interview

‘Iran kan ook in België of Nederland aanslagen plegen'

©Jiri Buller

Als voorzitter van het prestigieuze Instituut Clingendael was Ko Colijn jarenlang een van Nederlands belangrijkste buitenlandexperts. Nu takelt hij af door een zeldzame ziekte, maar over de escalatie in het Midden-Oosten blijft hij scherp. ‘De echte winnaars zijn Rusland en China.’

Zijn vrouw doet open als we aanbellen bij zijn woning in Leiden. Sinds Ko Colijn (67) door de erfelijke hersenziekte ADCA is getroffen, is hij moeilijk te been. Ook spreken gaat moeizaam. Maar nu de spanningen tussen de Verenigde Staten en Iran een nieuw hoogtepunt bereiken, wil de buitenlandexpert toch een interview geven.

Ko Colijn (67) studeerde in 1975 af als politicoloog aan de Universiteit van Leiden. Sinds 1978 schrijft hij in de Nederlandse media, vaak in Vrij Nederland, over het buitenlands beleid van Nederland. Hij werd docent bestuurskunde en bijzonder hoogleraar internationale betrekkingen aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Van 2011 tot 2016 was hijdirecteur van het prestigieuze Instituut Clingendael. Hij was ook lange tijd adviseur van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken.

Zijn geestesvermogen is niet aangetast. Colijn analyseert de wereld nog in columns in het opinieblad Vrij Nederland en de krant NRC. ‘Het heeft ook wel voordelen om thuis te zitten. Nu heb ik tenminste tijd om de krant te lezen, wat ik vroeger als directeur van Clingendael vaak niet kon door al dat regelen en vergaderen. Of ik nu nog slimmer ben? Slimmer niet, maar wel beter geïnformeerd.’

We spreken Colijn een week nadat Iran met een raketaanval op Amerikaanse basissen in Irak wraak heeft genomen voor de aanslag op topgeneraal Qassem Soleimani. De escalatie tussen Iran en de VS lijkt intussen wat afgeremd. Is genoeg stoom afgeblazen aan beide kanten? ‘Wellicht wel. Maar met Donald Trump weet je natuurlijk nooit. Je kan je afvragen wat nu eigenlijk de strategie van de VS is tegenover Iran. Er is er geen meer, denk ik. Het eerder geformuleerde doel van de VS om op een regimewissel aan te sturen, is verdwenen.’

Beseft Iran dat een rechtstreekse oorlog zelfmoord is?
Ko Colijn: ‘Die 22 raketten zijn bewust op dunbevolkte basissen afgevuurd. De VS beseffen nu wel dat ze hun doel kunnen bereiken. Iran had de keuze uit misschien wel twintig andere doelen, en heeft het mildste gekozen. Het is geen toeval dat het schaakspel is uitgevonden in Iran. Het land heeft het spel tactisch gespeeld en beseft dat het in militaire slagkracht moet onderdoen voor de VS en Israël.’

Iran had de keuze uit misschien wel twintig doelen, en heeft het mildste gekozen. Het heeft het spel tactisch gespeeld.

‘Belangrijk daarbij is de geheime Amerikaanse militaire basis op Diego Garcia, een klein atol in de Indische Oceaan waar - buiten het bereik van het Iraanse leger - bommenwerpers klaarstaan om Iran te treffen. Dat is het enorme voordeel van Diego Garcia: het eilandje is zo goed als onkwetsbaar. Het is dus de ideale wachtpost van de hele Indische Oceaan, van Somalië en de Rode Zee tot de Perzische Golf en Singapore.’

Is het risico niet groter op een asymmetrische oorlog, met sabotage, aanslagen of cyberaanvallen?
Colijn: ‘Net zoals ik een voorbehoud heb gemaakt door de onvoorspelbaarheid van Trump, doe ik dat voor Iran. Om binnenlandse reden moest het regime een wraakactie plannen. Maar een buitenlandse aanslag, in pakweg Almere of Brussel, valt niet uit te sluiten.’

Door wie dan? De Iraanse geheime dienst?
Colijn: ‘Almere is niet zomaar een uit de lucht gegrepen voorbeeld. In die stad is enkele jaren geleden een tegenstander van het Iraanse regime vermoord, vermoedelijk door de Iraanse geheime dienst. Die heeft banden met de criminele wereld en is niet vergeten dat Nederland het gebruik van het computervirus Stuxnet heeft gefaciliteerd, waarmee het Iraanse nucleaire programma werd gesaboteerd. Eerder waren er ook al dodelijke aanslagen in Argentinië, waar de Iraniërs wellicht achter zaten en een poging tot aanslag in Washington. Als Iran nu tegen de Amerikanen zegt dat het hen overal kan treffen, mag je dat best letterlijk nemen.’

Er wordt ook naar een mogelijke escalatie in Irak gekeken. De sjiitische leider Moqtada al-Sadr heeft gezegd dat Irak voor de VS ‘een nieuw Vietnam’ wordt.
Colijn: ‘Ik denk dat Trump - voor zover hij al in te schatten is, natuurlijk - wel beseft dat het Midden-Oosten een wespennest is waar hij zich geleidelijk uit wil terugtrekken. Het is militair veel veiliger het hele gebied vanuit een basis als Diego Garcia te controleren. Als de raketten van vorige week, en eerder al de aanval op de olieinstallatie in Saoedi-Arabië, iets hebben bewezen, dan is het dat de verdedingsgordel van Amerikaanse patriotraketten in de regio poreus is en onvoldoende bescherming biedt.’

Wat betekent dat voor de straat van Hormuz, waar de olie van zowat de hele wereld langs moet? Dreigt een nieuwe oliecrisis als Iran die zou bedreigen?
Colijn: ‘Al sinds de periode van de presidenten Jimmy Carter en Ronald Reagan werd altijd gezegd dat er één rode lijn was die de Amerikanen nooit zouden loslaten: de vrije doorvaart van de olietankers. Maar Trump heeft na de Iraanse raketaanvallen iets belangrijks gezegd. Hij eist dat de NAVO zich meer engageert in de regio, omdat hij die olie niet meer nodig heeft. De VS zijn dankzij het schaliegas veel zelfvoorzienender geworden. ‘Het is nu jullie probleem, en niet langer het mijne’, was volgens mij Trumps boodschap. Dat was toch een duidelijke sneer naar de Europese NAVO-partners.’

Ligt daar een kans voor Europa, waar de Commissie-Von der Leyen zegt meer geopolitiek te willen zijn?
Colijn: ‘Dat zeggen we al dertig jaar. En dat lukt niet.’

In Noord-Europa dreigt veel weerstand te ontstaan tegen de te grote Franse macht.

Zullen de externe omstandigheden ons niet dwingen? Wordt de nood aan een Europees leger niet groter als de Amerikaanse paraplu dichtgaat?
Colijn: ‘Daarbij is het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie dan weer een extra handicap, omdat zo het traditionele evenwicht tussen Franse militaire suprematie, de Britse waarden en het Duitse economische overmacht is verstoord. In Nederland, en in de rest van Noord-Europa, dreigt veel weerstand te ontstaan tegen de te grote Franse macht. Dat wordt een probleem. Want ook een Amerika zonder Trump zal steeds meer de handen van Europa af trekken.’

Intussen lijkt de lont uit het kruitvat gehaald. Is Trumps strategie dan toch niet efficiënt geweest?
Colijn: ‘De strategie van Trump is een nederlaagstrategie, met als uiteindelijke resultaat wellicht de terugtrekking van de Amerikanen uit de regio. En de NAVO kan die rol niet overnemen, ook wettelijk niet. Wel, dan hebben we niet gewonnen. De kaart van het Midden-Oosten zal opnieuw worden getekend, maar nu wel door Rusland en China, die bondgenoot van Iran zijn. Zij zullen dus uiteindelijk als winnaar uit de bus komen.’

Ondanks de retoriek van Trump dat hij zich overal wil terugtrekken, blijven de VS in de rest van de wereld wel nog een tijdje de politiemacht, schreef u onlangs.
Colijn: ‘De Amerikanen hebben nog steeds 800 militaire steunpunten in de wereld. De Amerikaanse special forces zijn in 170 landen actief. Daarbij zinken de dertig steunpunten van China, Rusland en Frankrijk in het niets. De VS mogen dan wel zeggen dat ze de olie niet meer nodig hebben, de strijd met China om de hegemonie in de wereld betekent dat ze zich niet zo snel zullen terugtrekken.’

Later dit jaar is het tien jaar geleden dat in Tunesië de Arabische Lente uitbrak. Heeft die iets positiefs opgeleverd?
Colijn: ‘Per saldo niet. Misschien is er, voorzichtig gesteld, een beetje optimisme mogelijk in Tunesië, waar her en der weer protest uitbreekt. Maar kijk naar Syrië, Egypte, Saoedi-Arabië, Bahrein, Irak, Libië. Overal is de lente in een winter veranderd.’

Dwingt ons dat tot bescheidenheid over het uitrollen van ons westers democratisch model?
Colijn: ‘Ik denk dat we ons democratisch imperialisme wat moeten laten varen, en eerder moeten streven naar een soort wederzijds respect. Een soort leven en laten leven, waar we bijvoorbeeld met een land als Iran moeten streven naar het sluiten van akkoorden, zoals over het nucleair programma. Ik denk dat we onze hoop moeten vestigen op bewegingen van onderaf, zoals in Tunesië. Wellicht duikt zo’n beweging ook ooit weer op in Turkije, maar dat kunnen we nooit van bovenaf afdwingen.’

President Recep Tayyip Erdogan eist een steeds grotere rol op in het Midden-Oosten. Is Turkije een van de grote winnaars in de regio?
Colijn: ‘Dat denk ik niet. Door zich wat rebelser op te stellen in de NAVO wint Turkije op korte termijn misschien wat aan belang in de regio, maar het danst steeds meer naar Ruslands pijpen en wordt op termijn misschien zelfs gechanteerd door Poetin. Dan zal het land zijn knopen tellen, de VS niet kwijt willen en weer meer aansluiting zoeken bij de NAVO.’

Maar het land wordt steeds actiever, nu ook in Libië. Waarom?
Colijn: ‘Het is heel cynisch, maar wie de baas wordt in Libië, die gaat geld verdienen aan Europa, door de kraan van de vluchtelingenstroom uit Afrika te bedienen. Je kan Europa daarmee chanteren. Zo wil Erdogan niet alleen vanuit Turkije zelf maar ook vanuit Afrika Europa onder de knoet houden. Al denk ik dat zijn gok om de kant van president Fayez al-Sarraj te kiezen verkeerd zal uitdraaien en dat uiteindelijk de uitdagende generaal Haftar aan het langste eind zal trekken. Macron heeft het beter bekeken door de kant van Haftar te kiezen.’

U bent al veertig jaar actief bezig met buitenlands beleid. Is de wereld onveiliger geworden?
Colijn: ‘Niet als je naar het aantal oorlogen of gewapende conflicten kijkt. Wel als je naar de uitgaven voor defensie kijkt. Die stijgen sinds 2014 versneld. Dat heeft te maken met de onzekerheid die in de wereld ontstaat bij het verschuiven van de wereldmacht van de VS naar China.’

Ik denk dat we ons democratisch imperialisme wat moeten laten varen, en eerder moeten streven naar een soort leven en laten leven.

‘Harvard-professor Graham Allison heeft uitgezocht dat de wereld 16 keer zo’n transitie heeft meegemaakt. In twaalf gevallen is dat fout gelopen. Alleen als de Amerikanen het op een akkoord met China gooien, kunnen we vermijden dat die ruis over twintig jaar uitmondt in een echte oorlog. Dan kan een nieuwe periode van stabiliteit aanbreken.’

Ligt de grote broeihaard dan niet in de Zuid-Chinese Zee, waar China de grootste expansieplannen heeft?
Colijn: ‘Net daarom zeggen mensen als Allison dat de VS daar niets meer te zoeken hebben. Als ze beweren dat ze geen olie meer nodig hebben, hoeven ze daar ook niet langer aanwezig te zijn. En ik geloof ook niet dat de Amerikanen Taiwan nog zullen verdedigen als China het eiland ooit wil inlijven.’

Hoe moet Europa zich opstellen tegen die groeiende Chinese invloed, ook in zijn economie? Moet het zich ertegen verzetten of moet ze ze net omarmen?
Colijn: ‘Dan kies ik voor omarmen. Of beter: tot een vergelijk komen. Want Europa blijft Europa. Ook Griekenland blijft Griekenland nadat de Chinezen zich daar in de haven van Piraeus hebben ingekocht. Want wat hebben ze daar gekocht? Eén pier. In de haven van Rotterdam en Antwerpen willen we toch ook Chinees geld aantrekken om te groeien?’

Pleit u voor pragmatisme op dat vlak?
Colijn: ‘Dat hebben we in Europa altijd gedaan en dat heeft ons ondanks alles geen windeieren gelegd.’

En ondertussen moeten we leren leven met een multipolaire wereld, zegt u.
Colijn: ‘We hebben een vijftal geopolitieke polen: de VS, Rusland, China, India en Europa misschien. Dus heb je onderling een twintigtal relaties, waarvan slechts een tweetal echt conflictueus zijn.’

Dus maakt u zich geen al te grote zorgen over de wereld. Of is dat dan weer een stap te ver?
Colijn: ‘Ik vind het hoopgevend dat de rol van het recht overeind blijft. We sluiten nog altijd evenveel internationale verdragen als tijdens de Koude Oorlog, toen de wereld bipolair was. Daarin verschil ik van mening met uw landgenoot Jonathan Holslag, die een echte Chinabasher is geworden, en daarom veel pessimistischer is dan ik.’

In zekere zin zal Trump na november een grotere bedreiging voor de wereldvrede vormen dan nu.

‘Over de existentiële crisis van het klimaat ben ik dan wel weer heel pessimistisch. Die zal miljoenen mensen op de vlucht doen slaan. Het is een ramp dat we dat niet willen zien. Dat is een bedreiging van een veel grotere omvang dan de rivaliteit tussen China en de VS.’

Zullen we later worden beschouwd als de egoïstische generatie die er niet in slaagde maatregelen op de lange termijn te nemen?
Colijn: ‘Ja. Al onze democratische instituties zijn opgericht om beleid uit te werken op korte termijn, hooguit tien jaar. Met uitzondering van de rechtspraak, die hier in Nederland de facto het klimaatbeleid heeft overgenomen.’

Eind 2018 deed u in de Volkskrant zeven voorspellingen voor 2019.
Colijn: ‘O jee...’

Zullen we er enkele overlopen? Want zo slecht deed u het niet. U voorspelde onder meer een nieuwe nucleaire wapenwedloop.
Colijn: ‘Die voorspel ik nog altijd. De afloop van het INF-verdrag (een verbod op grondraketten met een bereik van 500 tot 5.500 kilometer, red.) en de niet-verlenging van New START (over de rem op langeafstandsraketten) had ik trouwens correct voorspeld. Er dreigt bijvoorbeeld een proliferatie van kernwapens in het Midden-Oosten, zeker als Trump uit de regio vertrekt. Als Iran kernwapens begint te maken, dan volgt Israël, en misschien Saoedi-Arabië. En ook Erdogan heeft gehint op Turkse kernbommen. Dan wordt het Midden-Oosten nog een groter kruitvat.’

Uw voorspelling over escalerende handelsconflicten tussen de VS en China is ook uitgekomen.
Colijn: ‘Ze sloten wel een tijdelijk akkoord op het vlak van handel, maar de conflicten over technologie zullen helemaal fout lopen. En dat zal hoe dan ook tot een ineenstorting van de Amerikaanse economie leiden, omdat de vrijhandel in de kiem wordt gesmoord.’

U voorspelde dat het juridisch net zich zou sluiten rond Trump, zodat zijn nominatie voor een tweede ambtstermijn onzeker werd. Dat klopt voorlopig niet.
Colijn: ‘Integendeel, hij wordt misschien zelfs herverkozen. Maar het Amerikaanse volk zal daar spijt van krijgen, als hij in zijn tweede ambtsperiode helemaal wordt losgelaten. Zelfs in de Iraanse kwestie is hij meer bezig met zijn herverkiezing dan met zijn beleid. In zekere zin zal hij na november een grotere bedreiging voor de wereldvrede vormen dan nu. Daar staat alleen tegenover dat veel senatoren niet meer van hem afhankelijk zullen zijn voor hun herverkiezing, wat de senaat rebelser zal maken. Maar toch niet zo veel, hoor.’

Italië is nog altijd een groot en onderschat gevaar.

Uw voorspelling dat de Italiaanse economie een bom onder de EU zou leggen, is ook niet uitgekomen.
Colijn: ‘Italië is nog altijd een groot en onderschat gevaar. Misschien geven we de Fransen en de Italianen hun zin en laten we weer veel geld in die richting stromen, al is het maar omdat de Duitse banken er veel geld in hebben gestopt. Maar deze nieuwe voorspelling wil ik alvast maken: die Salvini keert terug.’

Wat voorspelt u nog meer voor 2020? Kan de brexit verdere gevolgen hebben voor de eenheid van het Verenigd Koninkrijk, met Noord-Ierland, waar de stemmen voor een reünie met de Ierse Republiek veld winnen en Schotland dat onafhankelijkheid wil?
Colijn: ‘Absoluut. De Noord-Ieren voelen zich bekocht door de grens in de Ierse Zee, en ook de Schotten zijn ontevreden. Belangrijk daarbij is dat de Britse kernmacht in Schotland is gevestigd. De Britse defensiebegroting zou enorm onder druk komen te staan als die kernwapens naar het zuiden moeten worden verplaatst. Daar zitten dus veel belangen aan vast. Het verenigd Koninkrijk zou dan als lid van de NAVO kunnen tegenhouden dat Schotland lid van het bondgenootschap wordt.’

Hoe gaat het intussen met u?
Colijn: ‘Elke dag is iets minder dan de dag ervoor. ADCA is een uiterst zeldzame erfelijke ziekte. Toen ik op mijn zestigste eens van mijn fiets viel, wist ik dat ook ik in de prijzen was gevallen. Nu kan je het laten testen, zodat je ervoor kan kiezen geen kinderen te krijgen. Het is een ongeneeslijke en treurige familiekwaal. Maar ik kan nog wel schrijven, wat me rechthoudt. Mijn moeder is 98 geworden met de ziekte. Op dat vlak ben ik een vat vol optimisme, ook al lukt het me steeds moeilijker te stappen en te praten.’

Hoe snel gaat de aftakeling?
Colijn: ‘Mijn verstand wordt niet aangetast. Maar mijn fijne motoriek gaat achteruit in een tempo van 10 procent per drie maanden. Dat is vrij snel, ja. Ik merk nu ook dat het schrijven van stukken op een klavier steeds moeilijker gaat. Ik had een tijdlang een spraakprogramma van Dragon, maar nu verstaat zelfs dat programma me niet meer als ik vermoeid ben. Maar ik klaag niet. Mijn moeder had zelfs geen traplift zoals ik nu heb. Ik kan er behoorlijk mee uit de voeten, als ik dat zo mag zeggen.’

Is er geen enkele hoop op genezing?
Colijn: ‘Een medische doorbraak mag ik niet verwachten. Er zijn in Nederland maar 200 families met deze ziekte. Daar stopt de farma-industrie geen geld in. Misschien wordt ooit een oplossing gevonden als een soort bijproduct van een medicijn tegen parkinson of zo. Maar dat zal niet meer voor mij zijn.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud