interview

‘De VS hebben hun hand overspeeld'

Ian Kershaw: ‘Met de vluchtelingencrisis moeten we afrekenen met externe krachten waar we geen vat op krijgen.’

De schaduw van de twintigste eeuw hangt nog steeds boven ons, zegt de Britse historicus Ian Kershaw. Zo is de crisis in het Midden-Oosten mee het gevolg van het einde van de Koude Oorlog. ‘Zouden de VS Irak zijn binnengevallen als de Sovjet-Unie nog tegengewicht had geboden?’

Mensen vragen me wel eens of de jihadi’s van Islamitische Staat de nieuwe nazi’s zijn’, zegt Ian Kershaw, terwijl hij driftig zijn brillenglazen oppoetst. ‘Dat is natuurlijk onzin. Ik weet wel dat de verleiding groot is om in tijden van crisis historische vergelijkingen te maken. Maar Islamitische Staat gelijkstellen met de aanhangers van Adolf Hitler? Dat gaat me toch wat te ver.’

Weinigen kennen het leven en werk van Hitler beter dan Kershaw. De Britse historicus verwierf zo’n 15 jaar geleden wereldfaam met zijn lijvige biografie van de nazileider. Ook in zijn jongste boek komt Hitler ruim aan bod. In ‘De afdaling in de hel’ schetst Kershaw de geschiedenis van Europa in de eerste helft van de 20ste eeuw. ‘Het was een tijd waarin Europa een soort zelfmoordmissie uitvoerde’, zegt Kershaw tijdens een bezoek aan Antwerpen.

Eerder dan historische parallellen te trekken, wijst Kershaw op de impact van de geschiedenis op de recente politieke ontwikkelingen. ‘Dat is nergens duidelijker dan bij de vluchtelingencrisis. De gastvrijheid van Duitsland is een weerspiegeling van het eigen verleden. Vergelijk de houding van kanselier Angela Merkel met wat de Duitsers driekwart eeuw geleden uitspookten. Een hemelsbreed verschil, om het voorzichtig uit te drukken.’ (lacht)

Nochtans ligt Merkel in eigen land onder vuur omdat ze te gastvrij zou zijn.
Ian Kershaw: ‘Ook dat is een afspiegeling van de geschiedenis. Er zijn aanzienlijk minder asielzoekers in het vroegere Oost-Duitsland dan in het westen van het land. Toch is het protest in de voormalige DDR een stuk luidruchtiger en agressiever. Dat komt gewoon omdat de Oost-Duitsers, net als de rest van het vroegere Oostblok, nauwelijks de tijd hebben gekregen om de westerse democratische waarden in hun DNA op te nemen. Ze hebben zich pas rond 1990 aan het juk van de Sovjet-Unie ontworsteld. Pas toen vonden ze hun eigen stem. En nu vrezen ze dat die prille eigenheid onderuit wordt gehaald door krachten van buitenaf. Daarom roept de Hongaarse premier Viktor Orban ook zo luid dat de vluchtelingen de westerse beschaving om zeep helpen.’

De EU doet me vaak denken aan het Romeinse rijk. Zo’n log beest dat zich moeizaam voortsleept.
Ian Kershaw
brits historicus

De vluchtelingencrisis lijkt de solidariteit in Europa te ondergraven, net zoals de eurocrisis dat deed. Hoe ziet u de Europese Unie evolueren?
Kershaw: ‘De EU doet me vaak denken aan het Romeinse rijk. Zo’n log beest dat zich moeizaam voortsleept. Het klopt dat de EU van de ene crisis in de andere tuimelt en dat ze daar steevast te traag of te laat op reageert. Maar dat is altijd zo geweest. De Unie overleeft haast door die aanschakeling van conflicten en crises. Volgens mij blijft de EU bestaan, al was het maar omdat de integratie tussen de lidstaten zo enorm is dat het een onmogelijke taak wordt die knoop te ontwarren.’

Leidersrol

In de jongste crises speelde Duitsland een centrale rol. Critici rakelden meteen het oorlogsverleden op. Moeten de Duitsers daarmee leren leven?
Kershaw: ‘Vooral de Grieken schilderden Merkel in volle eurocrisis graag af als de nieuwe Hitler die Europa een dictaat opdrong. Wat klinkklare onzin is. De Duitsers legden Athene inderdaad zware voorwaarden op om hun huishouden op orde te brengen. Maar de Grieken hadden nog altijd een alternatief. Ze konden de eurozone verlaten, als ze die eisen niet pikten. Maar neen, in plaats van hun verantwoordelijkheid te nemen, schopten ze wild om zich heen.’

‘Duitsland streeft trouwens niet naar die leidersrol. Je merkt vaak dat die rol de Duitsers niet gemakkelijk zit. Duitsland doet er alles aan om zich te profileren als een goedaardig land dat zijn verantwoordelijkheid opneemt. Dat het zo dominant is, komt gewoon omdat het zo’n groot land in het hart van Europa. Bovendien is het uitgegroeid tot een economisch zwaargewicht.’

Na de Tweede Wereldoorlog sloten de gewezen vijanden Duitsland verrassend snel in de armen.
Kershaw: ‘De geallieerden wilden niet dezelfde fout maken als in 1918, toen ze de Duitsers tot op het bot vernederd hebben. Al heeft het na 1945 nog even geduurd voor ze overtuigd waren. Nog in 1948 werd een militaire alliantie gesmeed om het Duitse gevaar te bezweren. Maar meteen daarna brak de Koude Oorlog uit en groeide de Sovjet-Unie uit tot het grote gevaar. Plotseling waren de Amerikanen happig om West-Duitsland aan hun kant de houden, als een buffer tegen de Sovjet-Unie. Even lat er krijg je dan ook nog het begin van de Europese eenmaking, getrokken door de oude vijanden Frankrijk en Duitsland. Daarmee was de integratie van Duitsland een feit.’

Sir Ian Kershaw (72) is een Britse historicus die tot zijn emiritaat moderne geschiedenis doceerde aan de universiteit van Sheffield.

Aanvankelijk was hij gespecialiseerd in de Middeleeuwen. Maar vanaf de jaren 70 ging hij zich verdiepen in Duitsland en het nazisme.

Zijn magnum opus is de tweedelige biografie van Adolf Hitler: ‘Hoogmoed’ (1998) en ‘Vergelding’ (2000). De biografie werd een internationale bestseller.

Zijn jongste boek is ‘De afdaling in de hel’, een geschiedenis van Europa tussen 1914 en 1949. Later volgt een deel over de tweede helft van de 20ste eeuw.

Opvallend is dat u in uw boek ook de Koude Oorlog als een echte oorlog beschouwt.
Kershaw: ‘Dat klinkt inderdaad paradoxaal. Toch was de Koude Oorlog een echte oorlog, omdat hij zo zwaar woog op het gemoed van de mensen. De vrees dat er vroeg of laat een paddestoelenwolk aan de horizon zou verschijnen heeft een groot deel van de afgelopen eeuw overschaduwd. Ik herinner zelf nog de angst tijdens de Cubacrisis begin jaren 60. Of denk aan de rakettencrisis in de jaren 80. De dreiging was reëel, dus je kan van een oorlogsgevoel spreken.’

Na de val van de Sovjet-Unie leefde het optimisme op. Francis Fukuyama had het zelfs over ‘het einde van de geschiedenis’. Zover is het nooit gekomen.
Kershaw: ‘Dat optimisme was inderdaad wat voorbarig. Halverwege de jaren 90 braken op de Balkan al bloedige burgeroorlogen uit. Dat was een serieuze klap voor wie dacht dat er nooit meer oorlog zou komen in Europa.’

Pessimisten beweren dat het vanaf nu alleen maar bergaf zal gaan. Hebben we de grote vooruitgang van na 1945 achter de rug?
Kershaw: ‘Het ligt niet voor de hand over vooruitgang te spreken als het gaat over politieke ontwikkelingen. En toch, als je onze morele waarden vergelijkt met die van pakweg een halve eeuw geleden, zijn er significante verschillen. Er bestaat nog steeds racisme, maar het is niet langer een dominante maatschappelijke factor. Niet eens zo lang geleden was homoseksualiteit een misdaad in veel landen terwijl het homohuwelijk nu steeds meer ingeburgerd geraakt. De samenleving is een pak liberaler dan vroeger.’

Dat werd ook gezegd van de ‘gouden periode’ voor 1914. Is die vooruitgang geen dun laagje vernis dat bij een crisis snel verdwijnt?
Kershaw: ‘Dat klopt, maar de sluimerende problemen voor de Eerste Wereldoorlog waren een stuk ernstiger dan die van nu. Toen stonden een aantal grootmachten - het Verenigd Koninkrijk, Oostenrijk-Hongarije, Rusland en Duitsland - met de neuzen tegen elkaar. Europa was een gigantisch kruitvat dat op ontploffen stond. In vergelijking met 100 jaar geleden is het laagje vernis nu een stuk dikker en dus moeilijker weg te schrapen. Het is veel moeilijker geworden om de democratische en liberale waarden te ondermijnen.’

De Russische president Vladimir Poetin doet nochtans zijn best. Hij geldt als het nieuwe gevaar voor het Westen, zoals de Sovjet-Unie tijdens de Koude Oorlog. Herhaalt de geschiedenis zich?
Kershaw: ‘Poetin is niet van plan het Sovjetrijk nieuw leven in te blazen. Hij probeert wel de Russische invloed als grootmacht te vergroten. De annexatie van de Krim en de interventie in Oost-Oekraïne maken deel uit van dat plan. Poetin heeft het gevoel dat het Westen te ver was doorgedrongen in Oost-Europa. Hetzelfde verhaal in Syrië, waar Moskou zijn laatste springplank in het Midden-Oosten niet wil kwijtspelen.’

Derderangsland

Met zijn Russische renaissance wakkert Poetin de nostalgie aan. Het is toch vreemd dat Stalin, die in uw boek zo’n gruwelijke rol speelt, onlangs werd uitgeroepen tot dé Russische persoonlijkheid van de 20ste eeuw?
Kershaw: ‘Dat Stalin opnieuw op een voetstuk wordt geplaatst, is illustratief voor de nostalgische bijziendheid die typisch is voor een teloorgegane grootmacht als Rusland. Na de implosie van de Sovjet-Unie in 1991 was het land een derderangsland geworden. Poetin probeert het tij te keren en ontpopt zich als de sterke man die het eergevoel van zijn volk wil herstellen.’

Er was na de Arabische Lente het geloof dat het volstond dictators aan de kant te schuiven om democratie te krijgen. Dat idealisme was van korte duur.

De VS waren lange tijd de enige grootmacht. Nu duiken Rusland en China op als rivalen. Waar ging het mis?
Kershaw: ‘De VS hebben hun hand overspeeld. Dat had veel te maken met die status van enige supermacht in de jaren 90. Dat gaf de Amerikanen de kans dingen te doen die ze zich nooit in het hoofd hadden gehaald als de Sovjet-Unie nog tegengewicht had geboden. Zouden ze in 2003 Irak halsoverkop zijn binnengevallen om Saddam Hoessein te verjagen? Ik betwijfel het. Inmiddels staat de animo om de democratie te prediken op een lager pitje. De Amerikanen hebben geen zin meer om militairen op te offeren in buitenlandse conflicten die ze niet begrijpen.’

En Obama volgt de publieke opinie gedwee? Waar is zijn idealisme gebleven?
Kershaw: ‘De Duitsers hebben daar een woord voor: Ernüchterung, ontnuchtering. Er was in 2011 die opgeklopte verwachting dat de Arabische Lente snel zou uitmonden in een democratische vloedgolf. Dat het volstond om een stel dictators aan de kant te schuiven om in het Midden-Oosten overal stabiele democratieën op poten te zetten. Dat idealisme was van korte duur.’

‘Ook het idealisme in Europa is grotendeels weggespoeld. Met de vluchtelingencrisis moeten we afrekenen met externe krachten waar we geen vat op krijgen. Die we vaak zelfs gewoon niet begrijpen. Onze onbezonnen interventies in het Midden-Oosten zijn als een boemerang in ons gezicht terechtgekomen. Er zijn ook in Europa niet veel idealisten over, vrees ik.’

 

Ian Kershaw. De afdaling in de hel. Europa 1914-1949

Uitgeverij Spectrum, Houten-Antwerpen, 640 blz., 29,99 euro

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud