ook ooit snel gebeuren: hooguit kunnen we er vandaag voor zorgen dat dat moment in 2070 komt, in plaats van in 2100.

‘Ontwikkelingshulp versnelt migratie, maar ook zonder die hulp is de uitkomst onvermijdelijk. De economische motor van Afrika wordt al lang niet meer aan­gedreven door ontwikkelingshulp. Het is wel de wortel in het Europese beleid om migratie tegen te houden.’

‘Dat hele idee is al lang ondergraven door de nieuwe Aziatische partners van Afrika. Een Kagame in Rwanda of Kenyatta in Kenia zeggen tegen de Europese Unie: ‘To hell with your money. De investeringen van de Chinezen zijn veel interessanter.’’

Als we Afrikaanse meisjes niet massaal naar school sturen, zijn er straks geen 4 maar 5 of 6 miljard Afrikanen, op een wereldbevolking van 11 of 12 miljard.
Ton Dietz
Afrika-expert

Tegenover het weren van econo­mische migratie zet de EU dat ‘echte’ vluchtelingen worden ingevlogen.

Dietz: ‘Onzin. Betekent dat dat je vervolgens 1 miljoen Somali’s gaat invliegen, zoveel leven er namelijk als vluchteling in de buurlanden? Natuurlijk niet. Ze gaan zich daar nooit aan houden. Ga je de armoezaaiers massaal opvangen, zij die niet verder zijn gekomen dan het buurland? De kreupelen, de zieken, de ouderen?’

‘Het discours zou moeten zijn: we hebben met z’n allen het vluchtelingenverdrag ondertekend, laten we de Verenigde Naties meer middelen geven om de omstandigheden in die kampen te verbeteren. De VN hebben keer op keer de grootste problemen om zelfs minimale financiering voor kampen rond te krijgen.

‘Het is een prachtige gedachte dat mensen in de regio opvang krijgen en voorbereid worden op terugkeer. Maar de meerderheid van de vluchtelingen zit daar al en de bovenlaag heeft de weg naar emigratie buiten het continent al gevonden. Van een land als Somalië bevindt 18 procent van de bevolking zich buiten het continent. Dokters, advocaten, al wie het zich kan permitteren, zit al lang in de Verenigde Staten of in Europa.’

De EU heeft toch bewezen dat ze door deals met Turkije en Libië migratiestromen kan stoppen?

Dietz: ‘Hoe hoger de muren van Fort Europa, hoe attractiever het voor de mensenhandelaars wordt. Hoe meer geld wordt verdiend, hoe vanzelfsprekender het wordt dat de gatekeepers, de douanier, de gemeentelijke ambtenaar, worden omgekocht. De mazen in het Europese net zijn zo groot, dus het gemak waarmee mensen door de zachte onderbuik van Europa zeilen ook. Kijk naar de bestuurskracht van landen als Italië, Griekenland maar ook de Spaanse enclaves in Ceuta en Melilla. Die is niet zo groot.’

‘Ja, de EU slaagt erin sommige gaten te dichten, maar we hebben het hier over een waterbed. Je kan mensen afschrikken en de stakes zo hoog maken dat er meer doden vallen, dat meer mensen berooid weer naar huis keren. De vraag is wat het effect is. Als jouw familie 5.000 euro in jou investeert en je wordt van Libië weer naar Niger gestuurd, wat betekent dat dan voor je positie in dat netwerk? Hoe ga je ooit die investering terugbetalen?’

‘Dat soort frustratie voedt extremisme. Het is in Mali gebeurd. Van Senegal tot Kameroen is radicalisering aan de gang, en niet zo’n beetje ook. Daar krijgen we de komende tien jaar nog ongelooflijk gedonder mee. Europa moet drie keer nadenken voor het de hele grens dichtspijkert en deals gaat sluiten met al die landen.’

Wie zegt dat ze in die getalen naar Europa blijven komen?

Dietz: ‘We dachten even dat Latijns-Amerika belangrijker zou worden voor Afrikaanse migranten, met name Brazilië. Onder president Lula is de razendsnel uitbreidende Afro-Braziliaanse pinksterkerk een echte politieke factor geworden. In combinatie met stevige economische groei heeft dat de relaties met Afrika versterkt. Maar gezien de politieke crisis en de rechtse golf die nu over het land trekt, is dat onzeker geworden.’

‘Azië wordt relatief belangrijker, dat is al een tijdje bezig. De vliegtuigen van Afrika naar China zitten vol handelaars. Er zijn heel veel Chinese, Indiase maar ook Indonesische investeerders in Afrika. Door het tekort aan Chinese vrouwen worden Afrikaanse vrouwen interessante huwelijkspartners voor alleenstaande Chinezen. De eerste generatie Afro-Chinese kinderen wordt geboren, maar tegelijk steekt racisme er de kop op.’

‘Maar Afrika blijft toch veel meer georiënteerd op Europa. De gemiddelde Indiër weet niets van voetbal, maar het is verbazend hoeveel Afrikanen de opstelling van Ajax kennen. Bovendien staat de religieuze oriëntatie van de meeste Afri­kanen dicht bij de Europese.

De kennis over Europa wordt dus via allerlei verschillende lijnen doorgegeven en gevoed. Vandaag leven 16 miljoen Afrikanen buiten het continent, van wie 9 miljoen in Europa. Laten we ervan uitgaan dat Europa iets minder belangrijk wordt. Dan denk ik nog steeds dat goed de helft naar hier komt, van de 50 miljoen die ik voorspel. Dat zijn er dus 25 miljoen.’

De migranten in het Maximiliaanpark in Brussel zijn volgens de Nederlandse Afrika-expert Ton Dietz nog maar het begin van de massamigratie naar Europa. ©ID/ Tim Dirven

U zegt: wen er maar aan, dit is de realiteit. Maar er is geen politiek draagvlak voor miljoenenmigratie naar Europa.

Dietz: ‘Het antimigratiesentiment is in belangrijke mate een anti-islamargument. Het gemak waarmee migratie en radicale islam worden verbonden, is groot. Terwijl de meeste Afrikanen geen moslim zijn en de Afrikaanse islam doorgaans een heel mild, soefi-achtig karakter heeft. Maar de politici van de middenpartijen zijn meegegaan in dat xenofobe, anti-islamdiscours.

‘Europa is in toenemende mate de innovatievoorsprong aan het verliezen aan Azië. Wie een muur bouwt, krijgt een bejaardentehuis. Dat overigens voor een flink deel zal moeten worden bemand met Afrikanen en andere migranten. Het autochtone Europese vruchtbaarheidscijfer zit onder de 1,5, de gemiddelde leeftijd hier is 45 jaar. En de levensverwachting blijft maar stijgen. Daar heb je straks - niet onmiddellijk - een hele nieuwe arbeidersklasse voor nodig.’

Zegt u nu dat op een bepaald moment de strijd om de migrant zal losbarsten?

Dietz: ‘Het kan. We hebben het eerder meegemaakt met de gastarbeiders. En hun kinderen zijn vandaag aan het emanciperen. Als ik zie hoe met name die heerlijk eigenwijze Marokkaanse meisjes de universiteiten binnenstromen, hoe de kinderen van nagenoeg analfabete ouders school maken, ik vind het geweldig. Ik sta vaak versteld van het contrast tussen de gemakzucht van de autochtone student en de drang om een tandje bij te steken bij studenten met niet-Europese roots.’

Afrikaanse migranten in de Spaanse enclave Ceuta. ©REUTERS

Kunnen we nog iets doen om ongewenste massamigratie te voorkomen?

Dietz: ‘We weten hoe we de enorme be­volkingsgroei in Afrika snel kunnen terugbrengen: stuur meisjes massaal naar de middelbare school. Alle landen waar minder dan de helft van de meisjes naar school gaat, dat is dus de hele gordel van Senegal tot Zuid-Soedan, hebben een vruchtbaarheid van gemiddeld tegen de vijf kinderen. In Niger is dat zelfs zeven. Het gaat hier om levend geboren kinderen, per vrouw. Als daar niets aan wordt gedaan, zijn er straks geen 4 maar 5 of 6 miljard Afrikanen, op een wereldbevolking van 11 of 12 miljard.’

Wat kunnen de lidstaten doen?

Dietz: ‘Als je bepaalde categorieën migranten echt buiten wil houden - zware criminelen bijvoorbeeld - moet je ook zorgen dat het juridisch apparaat zo is uitgerust dat het kan. En snel. Voor migranten van de tweede generatie kan dat betekenen dat ze de nationaliteit verliezen. Dat is op de grens van allerlei juridische constructies, maar wie eruit moet, moet eruit.’

‘Daarnaast moet de EU absoluut legale migratie reguleren via een gericht beleid. En hou op met dat eenzijdige integratieverhaal; zie in dat het onderhouden van meerdere banden normaal is. Bevorder circulaire migratie met arbeidskaarten, studentenvisa, fiscaliteit, zodat mensen minder de behoefte hebben om zich definitief te settelen.’

‘Dat gaat allemaal in tegen de politieke realiteit, ik weet het. Maar ik wil toch nog één keer keihard zeggen wat je moet doen: ophouden met illusies te verkopen. En migratie niet zien als een bedreiging, maar als een kracht.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud