‘Echte problemen los je op in de steden'

In de jaren zeventig was Indianapolis een desolate stad, tot politici, ondernemers en burgers elkaar vonden om van de stad de hoofdstad van de amateursport te maken. ©AFP

Vergeet de federale overheid. Wie maatschappelijke problemen wil aanpakken, doet dat beter op lokaal niveau, zegt de Amerikaanse urbanist Bruce Katz. ‘Alleen daar is plaats voor pragmatisme.’

De stokkende mobiliteit vlot trekken. De opwarming van de aarde stoppen. De kwaliteit van het onderwijs op niveau houden. Voor dat soort uitdagingen kijken we met z’n allen naar de federale of de Vlaamse regering. Maar volgens de Amerikaanse urbanist Bruce Katz doen we dat beter niet.

‘Het idee dat een nationale overheid maatschappelijke problemen kan oplossen, is hopeloos verouderd. Dat was misschien zo in de 20ste eeuw, toen het nog enigszins lukte specifieke problemen binnen strikt afgelijnde departementen aan te pakken. Maar in de 21ste eeuw is het nationale niveau, zowel in de VS als daarbuiten, vooral bezig met partijpolitiek. Verdeeldheid is troef. Er woedt een ideologische strijd om een klein beetje territorium, met hier en daar misschien een doorbraakje. Maar echte problemen los je niet op met ideologie. Daar is pragmatisme voor nodig. Het enige niveau waar daar plaats voor is, is het lokale.’

Katz weet waarover hij praat. De vicevoorzitter van het Brookings Institute, een onafhankelijke denktank met 300 experts in diverse domeinen, werkte in de VS jaren voor zowel de federale overheid als lokale overheden rond huisvesting en stedelijk beleid. Het sterkte hem in de overtuiging dat de toekomst vorm wordt gegeven in steden. In een vorig jaar gepubliceerd boek heeft hij het over ‘the new localism’, een evolutie die hij onlangs kwam toelichten op het Voka-congres over ondernemen in de stad van morgen.

‘De evolutie naar meer lokalisme wordt vandaag heel duidelijk, omdat we in de VS momenteel met een hoop uitzonderlijke leeghoofden zitten opgescheept’, zegt Katz. ‘Donald Trump geeft geen blijk van visie. En zijn kabinet is zo mogelijk nog erger. Dat creëert een schokeffect. Mensen beseffen: ‘Op de overheid moeten we niet rekenen. Als we willen dat er iets gebeurt rond thema’s die wij belangrijk vinden, zullen we het zelf moeten doen.’ Dat versnelt de verschuiving van macht, actie en innovatie richting steden.’

Tot enkele decennia geleden kampte Kopenhagen met een werkloosheid van 20 procent. Mede dankzij publiek-private samenwerking krabbelde de stad er bovenop. ©BELGA

De evolutie is meer structureel dan cyclisch, onderstreept Katz. ‘Ze is al jaren aan de gang en zal, los van de kleur van de regering, doorzetten. Ook buiten de VS. Dat komt vooral door de wijzigende demografie. Straks gaan babyboomers zoals ik wereldwijd met pensioen, wat een enorme druk zal zetten op de werking van overheden. Straks zijn al onze overheden de facto pensioenfondsen met een leger. Er zal weinig ruimte overblijven voor al die andere belangrijke zaken die vroeger tot het takenpakket van de overheid behoorden. Dus is het logisch dat lokale besturen, burgers en bedrijven de handen in elkaar slaan om de problemen die hen aanbelangen aan te pakken.’

En dat kan volgens Katz nergens beter dan in steden. ‘Omdat die, in tegenstelling tot overheden, als een netwerk opereren. Er is ruimte voor een interdisciplinaire aanpak, wat mogelijkheden creëert om anders over problemen na te denken. Als je als regering nadenkt over een mobiliteitsprobleem, waar kom je als ministerie van Mobiliteit dan mee af? Infrastructuurwerken. Een stad die een mobiliteitsprobleem moet oplossen, denkt na over openbaar vervoer, woon-werkverkeer, slimme technologie, noem maar op. Je ziet sectoren en disciplines samenkomen om uitdagingen aan te pakken.’

Bijna psychologie

‘Het belang van de steden zal enkel stijgen. Je kan het je misschien moeilijk voorstellen tussen al het geblaat en geroep van demagogen à la Trump door, maar we staan voor een wonderlijke, positieve periode. Er gaat de komende jaren veel ten goede veranderen. Met dank aan steden, die elk hun specifieke problemen zullen aanpakken en van elkaar zullen leren.’

We zijn te veel bezig met politiek en hiërarchie. Who gives a shit, really?
Bruce Katz, urbanist

De evolutie is niet te stuiten, maar valt evenmin te stimuleren, denkt Katz. ‘Eigenlijk is een paradigmatische shift nodig in de hoofden van mensen. Het is bijna psychologie. Een sociaal werkster vertelde me ooit dat de dynamiek bij verslaafden dezelfde is als degene die ze las in mijn boek. Verslaafden creëren een soort parallelle fantasiewereld waarin ze gaan geloven dat hun leven ten goede zal veranderen door niets te doen. Zo is het een beetje met iedereen die blijft hopen dat de overheid het leven zal verbeteren. We verstoppen ons graag achter de hiërarchie als excuus om niets te moeten doen. Het is hun schuld, niet de onze. Die dynamiek doorbreken is niet gemakkelijk. Maar op een bepaald moment moet iemand de verantwoordelijkheid nemen en zeggen: ‘Ik neem het heft zelf in handen.’’

‘Neem Detroit. Tien jaar geleden was die stad een hoopje ellende. Maar het ingrijpendste dat de overheid er ooit voor heeft gedaan, is ze bankroet verklaren. Toen iedereen in de stad doorhad dat er geen hulp kwam, hebben privé-investeerders, burgers en de lokale overheid samen het heft in handen genomen. Wat begon met een herontwikkeling van het centrum, trok snel gewillige investeerders en bedrijven aan. Die brachten jobs mee, wat na jaren leegloop ook weer inwoners aantrok. Vandaag is Detroit de plek waar je wil zijn als je creatief, innovatief of ondernemend bent.’

Van goudwaarde

Katz heeft nog geen Belgische steden uitvoerig bestudeerd, maar spendeerde al genoeg tijd in ons land voor een korte analyse. ‘Steden als Gent, Leuven en Antwerpen hebben allemaal universiteiten van wereldniveau. Meer heb je eigenlijk niet nodig om globaal competitief te zijn. Maar jullie gedragen zich er niet naar. Telkens als ik hier ben, hoor ik vooral veel mensen klagen over de verdeeldheid in het land en over de disfunctionele politiek. Ik zal je iets verklappen: buiten België geeft niemand een zier om jullie politieke besognes. Niemand begrijpt ze, en niemand wil ze begrijpen. We zijn sowieso allemaal veel te veel bezig met politiek. But who gives a shit, really?’

Zijn advies? ‘Wacht niet langer op Godot, en doe iets. Het kan me zelfs niet schelen wat. Gewoon íéts. Want iets ondernemen zet weer een hoop andere positieve dingen in gang. Kijk naar Denver, in de VS. Die stad werd zwaar getroffen door de olie- en de gascrisis en likte lang haar wonden. Tot enkele ondernemende mensen iets positiefs in gang wilden trekken met de omliggende county’s. Het enige waar ze het eens over raakten, was een programma om kunst en cultuur te ondersteunen. Wel, wat ze daaruit hebben geleerd, bleek van goudwaarde voor samenwerkingen die de hele regio weer op de kaart hebben gezet.’

Katz wil in de toekomst steden meer bijstaan in hun ambities. Met zijn coauteur Jeremy Nowak richt hij een ‘finance lab’ op. ‘Het idee is dat je bij ons kan aankloppen met je problemen, en dat we samen uitzoeken hoe we de oplossing gefinancierd krijgen. Geld is vaak het grootste obstakel om de bal aan het rollen te krijgen. Dus leek het ons nuttig alle financiële expertise te bundelen. Het kan zijn dat banken de meest logische weg zijn. Of de overheid. Maar als die niet meewillen, bewandelen we andere wegen. Er is wereldwijd een weelde aan creatieve oplossingen beschikbaar. Steden als Kopenhagen en Rotterdam slagen er uitstekend in de markt aan het werk te zetten voor de financiering van hun projecten.’

Dat betekent niet dat die ideeën overal zomaar te kopiëren zijn. ‘Mijn boek is geen handleiding. Het is veeleer een intentieverklaring. We leren al doende. We bouwen het vliegtuig terwijl we vliegen, hier en nu. Dat is innovatie: iedereen probeert wat tot hij een succesformule heeft. En die formule kan de rest dan proberen te implementeren op zijn manier, niet iedereen moet het wiel opnieuw uitvinden. We kunnen veel leren van elkaar, ook al is iedereen anders. In de VS kan je bij meerdere steden te rade gaan. Detroit heeft andere uitdagingen dan Denver, Pittsburgh doet het anders dan Indianapolis. Maar van al die steden kan je iets leren.’

De urbanist zegt maar van één ding zeker te zijn: ‘Het zijn steden die straks het verschil maken. Overal ter wereld.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud