‘Meritocratie is een wrede illusie'

©Siska Vandecasteele

Met zijn boek ‘Tijd van woede’ heeft Pankaj Mishra zich in een recordtijd opgeworpen tot een van de belangrijkste denkers van het moment. Maar dat succes maakt de Indiër pas echt woedend. ‘Jullie snappen er nog altijd niets van.’

©Siska Vandecasteele

Pankaj Mishra (46) is tegen wil en dank een spiegel voor zijn medemens. In zijn donkere glazen zie je enkel jezelf. ‘Als ik mijn bril afzet, zie ik geen steek voor mijn ogen’, verklaart hij. We spreken hem in een anonieme hotellobby in een anonieme stad. Hij is vaak op doorreis, om zijn boek te promoten. Het verklaart de donkere kringen die vanonder zijn montuur komen.

Mishra verdeelt zijn tijd tussen hartje Londen en een dorp in het midden van nergens, aan de voet van de Himalaya. ‘Het perspectief van iemand die uit zijn raam kijkt en zijn dorp ziet worden opgeslokt door de stad, is nooit ver weg. Het zit in al mijn boeken, in al mijn denkbeelden. Je kan jezelf nooit losweken van je context.’

Ooit begonnen als romanschrijver, is hij inmiddels uitgegroeid tot een van de voornaamste essayisten in de kolommen van The Guardian, The New York Times en Bloomberg View. The New Yorker omschreef hem onlangs als ‘een man met brio, die door 300 jaar westerse en een deel van de oosterse geschiedenis racet in een tempo waar je als lezer afwisselend jaloers en ongeduldig wordt, vanwege zijn ongeduld.’

Hij wordt wel eens de nieuwe Thomas Piketty genoemd, omdat hij ook zijn pijlen op het kapitalisme richt. Maar daar houdt de parallel meteen op, want Mishra is een schrijver, geen econoom, en hij schrijft zinnen die ook echt leesbaar zijn.

Pankaj Mishra (46) groeide op in een klein stadje in India.

Hij studeerde handelswetenschappen in Allahabad en Engelse letterkunde in New Delhi. Vandaag woont en werkt hij afwisselend in Londen en in een dorpje aan de voet van de Himalaya. Hij schrijft fictie en non-fictie. In 2014 won hij voor zijn non-fictie-oeuvre de Windham-Campbell Literature Prize van de universiteit van Yale.

Voorts schrijft hij columns en opiniestukken in onder meer The Guardian, The New York Times en Bloomberg View. Hij wordt wel eens bij de hedendaagse ‘linkse’ denkers ingedeeld, maar zelf ontkent hij dat. Zijn jongste boek, ‘Tijd van woede’, verscheen eind april in het Nederlands.

Met zijn jongste boek ‘Tijd van woede’ raakt hij een zenuw in de hartstreek. ‘Jullie vragen je af waarom er zoveel boze burgers zijn? Honderden miljoenen mensen voelen zich gedesoriënteerd, ontworteld door de radicale veranderingen als gevolg van het wereldwijde kapitalisme. Ze zijn boos, maar het valt niet mee om de schuldigen te identificeren. Demagogen doen dat voor hen: het zijn de immigranten, de chinezen, de moslims!’

Zelf is hij ook een immigrant. Een stiefkind van het Westen, zoals hij het noemt. ‘Ik woon al twintig jaar in Londen. En nooit heb ik me zo donker van vel gevoeld als het voorbije jaar. De sociale afbraak van de Britse samenleving, sinds het referendum over de brexit is tastbaar. Ik word geregeld uitgescholden voor ‘darky’ op straat. Het racisme was natuurlijk al langer onderhuids aanwezig, maar nu is de geest uit de fles. Het Verenigd Koninkrijk is een grauwe plek geworden. De agenda van de Conservatieve Partij wordt gedicteerd door wat op de voorpagina van een tabloid staat. Dieper kan je niet zakken.’

De brexit, de overwinning van Trump, de verkiezingen in Nederland en Frankrijk met telkens populisten in de hoofdrol. Het verbaast Mishra allemaal niets. ‘Ik was voordien al aan dit boek begonnen. Drie jaar geleden zag ik in mijn thuisland India een boos volk naar de stembus trekken. Het had zijn buik vol van de regerende klasse, van de elites die goed voor zichzelf zorgden en slecht voor de rest. Dus koos dat volk een sterke man, die beloofde dat de mensen zouden terugkrijgen wat ze verloren hadden in de mondiale economie. Hij zou ervoor zorgen dat de rijkdom eerlijker werd verdeeld. Narendra Modi, de huidige minister-president van India, beloofde een Bollywoodversie van de American dream. Natuurlijk kwam daar niets van terecht.’

De gedachte dat in elk van ons een onder nemer schuilt, is niet alleen belachelijke, maar ook ge vaar lijke onzin.

U gelooft niet in het sprookje, maar u bent zelf wel een product van de Indian dream, toch?
Mishra: ‘Ik weet dat financieel journalisten en lezers van zakenbladen graag in fabeltjes geloven. Jullie schrijven ook al jaren over India als economisch groeiland, en vergeten gemakshalve dat de sociale ongelijkheid er met 1,3 miljard inwoners spectaculair is toegenomen. Maar Modi is geen nieuwe Reagan of Thatcher. Dat is wishful thinking van westerlingen die graag snel geld uit het land willen halen. Hij is een demagoog en een autocraat. Hij draait de mensen een rad voor de ogen.’

Toch hebt u zich spectaculair omhooggewerkt op de sociale ladder.
Mishra: ‘Ja, maar ik wil mijn eigen sociale vooruitgang niet verwarren met de collectieve vooruitgang. Dat is een denkfout die vele anderen maken. Omdat zij succesvol zijn, geloven ze dat het mogelijk is dat anderen ook succesvol worden. Dat ik ben kunnen doorbreken als schrijver heeft te maken met hard werk en talent, zeker. Maar vooral ook met geluk en duizend toevalligheden. Meritocratie is een fabeltje, een wrede illusie voor de meesten. Er is geen enkel wetenschappelijk bewijs voor dat je het haalt door hard te werken. Voor enkelingen gaat die vlieger op, maar voor de grote hoop niet.’

Nochtans kan je vandaag vanuit een sloppenwijk in Calcutta een wereldbedrijf opstarten.
Mishra: ‘De gedachte dat in elk van ons een ondernemer schuilt, vind ik niet enkel belachelijke, maar ook gevaarlijke onzin. Het is typerend voor de tijdgeest. Het vrijemarktdenken is na de val van de Muur nooit meer ter discussie gesteld geweest, ook niet na de financiële crisis van 2007.’

‘Na de implosie van de Sovjet-Unie was er geen houden meer aan. De natiestaat hield op relevant te zijn en is overruled door abstracte, economische krachten. Samen met het communisme is ook de ideologie van de sociaal-democratie de neergehaald en gedelegitimeerd. We hebben het kind met het badwater weggegooid. Het waren net de sociale correcties die het kapitalisme acceptabel maakten voor de massa. Vandaag bepaalt over de hele wereld enkel de markt wie de winnaars en de verliezers zijn.’

©Siska Vandecasteele

‘En de jongste jaren zien we dat de economische retoriek ook ons wezen aantast. Een mens reduceren tot een ondernemer, een economische speler op een marktplaats, is toch denigrerend? De menselijke ziel voedt zich niet met financiële plaatjes. De meest vervullende activiteiten in een mensenleven - een boek lezen, wandelen in de natuur - hebben geen enkel economisch nut. Toch zie je dat we ons steeds meer als louter economische subjecten gedragen. Mensen doen steeds wanhopiger pogingen om zich op sociale media te verkopen, te (re)branden, te franchisen...’

Is uw bril niet te donker? De extreme armoede is bijna de wereld uit, zeggen uw critici.
Mishra: ‘Ik begrijp die kritiek niet. Ik ontken toch niet dat honderden miljoenen mensen de voorbije twee decennia uit extreme armoede zijn gehesen? Mijn punt is net dat die honderden miljoenen mensen heel goed beseffen dat ze weliswaar niet langer straatarm zijn, maar nooit rijk zullen worden. Ik ben opgegroeid in een gezin net boven de armoedegrens. Maar ik voelde me rijk, omdat we het iets beter hadden dan de meeste mensen rond ons. Ik wist niet hoe mensen in Brussel, Parijs of New York leefden. Vandaag weten alle inwoners van een sloppenwijk in Calcutta exact hoe mensen leven in Manhattan.’

En dat maakt hen woedend?
Mishra: ‘De woede komt niet enkel uit de sloppenwijken, maar van overal. Mensen voelen dat hun leven drastisch en radicaal aan het veranderen is, en dat er voor hen geen plaats meer is in het verhaal. Ja, er worden nieuwe jobs gecreëerd, maar die zijn voor robots of kenniswerkers in de dienstensector. Waarom hebben zo weinigen de verkiezing van Trump zien aankomen? Omdat zich in ruraal Amerika heel veel woede heeft opgehoopt, terwijl de politici en de intellectuelen samenhokken in de metropolen.’

Kent u de Zweedse econoom Johan Norberg? In zijn boek ‘Tien redenen om uit te kijken naar de toekomst’ publiceert hij indrukwekkende data. In 1980 waren negen op de tien Chinezen arm, vandaag is dat een op de tien.
Mishra: ‘Het is niet omdat sommige cijfers recentelijk een opwaartse trend vertoonden, dat dat zo blijft. Mensen die geloven dat de wereld beter wordt, letten niet op. Die huizen meestal op mooie campussen en hebben weinig van de wereld gezien. Als de universiteit je universum is, ontwikkel je een beperkt wereldbeeld.’

‘Ik heb veel geleerd van Jean-Jacques Rousseau. Hij werd in zijn tijd verguisd door de intellectuele elite. Hij werd uitgelachen in de salons van de bourgeoisie. Maar hij keek heel goed naar hoe mensen op het platteland de dingen ervoeren. De industriële revolutie was in aantocht en mensen voelden zich, net als vandaag, ontworteld. Rousseau noemde het ressentiment, die mix van jaloezie, vernedering en machteloosheid.

Geen enkele politicus kan de problemen oplossen. Ze gaan Macron neerhalen, geloof me.

‘Naarmate het kapitalisme zich ontwikkelt en concurrentie als motor steeds belangrijker wordt, botst de belofte van gelijkheid steeds meer op de feitelijke structurele ongelijkheid. Het idee dat de anderen je inhalen, het veel beter hebben. Je wil zijn als zij, maar dat lukt niet, en het begint je te dagen dat dat nooit zal lukken.’

‘Dat is wat vandaag gebeurt. Miljarden mensen beseffen dat ze er nooit zullen komen, en dat veroorzaakt chaos. Steeds meer mensen voelen zich bekocht, hebben de indruk dat de wereld tegen hen is, een samenzwering tegen hun diepste hoop en verwachtingen. Soms leidt dat tot de conclusie: ‘Laten we de boel gewoon opblazen.’ Een nihilistisch verlangen om het systeem te slopen.’

‘Gefnuikte begeerte is vandaag de belangrijkste drijfveer. Door de globalisering blijft het gif niet beperkt tot één groep of plek. We leven niet meer in beschermde gemeenschappen of natiestaten, maar in een wereldwijde markt waarin iedereen wedijvert met iedereen. Ook met Chinezen en Indiërs die onze banen inpikken. Dat is ongekend. Een wereld zonder duidelijke begrenzingen, waarin mensen zich volkomen onveilig voelen. De filosofe Hannah Arendt noemt dat ‘negatieve solidariteit’. Iedereen is de onmiddellijke buur van iedereen, waar ook ter wereld. Daar komt bij dat angst en woede besmettelijke emoties zijn. Ze slaan om zich heen als wildvuur.’

In Nederland en Frankrijk is het wildvuur wel gestopt.
Mishra: ‘Die langgerekte oef na het verlies van Wilders en Le Pen is compleet misplaatst. Jullie snappen er nog altijd niets van. ‘Als nu ook nog Merkel herverkozen wordt, zijn alle problemen van de baan’. Niet dus. We zijn weer bezig onszelf zand in de ogen te strooien. Le Pen is niet weg, net zomin als de woede die haar zo populair maakte. Ik hou mijn hart vast voor Macron, want hij staat voor dezelfde problemen als zijn voorgangers, en net als zij zal hij niet bij machte zijn ze op te lossen. Dat kan ook niet. Geen enkele politicus kan de problemen oplossen. Ze gaan hem neerhalen, geloof me. Hij is een gemakkelijk slachtoffer voor populisten. Je kan hem makkelijk framen aks een cartooneske posterboy van het neoliberalisme.’

Erg vrolijk word ik niet van dit gesprek. Draagt u ook oplossingen aan?
Mishra: ‘Nee. Dat is mijn taak niet. Van niemand, eigenlijk. Ook niet van onze politici. Het is behoorlijk arrogant te denken dat alle problemen oplossingen hebben. Laat ons eerst beginnen met de problemen juist te benoemen.’

©Siska Vandecasteele

Maar misschien hebben mensen ook zand in hun ogen nodig om te functioneren. Anders geraken we niet uit bed ’s ochtends.
Mishra: ‘Ik krijg dat verwijt soms: dat mijn zwartgallige analyse er net toe leidt dat mensen voor demagogen stemmen, maar dat is een kromme redenering. Wat we nodig hebben, is helderheid, eerlijkheid, nederigheid, acceptatie. Ja, Europa zal de komende decennia achteruitgaan. De welvaart die we sinds de Tweede Wereldoorlog hebben opgebouwd, kunnen we niet behouden. Het Verenigd Koninkrijk is uit de Europese Unie gestapt omdat er leiders waren die beloofden dat ze het wel zouden fiksen. Zoals in de goede ouwe tijd van de Commonwealth. Sorry, maar die tijd komt echt niet terug.’

‘Onze kinderen zullen het met minder moeten stellen. Leuk is dat niet, maar we komen nergens als we dat niet onder ogen zien. Ook elders in de wereld moeten mensen ‘inconvenient truths’ onder ogen zien. De Indiërs en de Chinezen moeten zich erbij neerleggen dat ze nooit het welvaartsniveau van de Amerikanen en de Europeanen zullen halen.’

‘Bottomline: we moeten dat vooruitgangsdenken doorprikken, want we worden er doodongelukkig van. We worden niet allemaal rijker en welvarender. Kijk naar de grote steden in India. Al die miljoenen mensen die zijn weggetrokken van het platteland omdat hun leven er ondraaglijk werd, en die samengepakt zitten in onleefbare steden. Eén middag zware regen en Mumbai loopt helemaal onder water. Geen enkele slimme urbanoloog die weet hoe hij dat moet kan oplossen. We zitten aan de limiet van onze groei. Live with it.’

Dat is moeilijk. En eng.
Mishra: ‘Maar het is niet de eerste keer dat het gebeurt! We zijn onze geschiedenis vergeten. Als je de vraag wil beantwoorden waarom mensen vandaag zo boos zijn, moet je bij dat vergeten beginnen. Of het verdringen. We kijken alleen naar wat we willen zien. Wie Europa alleen kent van na de Tweede Wereldoorlog, ziet alleen de uitzondering, niet de regel. Natúúrlijk gaan we er sinds de Tweede Wereldoorlog alleen maar op vooruit. Het continent zat volledig aan de grond.’

‘De ondertitel van mijn boek luidt: ‘Een geschiedenis van het heden.’ Maar vergelijkingen met de jaren dertig, daar blijf ik liever van weg. Het is een doodlopend straatje voor een debat. Interessanter is het te kijken naar de tweede helft van de 18de eeuw, toen de industrialisering doorbrak en de samenleving ook drastisch en radicaal veranderde. Toen werden ook aanslagen gepleegd in Parijse restaurants, door anarchistische groeperingen. Hele bevolkingsgroepen werden met de vinger gewezen. Het woord antisemitisme dateert van die tijd.’

Wie wil vandaag een intellectueel zijn? Ik niet. Ik ben te alarmistisch.

‘Veel mensen waren boos. Demagogen kregen vrij spel. Dostojevski heeft in zijn ‘Aantekeningen uit het ondergrondse’ een studie gemaakt van de rancuneuze, overbodige mens. De wereld loopt vandaag vol met rancuneuze, overbodige mensen.’

Waarom grijpt u zo vaak terug naar dode schrijvers?
Mishra: ‘Romans gaan vaak veel dieper dan geschiedschrijving. Romanschrijvers begrijpen beter dan historici dat mensen geen rationele wezens zijn. Dat we veel dingen tegelijk willen, vaak tegenstrijdige. Dat we soms genoeg hebben van rust en rede, en dingen doen die destructief zijn.’

©Siska Vandecasteele

‘En waarom ze meestal dood zijn? In de 20ste eeuw hebben we wapens geproduceerd, oorlog gevoerd en enorm veel welvaart gecreëerd. Maar op intellectueel vlak lijkt het alsof het denken gestopt is na de verlichting. Milton Friedman heeft gelijk. We mogen stoppen met denken. We zijn singleminded geworden. Als je naar de 18de en 19de eeuw kijkt, is de lijst met denkers eindeloos. Er was intellectueel veel meer variatie en diepgang. Van Michail Bakoenin, de Russische grondlegger van het anarchisme, leer je vandaag veel meer dan van om het even welke hedendaagse denker.’

U schopt behoorlijk tegen de schenen van de intellectuelen, maar u bent er zelf één.
Mishra: ‘Ach, wie wil vandaag een intellectueel zijn? Ik niet. In geen duizend jaar. Ik ben te alarmistisch. Mijn toon is te hard. Maar dat is bewust. We hebben meer alarmisme nodig. Meer apocalyptisch denken. Want zoals we nu bezig zijn, draaien we in cirkels.’

Pankaj Mishra - Tijd van woede - 2017, Atlas Contact, 336 blz., 27,99 euro.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect