Een web van schermbedrijven achter fortuin Afrika's rijkste vrouw

De Angolese zakenvrouw Isabel dos Santos verwierf via allerlei schimmige constructies de positie van rijkste vrouw van Afrika. ©AFP

Als Afrika's rijkste vrouw. Zo gaat Isabel dos Santos door het leven. LuandaLeaks, een nieuw onderzoek van het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten (ICIJ), onthult hoe de dochter van de Angolese ex-president José Eduardo dos Santos familiebanden, postbusbedrijven en insiderdeals gebruikte om haar imperium uit te bouwen.

Mei 2013. Op een exclusief feestje in de marge van het filmfestival van Cannes maakt actrice Sharon Stone geen onopgemerkte entree. Om haar pols hangt een manchetarmband in de vorm van een nijlpaard te blinken. Het dier heeft robijnen ogen, saffieren neusgaten en witte diamanten tanden. Een mix van witte, grijze en bruine diamanten vormen zijn lijf.

Sharon Stone op een exclusief feestje in de marge van het filmfestival van Cannes in 2013.

Het opvallende sieraad is een creatie van de Zwiterse luxejuwelier De Grisogono, de organisator van het jetsetevenement in het Hotel du Cap-Eden-Roc aan de Franse Rivièra. De juwelier is met dat feestje niet aan zijn proefstuk toe. Maar in mei 2013 doet hij, met een spectaculaire vuurwerkshow en een optreden van een kamerorkest, wel extra zijn best.

Met dank aan de regering van Angola, de op één na grootste olieproducent van Sub-Saharaans Afrika maar ook één van de armste landen ter wereld. Een jaar eerder hadden het Angolese staatsdiamantbedrijf Sodiam en de Congolese zakenman Sindika Dokolo, de echtgenoot van Isabel dos Santos, immers de controle over De Grisogono verworven.

Postbusvennootschappen

Het dossier helpt inzicht te verwerven in de strategie die Isabel dos Santos gebruikte om haar fortuin - door het Amerikaanse magazine Forbes geschat op ruim 2 miljard dollar - te vergaren. Zelf gaat de dochter van de Angolese ex-president José Eduardo dos Santos er prat op dat zakelijk inzicht, lef en ondernemingszin de fundamenten vormen van haar imperium.

Bio Isabel Dos Santos

Isabel dos Santos is de dochter van de voormalige Angolese president José Eduardo dos Santos (1979-2017) en een Russische moeder. Ze groeide, na de scheiding van haar ouders, op in het Verenigd Koninkrijk maar onderhield erg goede banden met haar vader.

De 46-jarige ingenieur was tijdens het laatste jaar van haar vaders mandaat topvrouw bij het staatsoliebedrijf Sonangol. Volgens Forbes heeft ze met haar Congolese man Sindika Dokolo een fortuin van ruim 2 miljard dollar.

Ze heeft participaties in:

 de Portugese telecomgroep NOS.

 het Portugese energie bedrijf Galp Energia.

 de Portugese Eurobic Bank.

het Portugese ingenieursbedrijf Efacec.

banken, een telecombedrijf, een supermarktketen en een bierbrouwer in Angola.

 

Maar nieuw onderzoek van het Internationaal Consortium van Onderzoeksjournalisten ICIJ, waartoe ook De Tijd, Knack en Le Soir behoren, brengt aan het licht dat een web van postbusvennootschappen een grote rol speelde in de expansie van dat zakenrijk.

Ruim 120 journalisten uit 20 landen doorploegden de voorbije maanden meer dan 715.000 documenten die verband hielden met bedrijven waarin Isabel dos Santos en haar man participaties hebben. Het ging bijvoorbeeld om vertrouwelijke e-mails, interne memo's, (overheids)contracten, audits, klantenlijsten, facturen, belastingdocumenten of overeenkomsten voor bankleningen. 

De documenten gaan terug tot 1980. ICIJ kreeg de informatie toegespeeld door het Platform to Protect Whistleblowers in Africa (PPLAAF), een klokkenluidersorganisatie met hoofdzetel in Parijs. Het onderzoekswerk resulteerde in LuandaLeaks, waarmee ICIJ vandaag uitpakt.

De Prinses

De honderdduizenden documenten leren dat Isabel dos Santos onder het presidentschap van haar vader (1979-2017) meer dan eens kon profiteren van presidentiële decreten, insiderdeals, preferentiële leningen, overheidsgeld en overheidscontracten. Die hielpen haar de voorbije decennia waardevolle belangen op te bouwen in elke belangrijke Angolese industriële sector, van energie over diamanten tot telecom.

Met haar man bouwde Dos Santos, die vanwege haar rijkdom en macht de bijnaam 'de Prinses' kreeg, een imperium van meer dan 400 bedrijven en filialen uit in 41 landen. Op zijn minst 94 daarvan bevinden zich in offshoreparadijzen als Malta, Mauritius, Dubai, de Britse Maagdeneilanden en Hongkong.

Een web van schermbedrijven achter fortuin Afrika's rijkste vrouw

Het afgelopen decennium kregen die bedrijven voor miljarden dollars consultancyopdrachten, leningen, overheidscontracten en licenties van de Angolese regering. Dos Santos en haar man - die vorig jaar zijn privécollectie Afrikaanse kunst nog tentoonstelde in Bozar in Brussel - gebruikten die schermvennootschappen om te investeren in vastgoed, de energie- en de mediasector en belastingen te ontwijken, leert het onderzoek van ICIJ.

Daarnaast verwierven ze participaties in banken. Die hielpen hen hun imperium te financieren op een moment dat heel wat westerse financiële instellingen beslisten niet langer zaken te doen met het echtpaar Dos Santos-Dokolo vanwege hun banden met de Angolese staat.

Bij de uitbouw van het web van postbusvennootschappen kregen Dos Santos en Dokolo de hulp van westerse accountants, consultants en advocaten. ICIJ vond bijvoorbeeld facturen van Boston Consulting, PwC, KPMG, EY, Deloitte en McKinsey.

Oliebedrijf Sonangol

Angola mag dan een van de armste landen ter wereld zijn, het zit wel op heel wat natuurlijke rijkdommen. Niet alleen spreekt het een aardig woordje mee in de diamantsector, het is ook de op een na grootste olieproducent van Sub-Saharaans Afrika.

Het hoeft dan ook niet te verbazen dat staatsoliebedrijf Sonangol uitgroeide tot een belangrijke pijler van de Angolese economie. De onderneming leverde lang meer dan 90 procent van de inkomsten uit export van het land.

Ook bij de uitbouw van het imperium van Isabel dos Santos speelde Sonangol een rol. In 2005 sloeg het Angolese staatsbedrijf de handen in elkaar met de Portugese miljardair Américo Amorim, een zakenpartner van de dochter van de toenmalige Angolese president.

Via hun investeringsmaatschappij Amorim Energia legden ze de hand op zowat een derde van Galp Energia, de Portugese energiegroep die toen een hoge vlucht nam.

'Het doel was duidelijk: de hele oliebevoorradingsketen beheren, van de productie over de raffinage tot de brandstofpompen', zei Sindika Dokolo, Dos Santos' man, aan ICIJ-partner Radio France Internationale. 'Sonangol had de connecties en de expertise niet om zo'n ambitieus businessplan uit te voeren.'

Een jaar later verkocht Sonangol zijn belang van 40 procent in de joint venture aan Dokolo's Zwitserse bedrijf Exem Holding. Kostprijs: 99 miljoen dollar. Al moest de Congolese zakenman met zijn holding slechts 15 miljoen dollar meteen betalen. Vandaag is het belang zo'n 800 miljoen dollar waard.

In 2016, vlak voor hij de macht overdroeg aan João Lourenço, benoemde hij zijn dochter als topvrouw van Sonangol, dat jaarlijks zo'n 14 miljard dollar omzet draait. Isabel dos Santos was in een klap Afrika's rijkste én machtigste vrouw.

Uit het onderzoek van ICIJ blijkt dat in de daaropvolgende maanden grote sommen geld vloeiden van het staatsbedrijf naar een consultancybedrijf in Dubai met links naar het echtpaar Dos Santos-Sonangol. Die geldstromen hielden aan tot op de dag dat de nieuwe president Lourenço Dos Santos de laan uitstuurde als topvrouw van Sonangol.

Haar opvolger, Carlos Saturnino, beschuldigde Dos Santos van wanbeheer. Ze zou buitensporige compensaties betaald hebben, belastingen ontweken hebben, te veel consultants onder de arm genomen hebben en zich schuldig gemaakt hebben aan belangenvermenging.

Dos Santos ontkent. Ze houdt vol legitiem gehandeld te hebben en geen banden te hebben met het consultancybedrijf in Dubai. Ze trekt de echtheid van een resem documenten in twijfel en zegt het slachtoffer te zijn van 'fake news'.

Juridisch staartje

Niet alle zakelijke initiatieven van Dos Santos en haar man kenden een even goede afloop. Het avontuur bij De Grisogono draaide bijvoorbeeld verkeerd uit. De juwelier belandde in zwaar weer en stapelde de schulden op. De vrees groeit dat het Angolese staatsdiamantbedrijf Sodiam zijn investering van ruim 120 miljoen dollar voorgoed kwijt is.

715.000
documenten
Ruim 120 journalisten uit 20 landen doorploegden de voorbije maanden meer dan 715.000 documenten die verband hielden met bedrijven waarin Isabel dos Santos en haar man participaties hebben.

Daarnaast dreigt een juridisch staartje voor Afrika's rijkste vrouw en haar echtgenoot. Een rechter in Luanda beval eind vorig jaar hun activa en bankrekeningen in Angola te bevriezen. Volgens justitie drong actie zich op omdat het echtpaar ruim een miljard dollar overheidsgeld verduisterd zou hebben. 

'Via twee overheidsondernemingen, het diamantbedrijf Sodiam en de oliegroep Sonangol, zijn aanzienlijke hoeveelheden vreemde valuta weggestroomd. De belangrijkste begunstigden van dat geld zijn buitenlandse bedrijven van Isabel dos Santos, Sindika Dokolo en hun financiële adviseur, de Portugees Mario da Silva. De staat kreeg nooit iets in ruil', stelde de Angolese rechter. Hij kwam in actie twee weken nadat ICIJ de Angolese regering een resem vragen bezorgd had over de zakendeals van Isabel dos Santos.

Afrika's rijkste vrouw schreeuwt al weken haar onschuld uit. Ze zegt het slachtoffer te zijn van een heksenjacht en een politieke afrekening van de nieuwe Angolese president João Lourenço met haar familie. Ze houdt vol haar zakenimperium op een legale manier en 'door risico's te nemen en hard te werken' opgebouwd te hebben. Afgelopen donderdag maakte ze bekend in 2022 mogelijk zelf een gooi te doen naar het hoogste politieke ambt in haar land.

 

Dit artikel is een bewerking van een veel ruimer verhaal van ICIJ-journalisten Ben Hallman, Dean Starkman, Emilia Diaz-Struck, Richard H.P. Sia, Tom Stites, Joe Hillhouse, Fergus Shiel, Margot Williams, Hamish Boland-Rudder en Amy Wilson Chapman, met medewerking van Micael Pereira, Karlijn Kuijpers, Sonia Rolley, Kyra Gurney, Anita Raghavan, Antonio Cucho, Mago Torres, Pauliina Sinauer, Rigoberto Carvajal, James Oliver en Gerard Ryle. De Belgische ICIJ-partnermedia De Tijd, Knack en Le Soir werkten mee aan de initiële fase van het onderzoek. In de gelekte documenten vonden we echter geen Belgische verhalen in het publieke belang.

Lees het volledige onderzoek naar LuandaLeaks hier.


Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect