Roger Cox, de advocaat die Shell op de knieën kreeg: ‘Dit vonnis treft elk internationaal bedrijf’

©Freek Van Den Berghe

Een bescheiden advocaat uit Nederlands Limburg joeg deze week een schokgolf door de directiekamers van menig multinational. Nadat hij al de Nederlandse regering heeft gedwongen om de CO₂-uitstoot te verminderen, doet hij nu hetzelfde met Shell. ‘Dit is een kantelpunt in de strijd voor het klimaat.’

Een lichte glimlach. Meer was er niet te zien op het gezicht van Roger Cox (53) toen hij woensdag de rechtbank in Den Haag verliet. Die had net een historische uitspraak gedaan door Royal Dutch Shell te verplichten zijn CO₂- uitstoot met 45 procent te verminderen tegen 2030. Het contrast met het uitbundig en luid gejuich van de Nederlandse milieuorganisatie Milieudefensie, in wiens naam Cox de rechtszaak voerde, was groot.

Roger Cox

Roger Cox (53) heeft een interna- tionale reputatie op het gebied van klimaatverandering en recht. Hij is auteur van een boek over het onderwerp en procedeerde als advocaat succesvol tegen de Nederlandse staat over zijn inadequate klimaatbeleid. Hij staat ook aan de wieg van de Belgische Klimaatzaak, waarin begin volgende maand een uitspraak wordt verwacht.

Als advocaat van Milieudefensie dwong hij Shell deze week tot een strenger klimaatbeleid. Het bedrijf moet in 2030 netto 45 procent minder CO
uitstoten dan in 2019. Ook krijgt het bedrijf een ‘ernstige inspanningsverbintenis’ opgelegd om zijn internationale afnemers naar een lagere uitstoot te gidsen.

‘Al na de pleidooien die we in december voor de rechtbank voerden, was ik vrij overtuigd dat onze zaak ijzersterk was en dat we zouden winnen. Dus nee, euforisch voelde ik me niet. Al besef ik natuurlijk hoe historisch deze uitspraak is’, zegt Cox twee dagen later tijdens een online-interview van bij hem thuis in het Nederlandse Heerlen.

Dat historische karakter blijkt uit de overweldigende belangstelling van de internationale pers voor de advocaat die in 2015 al naam maakte door de Nederlandse overheid te dwingen haar klimaatdoelen bij te stellen, een zaak die met succes herhaald werd in Frankrijk en Ierland en die met de Klimaatzaak momenteel ook in België loopt. ‘BBC World, Die Zeit, Frankfurter Allgemeine, MSNBC, vaak weet ik zelfs niet meer wie ik nu juist gesproken heb als ik de telefoon neerleg’, lacht Cox.

Nu is hij opgelucht dat hij eens langer - anderhalf uur, hebben we afgesproken - de tijd krijgt om de impact van het vonnis toe te lichten. Want die gaat veel verder dan Shell en de energie-industrie alleen. ‘Er is geen enkele juridische afdeling van een groot vervuilend bedrijf die deze uitspraak niet onmiddellijk zal bestuderen’, zegt Cox.

Het feit dat op dezelfde dag ExxonMobil gedwongen werd om twee milieuvriendelijke bestuurders aan te duiden en ook Chevron door zijn aandeelhouders op de klimaatverplichtingen gewezen werd, maakt voor Cox duidelijk dat een kantelpunt bereikt is in de strijd tegen de klimaatverandering. ‘Deze zaak zal ertoe leiden dat aan bestuurstafels wereldwijd, maar ook bij investeerders, in de politiek en in de samenleving, eindelijk het besef doordringt dat het te risicovol wordt om te investeren in olie- en gaswinningen en daardoor de energietransitie nog langer uit te stellen. De opwarming veroorzaakt een grote economische disruptie. Alle lichten staan nu op groen om de omslag in de praktijk om te zetten.’

Met één uitspraak weten we in negen jaar tijd vier keer de emissie van een land als Nederland te voorkomen. Dit vonnis zal leiden tot een stortvloed aan gelijksoortige rechtszaken.

Is deze uitspraak belangrijker dan de veroordeling van de Nederlandse overheid in 2016 wegens het niet naleven van de doelstellingen?

Roger Cox: ‘Je kan de twee niet loskoppelen, maar de impact hiervan is vele malen groter. Met één uitspraak weten we in negen jaar tijd vier keer de emissie van een land als Nederland te voorkomen. En dit vonnis zal leiden tot een stortvloed aan gelijksoortige rechtszaken over de hele wereld. Banken zullen op een andere manier gaan uitlenen, accountants moeten een ander risicoprofiel opstellen en consumenten zullen duurzamere keuzes kunnen maken, omdat de diversificatie de prijzen van milieuvriendelijke alternatieven zal drukken.’

Overdrijft u niet wat in uw enthousiasme? Shell kan het vonnis in hoger beroep nog aanvechten.

Cox: ‘Ik hou er ook rekening mee dat het dat niet doet. Het bedrijf heeft al decennia een van de beste strategische afdelingen ter wereld, en ik kan me best inbeelden dat het tot de conclusie komt dat dit een uphill battle is en dat het beter is de nieuwe realiteit te omarmen, zeker als het ziet hoe bijvoorbeeld institutionele pensioenfondsen reageren en wat bij Exxon en Chevron gebeurd is. Deze jurisdictie toont dat later soortgelijke uitspraken kunnen volgen.’

Ben van Beurden, de CEO van Shell, zegt dat zo’n afgedwongen reductie van de uitstoot zinloos is omdat andere spelers die olie- of gasvelden gewoon zullen overnemen.

Cox: ‘Wij hebben in de rechtbank aangetoond dat deze stelling onwaar is. Deze mantra houden dit soort organisaties al jarenlang aan. Zo houden we elkaar in een houdgreep, want als iedereen dat blijft roepen, gebeurt nooit iets. Door het veranderend risicoprofiel ontstaat druk op financiers over de hele wereld om te her- bekijken of zulke investeringen nog de moeite waard zijn. Ook de Chinezen en de Russen, die ook afhankelijk zijn van westerse banken en bedrijven, zullen niet aan de dynamiek kunnen ontsnappen.’

Voor de kust van Suriname is onlangs olie ontdekt. Dit vonnis zal zo’n arm land toch niet tegenhouden om die kans links te laten liggen?

Cox: ‘Bij zo’n project zijn telkens tientallen spelers betrokken. Als een daarvan afhaakt, gaat zo’n investering niet door. We mogen niet vergeten dat alle westerse landen zich geëngageerd hebben om ontwikkelingslanden mee te helpen in die transitie. Veel van die landen willen een stap overslaan in hun energiebeleid, zoals met de telecommunicatie gebeurd is. Ze hadden geen vaste lijnen nodig en zijn meteen met mobiele telefonie begonnen.’

Zijn de gevolgen van deze uitspraak echt zo drastisch? De koersen van de olie- aandelen gingen niet onderuit na het vonnis.

Cox: ‘Iedereen die de jaarrapporten van Shell leest, wist dat dit kon gebeuren en wat de impact kon zijn. Elke goed geïnformeerde belegger kon dit dus incalculeren. Maar interessant is ook dat we in de rechtbank hebben aangetoond dat Shell een heel goed rendabel bedrijf kan blijven, ook als het over tien jaar maar half zo groot is. De advocaten van het bedrijf hebben dat niet betwist.’

Kan een rechter een bedrijf wel dwingen om internationale milieuafspraken na te komen die het zelf niet ondertekend heeft?

Cox: ‘Dat is een verkeerde perceptie. Het gaat om het feit dat er een wereldwijde consensus bestaat dat anderhalve graad opwarming een gevaar is voor de mensheid, voor het instorten van onze ecosystemen, voor onze economische welvaart en voor onze voedselvoorziening. En dus ook voor de mensenrechten.’

‘Dat principe vertalen we in het nationaal recht, dat bepaalt dat er een maatschappelijke zorgvuldigheidsplicht is, waarbij je in je eigen handelen geen groot gevaar voor anderen mag creëren. Dat geldt voor overheden, maar ook voor bedrijven als Shell.’

We hebben via dit vonnis aangetoond dat de politieke en economische macht van bedrijven als Shell reëel is.

In uw juridische argumentatie maakte u gebruik van een eeuwenoud arrest dat een cafébaas in Amsterdam veroordeelde omdat iemand door een kelderluik viel, ook al bestond geen wettelijke verplichting dat zo’n luik dicht moest zijn.

Cox: ‘Dat heet het kelderluikarrest. Eigenlijk kennen alle westerse landen wel zo’n juridisch verhaal. Het komt erop neer dat het evident is dat je geen gevaar voor anderen mag creëren, ook al bestaan er geen duidelijke regels voor. Dat is een soort basisbeginsel. Want niet alle handelingen kan je in een regeltje voorzien. Daarvoor dient de maatschappelijke zorgvuldigheidsnorm die de wetgever voorziet.’

Een bedrijf als Shell schendt de mensenrechten door te weinig klimaatinspanningen te doen en moet daarvoor in actie schieten, was jullie redenering.

Cox: ‘We hebben via dit vonnis aangetoond dat de politieke en economische macht van die bedrijven reëel is. Als het bestuur van zo’n bedrijf in zijn jaarlijks verslag de grote risico’s neerschrijft en als die risico’s veroorzaakt worden door een strenge regelgeving, zal dat bestuur er alles aan doen om die regelgeving tegen te houden. Ze doen dat bijvoorbeeld door de dreiging om uit een land te vertrekken. Dat hebben we objectief aangetoond in onze pleidooien. De advocaten van Royal Dutch Shell hebben die conclusie niet kunnen weerleggen.’

De rechter heeft een doos van Pandora geopend die de industrie vogelvrij verklaart, zegt de Belgische docent milieu- recht Kurt Deketelaere (KU Leuven).

Cox: ‘Met alle respect, maar dit soort uitlatingen wordt meestal een half uur na zo’n uitspraak gedaan, zonder dat iemand het vonnis echt doorgenomen heeft. De media zijn altijd op zoek naar extreme standpunten. Als je te genuanceerd bent, kom je nooit op de radio of de tv.’

‘Na onze zaak tegen de Nederlandse overheid zei men ook dat er een doos van Pandora openging, omdat elk politiek vraagstuk meteen voor de rechter gebracht zou worden. Dat was absoluut niet waar. Zo werkt het helemaal niet.’

Maar is het wel aan een rechter, die geen milieuspecialist is, om een heel concreet doel als een reductie van 45 procent uitstoot op te leggen?

Cox: ‘Alle landen in de wereld erkennen dat het klimaatpanel van de Verenigde Naties (IPCC) de wetenschappelijke consensus bepaalt. Als we nog een vijftig procent kans willen behouden om de opwarming tot anderhalve graad te beperken, zegt het IPCC dat we de wereldwijde uitstoot tegen 2030 met 45 procent moeten reduceren. Daarop hebben we onze redeneringen gebaseerd. De rechter heeft dat cijfer niet zelf verzonnen.’

Als je maar met voldoende speren naar een olifant gooit, gaat die uiteindelijk neer, zei u ooit. Wat wordt uw volgende olifant?

Cox: ‘Met die speren doelde ik op alle actoren die bijdragen: de activistische aandeelhouders, de pensioenfondsen, de rechters die ingrijpen, de ECB die roept om een versnelde transitie en de jongeren die elke vrijdag op straat kwamen. Als de druk van alle kanten komt, kunnen de Shells van deze wereld niet meer volhouden dat het zo verder kan.’

‘Wie de volgende olifant wordt? Ik ben er geen grote fan van om meteen de dag erna iets anders in gang te zetten. Ik wil eerst analyseren waar de meest doeltreffende nieuwe drukpunten liggen.’

U zou dit vonnis kunnen gebruiken om een grote luchtvaartmaatschappij als KLM of Lufthansa te dwingen om de CO₂-uitstoot te compenseren?

Cox: ‘We hebben ons nu verdiept in de argumenten voor de energiebedrijven, en we kunnen die copy-pasten om andere bedrijven in de sector aan te klagen. Maar het is niet zinvol om nu vanuit de heup te schieten naar andere sectoren. Er zijn veel mogelijkheden, maar ik wil genuanceerd blijven en niets zeggen over dingen waar ik me nog niet in verdiept hebt.’

Milieudefensie, de organisatie die deze zaak in gang zette, wil het vonnis wel gebruiken om met andere vervuilers, zoals Tata Steel of KLM, te praten.

Cox: ‘De redenering luidt: ‘Zien jullie ook niet dat de wereld veranderd is? Hoe kunnen we jullie helpen in deze verduur- zaming, op een manier die er echt toe doet en zonder dat we elkaar in de rechtbank moeten ontmoeten?’ Dat is een goede aanpak.’

Het vonnis luidt volgens de Nederlandse hoogleraar staatsrecht Bas Steins Bisschop mogelijk een nieuwe fase in de neoliberale economie in. ‘Nadat lange tijd de aandeelhouder op een heeft gestaan, moet het bedrijfsleven nu ook letten op een andere stakeholder: de maatschappij.’

Cox: ‘Ik denk inderdaad dat dit vonnis het antidotum kan betekenen voor de negatieve gevolgen van de globalisering.’

En dat is allemaal gebeurd vanuit een klein advocatenkantoor in Nederlands Limburg?

Cox: (lacht): ‘Samen met vier vennoten maak ik deel uit van het advocatenkantoor Paulussen, met 25 advocaten in dienst. Op nationaal en internationaal niveau zijn wij een heel kleine speler. Maar op het niveau van klimaatrecht hebben we wel getoond waar we staan. Dat we dit gesprek nu hebben, met de internationale impact, is het resultaat van 15 jaar keihard werken, met bloed, zweet en tranen.’

Is dit het moment om een groot internationaal advocatenkantoor op te richten dat wereldwijd zulke rechtszaken voert?

Cox: ‘Dat is op dit moment niet de ambitie die ik heb. Iedereen speelt zijn eigen rol in die transitie, net zoals de jongeren dat doen met betogingen op vrijdag. Als adviseur zou ik natuurlijk mee kunnen helpen aan zaken in het buitenland, maar dat zal altijd met een nationaal kantoor zijn dat de lead neemt.’

Uiteraard ga ik verder. Dit is geen moment om achterover te leunen.

Of wordt u een nieuwe Al Gore, die overal gaat spreken over de transitie?

Cox: ‘Ik ben niet van plan om nu overal op te draven met mijn boodschap. Mensen worden het beu als ze twee maanden dezelfde snuit op de tv zien verschijnen, en ik ben ook niet iemand die graag tien keer hetzelfde zegt. Daarom beperk ik ook dit soort interviews. Maar als dat de meest effectieve weg is om in de cruciale jaren die voor ons liggen de transitie te bewerkstelligen, sluit ik ook niets uit.’

U startte bij een groot advocatenkantoor in Amsterdam en Rotterdam, waar u onder meer ondernemingsrecht en vastgoedprojecten deed. Vanwaar die radicale overstap?

Cox: ‘Ik vond het aanvankelijk leuk om voor grote bedrijven, verzekeringen en banken te werken. Maar uit bezorgdheid voor de toekomst van mijn kinderen ben ik van richting veranderd. Ik kon niet aan de zijlijn blijven staan om twintig jaar later tegen hen te zeggen dat ik het wel wist maar er niets mee gedaan had. Nadat ik de film ‘An inconvenient Truth’ van Al Gore had gezien, schreef ik in 2011 het boek ‘Revolutie met Recht’, waarna ik mij in dit soort zaken ben beginnen te verdiepen.’

In uw jongste interviews was u heel pessimistisch over onze toekomst. Verandert dit vonnis uw blik? Zal u hiermee toch de belofte aan uw kinderen kunnen waarmaken?

Cox: ‘Na wat deze week gebeurd is, hoop ik dat we de afgrond misschien nog kunnen vermijden. Als dit mijn bijdrage blijkt te zijn, is het goed geweest. Maar uiteraard ga ik verder. Dit is geen moment om achterover te leunen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud