interview

Garri Kasparov: ‘Poetin heeft dezelfde kwaliteiten als Stalin en Hitler'

©Bloomberg

Jarenlang stond de 51-jarige Russische schaaklegende Garri Kasparov op de barricaden naast zijn boezemvriend Boris Nemtsov, de oppositieleider die vorige week werd vermoord. Vanuit zijn ballingsoord New York schiet hij met scherp op Vladimir Poetin. ‘Een dictator die nooit uit zichzelf het Kremlin zal verlaten.’

‘Ik ben er echt helemaal kapot van’, zucht de 51-jarige Garri Kasparov zwaar aangeslagen aan de telefoon, enkele dagen na de moord op zijn boezemvriend, de Russische oppositieleider Boris Nemtsov. Kasparov, een internationale beroemdheid sinds hij de schaaksport domineerde tussen 1985 en 2005, ontpopte zich nadien tot een vlijmscherp criticus van president Vladimir Poetin. Hij vormde jarenlang een onafscheidelijke tandem met Boris Nemtsov. Als uithangborden van de oppositiebeweging ‘Ander Rusland’, die Kasparov in 2007 uit de grond stampte, schreeuwden ze samen hun onvrede uit over het Poetin-regime.

De 51-jarige Rus Garri Kasparov werd op zijn 22ste de jongste  wereldkampioen schaken ooit. Hij domineerde de sport volledig tussen 1985 en 2005 en groeide uit tot een internationale  beroemdheid. In 2005 stortte hij zich op de politiek en ontpopte hij zichtot een scherpe criticus van het Poetin-regime. Hij richtte meede oppositiebeweging Ander Rusland op en stelde zich tevergeefs kandidaat bij de presidentsverkiezingen in 2007. Sinds twee jaar woont hij uit veiligheidsoverwegingen in New York, waar hij voorzitter is van de ngo Human Rights Foundation.

‘Maar we staken nooit één auto in brand, er sneuvelde zelfs geen enkele ruit. Boris Nemtsov, die zijn hele leven bij geweldloos protest zwoer, is nu zelf brutaal vermoord: hoe cynisch kan je in godsnaam zijn? Beeld je eens in welke impact die moord heeft. Als zelfs het leven van een voormalig vicepremier, die nog handjes heeft geschud met Europese en Amerikaanse politici, niks meer waard is. Bijzonder ontmoedigend voor alle overblijvende kritische geesten, van wie er sowieso steeds meer vluchten naar het buitenland.’

Twee jaar geleden vertrok Kasparov noodgedwongen uit Rusland. ‘De dreiging werd gewoon onhoudbaar. Ik zat eind februari 2013 in het buitenland toen mijn moeder me liet weten dat ze gebeld was door de Russische politie. Ze zei me dat ik naar het politiebureau moest komen. Het zou enkel gaan om een getuigenis, geen verhoor. Maar ik besefte dat het een duidelijk signaal was dat ik het best niet meer terugkeerde naar Rusland. Ik besloot geen enkel risico te nemen.’ Uit veiligheidsoverwegingen koos Kasparov voor een vrijwillige ballingschap in New York, waar hij al sinds 2011 voorzitter is van de Human Rights Foundation, een niet-gouvernementele organisatie die zich wereldwijd inzet voor mensenrechten.

Acht u Poetin verantwoordelijk voor de moord op Nemtsov?

Garri Kasparov: ‘Het minste dat je kan stellen, is dat hij een stuk van de verantwoordelijkheid draagt. Hij riep een haatregime in het leven via de door het Kremlin gedomineerde media. Die brandmerken oppositieleden als landverraders op een manier die doet denken aan de nazipropaganda. Maar ik sluit ook een rechtstreekse betrokkenheid van het Kremlin niet uit.’

Hoe bedoelt u?

Kasparov: ‘De plek waar Nemtsov werd vermoord, vlak bij het Kremlin, moet zowat de meest gesurveilleerde plaats ter wereld zijn. Overal hangen bewakingscamera’s. De kans dat je daar als dader ongezien ontsnapt, is nihil. Bovendien schaduwen de Russische veiligheidsdiensten oppositieleiders altijd, weet ik uit ervaring. Boris had twee dagen later een betoging gepland, tegen de oorlog in Oekraïne. Vlak voor zo’n manifestatie schaduwt de Russische veiligheidsdienst oppositieleiders zelfs dag en nacht. Hoe kan het dan dat zij niet zagen dat er nog anderen waren die Boris volgden? Ondanks de massale aanwezigheid van camera’s dook er ook maar één, erg wazig beeld op. Er reed een sneeuwruimer rond die het zicht blokkeerde, terwijl het helemaal niet sneeuwde. Bovendien maakten poetsploegen de plek al luttele uren na de moord schoon. Dan weet ik al voldoende over de kwaliteit van het onderzoek dat zal worden gevoerd.’

Kasparov aan het werk tegen zijn eeuwige rivaal Anatoly Karpov in september 2009 in Valencia. ©Reuters

Ondanks uw zielsverwantschap met Nemtsov zat u niet altijd op dezelfde lijn. Hij verweet u te ongeduldig te zijn?

Kasparov: ‘Boris was er als volbloed optimist van overtuigd dat Rusland zonder geweld zou kunnen veranderen. Als we discussieerden, benadrukte hij altijd dat verandering in Rusland een proces van erg lange adem is. Maar na de herverkiezing van Poetin als president in 2012 verschilden we grondig van mening. Ik geloof sindsdien helemaal niet meer in een vredevolle democratische transitie.’

Waarom niet?

Kasparov: ‘Omdat Poetin nooit uit eigen beweging het Kremlin zal verlaten. Ofwel blijft hij levenslang aan de macht, ofwel wordt hij met geweld verjaagd. Vroeg of laat komt het tot een explosie van geweld, daar ben ik heilig van overtuigd.’

Maar Poetin is toch immens populair in eigen land, volgens de statistieken?

Kasparov: (windt zich enorm op) ‘De westerse media nemen die cijfers keer op keer klakkeloos over. Maar zo’n populariteitspoll in een politiestaat heeft toch geen greintje geloofwaardigheid? Het is simpel: Rusland gleed de voorbije tien jaar af van een autoritaire staat naar een dictatuur, de meest onstabiele en gevaarlijkste bestuursvorm. Een dictatuur die louter kan overleven zonder tegenkanting.’

Zullen de internationale sancties de onvrede bij de gewone Rus oppoken?

Kasparov: ‘Ze verslechteren ontegensprekelijk de levensstandaard. De Russen worden steeds bozer. Je mag ook niet vergeten dat de economische stagnatie al werd in gang gezet voor die sancties, door Poetins onkunde of onwil om de Russische economie te diversifiëren. Het economische model is niet meer dan een olie- en gaspijplijn die Poetins vriendjes verrijkt en de repressie financiert. Heel veel zal afhangen van de reactie van de Russische middenklasse: zal die bereid zijn een lagere levensstandaard te slikken? En voor hoe lang? Ze ziet vandaag ook dat Rusland een internationale paria is, een land waar jonge mensen geen enkel toekomstperspectief hebben. Alleen de Russische middenklasse kan Poetin van zijn troon stoten. Er komt een moment dat die beseft dat de miserie zal aanhouden zolang Poetin president blijft. Als het huidige economische model niet verandert, is een revolte onafwendbaar.’

Poetin en Kasparov lusten elkaar al jaren rauw, maar ooit leek het even helemaal anders uit te zullen draaien. Zo beschreef The New York Times hoe in 1985 een jonge KGB-agent met bijzondere interesse keek naar de schaakwedstrijd tussen de koele, defensief spelende Anatoli Karpov, de man van de gevestigde Sovjetorde, en de brutale 22-jarige uitdager Garri Kasparov. Zijn naam: Vladimir Poetin. Poetin gaf, aldus een bezorgde collega, blijk van een ‘gevaarlijke sympathie’ voor de durf en flair van Kasparov. Terwijl hij als geheim agent in de Sovjet-Unie eigenlijk voor Karpov, de chouchou van het establishment, hoorde te supporteren.

Alleen wat geen gevaar vormt voor Poetin, mag bestaan. Zodra het een bedreiging wordt, is het over en uit.

Maar aan Poetins bewondering voor Kasparov kwam al abrupt een einde op 4 januari 2001, amper één jaar na zijn aantreden als president. In The Wall Street Journal liet Kasparov geen spaander heel van de president. Hij formuleerde zijn bedenkingen als volgt. ‘De KGB-wortels van de president hebben helaas geleid tot een leiderschapsstijl die niet hervormingsgezind of democratisch is.’ Sindsdien kunnen Kasparov en Poetin elkaars bloed drinken. Poetin negeerde hem aanvankelijk toen Kasparov zich in 2005 helemaal op de politiek stortte, maar hij greep toch in toen de populariteit van de oud-schaakkampioen gevaarlijke proporties begon aan te nemen.

Toen u zich kandidaat wou stellen voor de presidentsverkiezingen van 2008 liep het mis?

Kasparov: ‘Ja. Ik werd gewoon geboycot. Ik mocht uiteindelijk niet meedoen omdat niemand in Moskou een zaal wilde verhuren voor een verplicht openingscongres. Pure sabotage. Eind 2007 werd ik zelfs gearresteerd en vijf dagen vastgehouden.’

Bij de arrestatie sprak u een paar woordjes Engels. Poetin zei toen meesmuilend: ‘Waarom sprak meneer Kasparov Engels, en niet Russisch? Hij richt zich op het buitenland, niet op het Russische volk.’

Kasparov: ‘Op die manier wou hij me ridiculiseren, me wegzetten als iemand die totaal geen voeling heeft met de gewone Rus. Maar ik onthield vooral dat hij mijn naam wel erg goed kende. Dat kon alleen betekenen dat hij me echt als een serieuze bedreiging zag.’

Wat onthield u van dat verkiezingsdebacle?

Kasparov: ‘Dat oppositie voeren in een dictatuur onmogelijk is. Er zijn wel wat protesten, maar die zijn marginaal. Alleen wat geen gevaar vormt voor Poetin, mag bestaan. Zodra het een bedreiging wordt, is het over en uit. Toen ik de partij Ander Rusland had opgericht, deed een zakenman met politieke connecties me een aanbod. Hij vroeg of ik 10 of 15 procent van de stemmen wilde halen. Ik ging er niet op in, maar zo gaat dat in Rusland. Je kan er geen normale oppositiepartij runnen.’

Ik herken Rusland in ‘Game of Thrones’. Neem de heerser Tywin Lannister. Koel, wreed, berekenend. Hij lijkt sprekend op Poetin.

Kasparov legt momenteel de laatste hand aan een boek over Poetin, dat in de herfst in de Verenigde Staten verschijnt. De titel, ‘Winter is Coming’, is een knipoog naar het motto van een van de families in de megapopulaire HBO-reeks ‘Game of Thrones’. Kasparov, een diehard-fan van de fantasyreeks over bloedige vetes in een mythisch koninkrijk, heeft alle afleveringen gezien. ‘Ik herken Rusland er in. Neem de heerser Tywin Lannister. Koel, wreed, berekenend. Hij lijkt sprekend op Vladimir Poetin.’ Met zijn boek, niet toevallig gepland pal voor de Amerikaanse voorverkiezingen, wil Kasparov het Westen wakker schudden voor het gevaar Poetin. Kasparov beklemtoont dat hij een herhaling wil vermijden van wat gebeurde bij de Amerikaanse verkiezingen in 2012. ‘Mitt Romney werd toen uitgelachen omdat hij Rusland het grootste gevaar voor Amerika noemde. Maar hij had het helemaal juist.’

Waarom?

Kasparov: ‘Poetin heeft, net als Islamiti-sche Staat en Noord-Korea trouwens, als vijand van de vrije wereld een grondige afkeer van de liberale democratie en de vrije markteconomie, omdat die zijn machtsbasis zouden eroderen. Poetin is dan nog eens de gevaarlijkste van de drie omdat hij over kernwapens én een berg geld beschikt.’

U trekt zelfs parallellen tussen Poetins rol in de Oekraïnecrisis en Hitlers annexatiepolitiek van de jaren dertig van vorige eeuw?

Kasparov: ‘Poetin herhaalt wat Hitler deed: morrelen aan de grenzen. Als je die ter discussie stelt, zit het spel op de wagen. Poetin veranderde de spelregels tijdens de Krimcrisis. Het Westen toonde zich veel te slap en liet hem gewoon zijn gang gaan. Zo kon Poetin de hand leggen op de Krim zonder ook maar één schot te lossen.’

U oogst internationaal dan wel veel bijval, in Rusland bent u vandaag niet meer dan een politieke outsider. Ter illustratie: uw Russisch Twitter-profiel telt amper 6.000 volgers, uw Engelstalige 133.000.

Kasparov: ‘Natuurlijk frustreert het me enorm dat ik in Rusland geen politieke rol van betekenis meer kan spelen. Maar anderzijds kon ik er slechts op het nippertje vluchten. Anders was ik in de gevangenis beland of zou het misschien nog slechter met me zijn afgelopen.’

Bent u wel uit het juiste hout gesneden als politicus? Poetin noemde u een voortreffelijk schaker, maar een slecht politicus.

Kasparov: ‘Ten eerste: ik heb Poetin helemaal niet nodig om mijn schaakcapaciteiten correct in te kunnen schatten. En ten tweede: Poetin heeft ontegensprekelijk grote kwaliteiten als machtspoliticus, maar dan zoals Stalin en Hitler die ook hadden. Ik heb nooit politiek willen bedrijven zoals hij. Met de waarden van de vrije wereld, met het respect voor de mensenrechten en de vrije meningsuiting wil ik de strijd aangaan met de repressie van dictators als Poetin.’

Bent u van plan om snel terug te keren naar Rusland?

Kasparov: ‘Neen, helemaal niet. Want dat zou vandaag sowieso op een enkele reis neerkomen, omdat ze me dan meteen arresteren. Ik heb op dit moment geen enkele politieke strategie. Ik voel me goed en veilig in New York, ik heb hier ook geen bodyguards. Ik ben er rotsvast van overtuigd dat ik nu meer kan betekenen voor het Russische volk door m’n stem van hieruit te verheffen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud