analyse

De power van de plasticlobby

©Zoonar/M.Osterrieder / Belgaimage

Plastic is overal. In de zee, in de bodem en in de lucht. En hoe meer de plasticlobby de nadruk blijft leggen op recycling en campagnes tegen zwerfvuil, hoe meer plastic er wordt geproduceerd. Plasticvrij, wij?

Er is één soort, de homo sapiens, die buitengewoon heeft geprofiteerd van plastic. In 1950, toen de massaproductie ervan begon, werd de aarde bewoond door 2,5 miljard mensen. Vandaag staat de teller op 7,5 miljard. Plastic is volgens sommigen mee verantwoordelijk voor die ongekend snelle bevolkingsgroei.

Politicoloog en kunsthistoricus Michiel Roscam Abbing (61) heeft niet veel nodig om de lezer bij zijn kraag te grijpen. In zijn onlangs verschenen boek ‘Plastic Soup atlas van de wereld’ schrijft hij hoe we straks leven op een overbevolkte planeet vol plastic, en dat is zowel een vloek als een zegen.

155 miljoen
De aanpak van zwerfvuil in Vlaanderen kost 155 miljoen euro per jaar, waarvan de gemeenten en lokale besturen het grootste deel op zich nemen.

‘De eigenschappen van plastic zijn zonder meer revolutionair’, zegt de Nederlander, die als onderzoeker verbonden is aan de Plastic Soup Foundation, een organisatie die strijdt tegen de vervuiling door plastic afval. ‘Het is licht van gewicht en buigzaam, sterk en waterdicht. En omdat plastic nauwelijks reageert met andere stoffen zijn de toepassingsmogelijkheden eindeloos.’

Dankzij plastic nam het aanbod van onbedorven voedsel overal toe. Plastic voorwerpen zijn gemakkelijk schoon te maken, waardoor de hygiëne verbeterde, mensen steeds ouder werden en de zuigelingen- en kindersterfte sterk afnam. En dankzij plastic zijn we ook in staat om naar een wereldbevolking te groeien van bijna 10 miljard in 2050.

Een vuilniswagen per minuut

Dat lijkt goed nieuws, maar het heeft een keerzijde. Elk jaar verdwijnt 8 miljoen ton plastic afval in onze oceanen, goed voor een vuilniswagen per minuut. De boosdoener is wegwerpplastic, zoals flessen, etensbakjes, rietjes of plastic bestek. ‘Als er niets gebeurt, zijn dat in 2030 twee vuilniswagens per minuut en in 2050 zelfs vier, waardoor er qua gewicht meer plastic in de zee zal zijn dan vis.’

Dat plastic afval vergaat niet, maar valt wel uit elkaar, vooral onder invloed van zonlicht, zuurstof en golfslag. Het breekt uiteen in almaar kleinere stukjes, onzichtbaar voor het blote oog, en die microdelen zorgen ervoor dat de pot plastic soep waarin we zwemmen steeds groter wordt. Ook op het land is het een grote bron van vervuiling, want boeren ploegen zwerfafval onder de grond, het wordt vermalen en je krijgt het nooit meer uit de bodem.

‘Plastic is er intussen overal’, zegt Roscam Abbing. ‘In zee, in de bodem en in de lucht.’ We liggen aan een infuus van plastic. ‘We krijgen het goedje op ons bord als we zeedieren als mosselen, garnalen of oesters eten. We telen gewassen op grond die met plastic is vervuild. Zelfs de lucht die we inademen, bevat plastic stof. Plastic deeltjes dringen diep door in ons lichaam.’

Statiegeld

De omvang en de hardnekkigheid van het probleem beginnen door te sijpelen. Overal groeit het besef dat het zo niet verder kan. Eind vorige maand besliste Europa dat plastic flessen tegen 2025 voor 90 procent moeten worden ingezameld, onder meer door statiegeld in te voeren. Producten zoals plastic wegwerptafelgerei, wattenstaafjes en ballonstokjes worden verboden. Voor andere plaatst Europa de producent voor zijn verantwoordelijkheid. Hij moet bijdragen voor het opruimen, vervoeren en verwerken van zwerfafval.

Wanneer die maatregelen er effectief komen, is onduidelijk. De Europese Commissie vraagt de medewetgevers - het Europees Parlement en de lidstaten - nog voor de Europese verkiezingen een akkoord over de tekst te sluiten. Dan krijgen de lidstaten twee jaar om de nieuwe regels om te zetten in wetten. Maar de lobby van de frisdrankfabrikanten, verpakkingsbedrijven en supermarkten is groot.

Dat bleek al in juni 2015, toen Vlaams minister van Omgeving Joke Schauvliege (CD&V) liet nakijken of 25 cent statiegeld per blik of plastic drankverpakking haalbaar was. De ontwerpversie van dat plan moest tegen 3 september van dat jaar klaar zijn, waarna het besproken zou worden met belanghebbenden. Pas daarna zou de Vlaamse regering beslissen of het systeem er kwam.

©AFP

De federatie van de voedingsindustrie Fevia, de handelsfederatie Comeos, de ondernemersorganisatie Unizo en de afvalinzamelingsorganisatie Fost Plus kantten zich tegen de invoering van statiegeld. ‘Het is een duur systeem dat het zwerfvuil niet oplost’, luidde het in een gemeenschappelijke mededeling.

Eind 2015 gaf ook de Openbare Vlaamse Afvalstoffenmaatschappij OVAM een negatief advies over de onmiddellijke invoering van een statiegeldsysteem - een standpunt waar ze later van terugkwam. Schauvliege gooide het dan maar op een akkoordje met de plasticlobby. Dat werd begin 2016 ondertekend en bevatte afspraken over een hogere financiële bijdrage van de industrie en over de aanpak van het zwerfvuil in Vlaanderen. ‘Door die overeenkomst kocht Fost Plus impact op het beleid’, zegt Christof Delatter, coördinator afvalbeleid bij de Vereniging van Vlaamse Steden en Gemeenten (VVSG). ‘De Vlaamse overheid liet zo toe dat ze zich in grote mate laat beïnvloeden door de verpakkingssector.’

In ruil voor de belofte om voorlopig nog geen statiegeld op flesjes en blikjes in te voeren, investeerde de verpakkingsindustrie jaarlijks 9,6 miljoen euro. Het geld zou gaan naar opruimacties, straatvuilbakken en beloningen voor gemeentes die GAS-boetes uitdelen aan overtreders.

Er werd een stuurorgaan opgericht dat voor de helft bestond uit vertegenwoordigers van de plastic- en verpakkingsindustrie. De VVSG kreeg maar één zetel. ‘Een ongelijke samenstelling’, vindt Delatter. De aanpak van zwerfvuil in Vlaanderen kost 155 miljoen euro per jaar, waarvan de gemeenten en lokale besturen het grootste deel op zich nemen. ‘Eigenlijk hadden wij de zwaarste stem moeten hebben.’

Er was ook een resultaatsverbintenis. De ambitie werd uitgesproken om tegen 2022 de hoeveelheid zwerfvuil met 20 procent te verminderen. Om die score te halen zou vooral op snelwegparkings, stopplaatsen van het openbaar vervoer en afvalverzamelpunten worden gemikt, waar het zwerfafval met 65 procent moest dalen.

Dit jaar zou een eerste evaluatie volgen van die doelstellingen. ‘Maar concrete criteria daarvoor ontbreken’, zegt Delatter. ‘Nochtans is dat essentieel om te bepalen of het beleid werkt en of extra inspanningen nodig zijn.’ De VVSG vroeg daarover in 2016 duidelijkheid aan de minister, maar kreeg die niet. Delatter vermoedt dat de evaluatie wordt uitgevoerd door OVAM, maar hij heeft die zelf nog niet gezien.

Mooimakers

Door de schuld voor het zwerfvuil bij de consument te leggen, kon de productie van wegwerpplastic ongehinderd blijven groeien.

Fost Plus, de afvalbeheerder die werd opgericht door de industrie, klopt zich intussen op de borst met de campagne Mooimakers, die dankzij het akkoord werd gelanceerd. In een heftig opiniestuk met als titel ‘De waanzin van de statiegeldlobby’ wees Fost Plus op de ‘brede maatschappelijke beweging’ die de campagne op gang brengt. ‘Niet statiegeld zal de zwerfvuilproblematiek oplossen. Wel een doorgedreven mentaliteits- en gedragsverandering van zwerfvuilveroorzakers via preventie, sensibilisering en handhaving.’

Het Belgische model van selectief inzamelen, sorteren en recycleren via de blauwe PMD-zak is volgens Fost Plus een koploper in Europa. ‘We behalen daarmee een recyclagepercentage van 39 procent. Dat is meer dan de EU-richtlijn van 22,5 procent en de Belgische richtlijn van 30 procent.’ De organisatie betreurt dan ook dat het goed werkende PMD-ophaalsysteem door de invoering van statiegeld wordt ondermijnd. ‘Net op het moment dat steeds meer burgers zich achter de nieuwe langetermijnaanpak van Mooimakers scharen.’

Een beproefde tactiek, zeggen critici. Toen de Amerikaanse staat Vermont in 1953 hervulbare flessen verplicht wou maken in plaats van wegwerpplastic en aluminium blikjes, ontstond de eerste door de verpakkingsindustrie opgerichte anti-zwerfvuilbeweging in Amerika: ‘Keep America Beautiful’. Het doel was de schuld voor het zwerfvuil uitsluitend te leggen bij de burger, zodat de productie van wegwerpplastic ongehinderd kon groeien.

Geen verantwoordelijkheid

‘Het komt inderdaad altijd weer op hetzelfde neer’, zegt VVSG-stafmedewerker Delatter. ‘De industrie vindt dat ze geen verantwoordelijkheid heeft. Zij is niet de boosdoener, het is de consument die plastic op straat gooit.’ In de economie heet dat de winst maximaliseren door de kosten te externaliseren - lees: op de maatschappij af te schuiven.

Hoe meer de plastic- en verpakkingsindustrie de nadruk legt op recycleren en op campagnes tegen zwerfvuil, hoe meer plastic ze kan blijven produceren. Want door de verantwoordelijkheid bij de consument en de overheid te leggen - ‘hou de straat schoon, steek alles in de blauwe zak’ - vermijdt ze dat haar eigen business en verdienmodel onder druk komen.

Je hebt niet alleen Mooimakers in België. Bij onze bovenburen is er Nederland Schoon, bij de Britten Keep Britain Tidy, bij de Schotten Keep Scotland Beautiful, bij de Fransen Gestes Propres en in Zweden Hal Sverige Rent. Niet toevallig zijn al die platformen lid van een en dezelfde organisatie, de Brusselse vzw Clean Europe Network, die mee werd opgericht door Pack2Go Europe, een belangenvereniging van de verpakkingsindustrie.

Officieel streeft Clean Europe Network - dat in 2016 circa 160.000 euro aan EU-fondsen kreeg, goed voor 60 procent van haar budget - naar een ‘afvalvrij Europa’ tegen 2030. De vzw ontkent een lobbyorgaan te zijn voor de verpakkingsindustrie. ‘We zijn een netwerk om kennis te delen over de aanpak van zwerfvuil’, zegt Steven Boussemaere van Fost Plus, de enige Belg die in het bestuur zit van de organisatie. ‘Ik lees ook wel allerlei insinuaties dat we er zijn om strengere wetgeving rond plastic tegen te houden, maar daar gaat het helemaal niet om.’

Standpunten over het statiegeld zal Clean Europe Network ook niet innemen, zegt Boussemaere. ‘We wisselen enkel best practices uit.’ VVSG-medewerker Delatter nuanceert dat: ‘Natuurlijk speelt de lobby mee.’ Hij wijst erop dat meer dan de helft van de Vlaamse gemeentebesturen lid is van de Statiegeldalliantie, een Vlaams-Nederlands initiatief van de ngo Recycling Netwerk Benelux. ‘Dat is een doorn in het oog van Fost Plus, dat zich daartegen hevig verzet en eerder gewonnen is voor een uitbreiding van de blauwe zak, zodat er nog meer soorten plastic in mogen.’

©REUTERS

Minister Schauvliege is een voorstander van statiegeld. Ze is ervan overtuigd dat dat de inzameling en verwerking van blikjes en plastic flessen nog zal opkrikken. Daarnaast wil ze in haar afvalplan plastic boodschappenzakjes verbieden, net als de dunne variant voor groenten en fruit. ‘De producent wordt 100 procent verantwoordelijk voor afval’, klinkt het.

Maar vorige maand besloot de Vlaamse regering de beslissing over het statiegeld voor zich uit te schuiven. Het plan van CD&V-minister Schauvliege viel niet in goede aarde bij coalitiepartners Open VLD en N-VA. De liberalen vinden dat statiegeld het afvalprobleem niet ten gronde aanpakt en de Vlaams-nationalisten twijfelen aan de betaalbaarheid ervan. Het plan waarmee supermarkten, kleinhandelaars en voedingsindustrie zelf kwamen om de afvalberg te verkleinen, vonden ze dan weer niet ambitieus genoeg. Terug naar af dus.

Wat er ook van zij, de aanpak van de industrie lijkt te werken. Van wettelijke restricties, statiegeld of belastingen om het plastic afval te beperken, is vooralsnog geen sprake. Onderzoeker Roscam Abbing heeft daar bedenkingen bij. ‘Het is zinvol om met campagnes zoals Mooimakers voorlichting te geven als we zwerfvuil willen tegengaan’, zegt hij. ‘Maar op zichzelf is dat nooit voldoende. Het effect wordt overschat.’

Veel belangrijker is volgens hem dat voorlichting gecombineerd wordt met andere methoden om vervuiling tegen te gaan. Statiegeld is een sprekend voorbeeld. ‘Consumenten hebben een financiële prikkel nodig om geen zwerfafval te veroorzaken. Nu belanden veel plastic flessen in het milieu. Maar als consumenten geld terugkrijgen voor hun lege flesjes en blikjes, blijkt vrijwel iedereen ze in te leveren.’

Logistieke nachtmerrie

Toch verzetten frisdrankgiganten en supermarkten zich wereldwijd. Statiegeld doet de prijzen in de supermarkten stijgen, vrezen ze. Bovendien stevenen winkels af op een logistieke nachtmerrie als ze ook nog eens het gros van de verpakkingen moeten terugnemen. ‘Kortetermijnwinsten en aandeelhoudersbelangen verhinderen zo een effectieve strijd tegen de plastic soep’, zegt Roscam Abbing.

Wim Soetaert, bezieler van de Ghent Bio-Energy Valley en Vlaams pionier in groene chemie en biologisch afbreekbaar plastic, kent het verhaal maar al te goed. ‘Er is een heel sterke lobby in de conventionele plasticsector. Die wil dat alles bij het oude blijft en dat de fabrieken op volle toeren blijven draaien. Maar we moeten daar doorheen’, vindt hij. ‘Elke verandering is moeilijk. Het is net zoals bij de auto-industrie. Ook daar was het verzet tegen de elektrische wagen aanvankelijk erg groot. Of kijk naar de sigarettenbranche, waar uitstel van het rookverbod op openbare plaatsen lang het enige streefdoel was, maar uiteindelijk is dat verbod er toch gekomen. Ik maak me geen illusies. Verandering zal alleen komen als de overheid dit oplegt.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content