reportage

Onteigening zonder compensatie maakt investeerders in Zuid-Afrika nerveus

Een illegaal opgetrokken krotwoning op het wijndomein Louiesenhof in Stellenbosch. ©AFP

In Zuid-Afrika wil de regeringspartij ANC de grondwet aanpassen zodat grond zonder compensatie kan worden onteigend. Onder meer het IMF toont zich daarover bezorgd.

Op een strook ongebruikt land van het wijndomein Louiesenhof in Stellenbosch, 30 kilometer van Kaapstad, verrezen vorige maand opeens honderd krotten. Het is een ‘landinvasie’, zoals die de jongste tijd vaker voorkomen in Zuid-Afrika. De krotbewoners zeggen geen betaalbare plek te kunnen vinden om te wonen. Dus bezetten ze illegaal dit stukje privégrond. Dat probeert Louiesenhof overigens al lang vergeefs te verkopen aan de gemeente, maar de partijen kunnen het maar niet eens worden over de prijs.

De ‘landkwestie’ is een van gevoeligste thema’s in aanloop naar de Zuid-Afrikaanse verkiezingen van volgend jaar. Tijdens de apartheid mocht alleen de kleine blanke minderheid grond bezitten in verreweg het grootste deel van Zuid-Afrika. Sinds de val van dat regime probeert de ANC-regering die historische landroof recht te zetten. Tot op heden deed ze dat alleen door grond te kopen van boeren die die zelf van de hand wilden doen, en tegen een financiële vergoeding.

President Cyril Ramaphosa liet op 31 juli weten dat zijn partij de grondwet wil aanpassen om grond te kunnen onteigenen zonder dat daar nog een vergoeding tegenover hoeft te staan. De reden is dat de landherverdeling te traag gaat. De ambitie in 1994 was om nu 30 procent van de landbouwgrond te hebben herverdeeld. De teller staat nog maar op 10 procent. Blanke boeren bezitten volgens overheidsonderzoek nog altijd 72 procent van de landbouwgrond.

We pakken geen land af en het is geen aanval op het eigendomsrecht.
cyril ramaphosa
Zuid-afrikaans President

Ramaphosa’s uitspraken leidden tot economische paniek. Onteigening zonder compensatie betekent morrelen aan het eigendomsrecht. En dat schrikt internationale investeerders af. Politiek analist Lesiba Tefo noemde de aankondiging dan ook ‘roekeloos’ en ingegeven door electorale motieven. De links-radicale oppositiepartij Economic Freedom Fighters (EFF), een stevige concurrent voor het ANC, bepleit al jaren een grondwetswijziging.

Voor Ramaphosa moet het amendement duidelijkheid scheppen. De grondwet staat feitelijk al landonteigening zonder compensatie toe, maar is uiterst vaag over de criteria. Hoogleraar Ruth Hall vindt daarom dat de economische paniek overdreven is. Ze is verbonden aan PLAAS, het instituut voor armoede, land en agrarische studies van de Universiteit van de Westkaap.

Het ANC en de EFF hebben elkaar nodig voor de vereiste tweederdemeerderheid, maar hun standpunten liggen te ver uit elkaar om tot een gezamenlijke grondwetswijziging te komen. En als het ANC samenwerkt met andere partijen zal dat waarschijnlijk maar ‘een minimale verandering ten opzichte van de huidige grondwet’ opleveren, zegt Hall.

In het buurland Zimbabwe werd blanke boeren op grote schaal hun land ontnomen, waarna de economie instortte. Zoiets is in Zuid-Afrika onmogelijk, volgens Hall. Zuid-Afrika heeft een veel sterker juridisch systeem. Het land is ook meer verstedelijkt: 62 procent van de bevolking woont in een stad. ‘Onteigening zonder compensatie zal niet zozeer veel boerderijen treffen, maar eerder gekraakte flats in vervallen stadscentra, zoals dat van Johannesburg’, zegt Hall.

De financiële markten hebben weinig boodschap aan zulke nuances. Het Internationaal Monetair Fonds (IMF) waarschuwde begin deze maand dat het gepraat over onteigening zonder compensatie de onzekerheid over eigendomsrechten versterkt. Het muntfonds noemde dat een ‘grote zorg voor investeerders’.

Ramaphosa benadrukte daarom onlangs in een open brief in Financial Times nog maar eens dat de grondwetswijziging vooral betrekking zal hebben op ongebruikt land, vervallen gebouwen of grond waarmee alleen wordt gespeculeerd. ‘We pakken geen land af en het is geen aanval op het eigendomsrecht.’

Het wijndomein Louiesenhof kreeg razendsnel rechterlijke toestemming om alle nog niet ingerichte krotten van het terrein te verwijderen. Over het lot van de gezinnen die al in zo’n krot wonen, moet de rechter nog beslissen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content