Advertentie
analyse

Rusland plant vlaggen op smeltende Noordpool

Een Russische ijsbreker baant zich een weg door de Arctische wateren. ©Shutterstock

De Noordpool is een hot issue. Door de klimaatverandering is het makkelijker er de rijke grondstofvoorraden te ontginnen. Rusland eist zijn deel op en breidt zijn militaire aanwezigheid uit, tot onvrede van de andere Arctische landen.

De Europese havens zetten zich schrap voor de komst van tientallen containerschepen die eind maart in de file lagen in het Suezkanaal. Chaos dreigt, want het ongeval met de Ever Given, het mammoetschip dat het kanaal bijna een week blokkeerde, verstoorde de wereldwijde containervaart. De blokkade legde de kwetsbaarheid van het internationale containertransport bloot.

Wat ging vooraf?

Na de blokkade van het Suezkanaal zag Rusland zijn kans schoon om de Noordelijke Zeeroute, langs
de Siberische kust, aan te prijzen als alternatief. De kortste route tussen Europa en Azië biedt al
snel 15 dagen winst op het traject langs Suez.

De route

Door de klimaatverandering is de Noordelijke Zeeroute langer ijsvrij. Maar de situatie is nog
niet ideaal voor het commerciële containertransport, dat mikt op just-in-
timeleveringen.

De Noordpool

Door het warmere klimaat zijn olie- en gasvelden er makkelijker te exploiteren. Rusland zet zwaar in op de economische ontwikkeling van het grondstofrijke gebied. Ook andere landen lieten er
hun oog op vallen.

Voor Rusland was het incident in het Suezkanaal een uitgelezen kans om zijn Noordelijke Zeeroute als alternatief in de markt te zetten. Moskou heeft de voorbije jaren kosten noch moeite gespaard om de bijna 6.000 kilometer lange route te ontwikkelen. Het vaartraject loopt voor de kust van Siberië, van de Beringstraat bij Alaska tot de westelijke stad Moermansk.

‘De aantrekkingskracht van de Noordelijke Zeeroute zal alleen toenemen’, zei de Russische verantwoordelijke voor internationale samenwerking in het noordpoolgebied, Nikolai Korsjoenov, onlangs. ‘Het is noodzakelijk na te denken over hoe we de transportrisico’s kunnen beheersen en alternatieven voor het Suezkanaal kunnen ontwikkelen.’

Siberisch warm

De Russische ambities worden aangejaagd door de klimaatverandering. Die heeft nergens ter wereld zo’n grote impact als in Siberië, becijferde Copernicus, het Europese klimaatprogramma. In sommige delen van de regio was het vorig jaar gemiddeld 10 graden Celsius warmer dan normaal. Exemplarisch was de 38 graden die in de Siberische stad Verchojansk werden opgetekend, de hoogste temperatuur ooit boven de poolcirkel.

De gevolgen van de razendsnelle opwarming zijn ingrijpend, van een recordaantal bosbranden tot het verdwijnen van de permafrost. Maar de Russische autoriteiten zien vooral de voordelen. De Noordelijke Zeeroute, die boven de poolcirkel ligt, is gewoonlijk maar twee maanden ijsvrij. Die ‘zomerperiode’ wordt volgens prognoses door de opwarming langer. Bovendien wordt het zee-ijs op de vaarroute dunner.

De Noordelijke Zeeroute is volgens de Russen een haalbaar alternatief voor de Suezroute. Maar Arild Moe, onderzoeker aan het Noorse Fridtjof Nansen Institute, relativeert dat. ‘Er is minder ijs dan vroeger, maar er is nog altijd ijs’, zegt hij in een Skype-gesprek. ‘Zo'n factor van onzekerheid kan de internationale containervaart, waar het om just in time draait, missen als kiespijn.’

Er is minder ijs dan vroeger, maar er is nog altijd ijs. Dat is een factor van onzekerheid voor de internationale containervaart.
Arild Moe
Onderzoeker Fridtjof Nansen Institute

Moe pareert ook een ander Russisch argument: de tijdwinst. Via de Noordelijke Zeeroute kan een containerschip dat van Europa naar Azië vaart al snel 15 dagen winnen op een passage door het Suezkanaal. ‘Als je op de kaart kijkt, is het noordelijke traject een pak korter dan de route langs Suez’, zegt Moe. ‘Maar in de scheepvaart is afstand slechts een deel van het verhaal.’

Nucleaire ijsbrekers

IJs blijft het belangrijkste obstakel voor de ontwikkeling van de Russische zeeroute. Moskou zet daarom in op zijn vloot ijsbrekers. Rusland beschikt, als enige land ter wereld, over een vloot nucleaire ijsbrekers. Een nieuwe generatie van nog krachtiger vaartuigen is in ontwikkeling. Op termijn is het de bedoeling die ijsbrekers te verhuren voor de commerciële containervaart.

Misschien komt er meer internationale transit met de nieuwe ijsbrekers, zegt Moe, maar voorlopig is de Noordelijke Zeeroute een marginaal fenomeen. Hij wijst op de enorme kloof met de trafiek door het Suezkanaal. Daar passeerden vorig jaar 18.829 schepen met een totale vracht van bijna 1,2 miljard ton. Langs de Siberische kust waren er 64 transporten met een volume van 33 miljoen ton.

De Russische president Vladimir Poetin riep in 2017 de ontwikkeling van het noordpoolgebied uit tot een prioriteit. Hij had het niet alleen over de uitbouw van de Noordelijke Zeeroute. Door het smeltende ijs wordt het een pak makkelijker om olie en gas te ontginnen. Naar schatting 13 procent van de internationale olievoorraad en 30 procent van de gasreserves liggen in de regio, waarvan de helft in Russisch gebied.

Rusland zet volop in op de ontwikkeling van de gasvelden onder het schiereiland Jamal. Het bedrijf Novatek bouwde sinds 2013 drie grote installaties voor vloeibaar gas (lng). Vandaaruit werd vorig jaar 18 miljoen ton lng geëxporteerd, met geavanceerde en ijsbestendige gastankers. In de ijsarme periode varen die via de Noordelijke Zeeroute naar klanten in Azië.

Het is de bedoeling nieuwe gas- en olievelden te ontwikkelen en de lng-infrastructuur uit te bouwen. Volgens de langetermijnplanning van Novatek zou tegen 2035 140 miljoen ton lng uitgevoerd worden vanuit het noordpoolgebied. Dat zou zowat 150 miljard dollar per jaar opleveren, menen Russische analisten. Om dat proces te stimuleren stelden de autoriteiten de lng-export vrij van belastingen.

Militaire basis

Het Russische leger toont geregeld zijn spierballen. Eind maart waren er manoeuvres in de regio. Als orgelpunt doken vanonder het Arctische ijs drie nucleaire onderzeeërs op.

De economische ontwikkeling gaat hand in hand met de uitbouw van de militaire aanwezigheid in Arctisch Rusland. De overheid moderniseerde een reeks legerbasissen uit de sovjettijd en bouwde enkele nieuwe. Onlangs werd de Noordelijke Vloot gepromoveerd tot een zelfstandig militair district. Een nieuw signaal dat Moskou het noordpoolgebied beschouwt als een strategische regio.

Het Russische leger toont geregeld zijn spierballen. Eind maart waren er manoeuvres in de regio, waarbij militairen een droneaanval afsloegen en een vernietiging door het luchtafweer simuleerden. Als orgelpunt doken vanonder het Arctische ijs drie nucleaire onderzeeërs op. ‘Het doel is aan te tonen dat niemand onze noordelijke zee mag beheersen’, zei de oud-admiraal Viktor Kravtsjenko aan het persagentschap Interfax. ‘We zijn hier al heel lang aanwezig.’

De Russische assertiviteit wekt argwaan, vooral in Denemarken, Noorwegen, de VS en Canada. Samen met Rusland vormen ze de Arctic Five. Ook die landen hebben door dat de opwarming van de aarde economische kansen creëert. Dat gaat gepaard met oplopende diplomatieke en militaire spanningen.

De VS maken zich ook zorgen over de groeiende bemoeienis van China, dat zich heeft uitgeroepen tot een ‘bijna-Arctische’ staat.

Het NORAD-commando, dat het luchtruim van de VS en Canada bewaakt, hield eind maart manoeuvres om de luchtverdediging in de noordpoolregio van beide landen te testen. In een strategische nota noemt NORAD de arctische regio ‘een veranderende fysieke en strategische omgeving’. Het gebied is volgens het commando uitgegroeid tot een ‘zone van internationale concurrentie’.

Rusland vormt de ‘belangrijkste militaire bedreiging’ op de Noordpool omdat het er
geavanceerde langeafstandsraketten heeft geïnstalleerd die doelen in de VS en Canada kunnen raken. Moskou heeft al meer gebied geclaimd dan de exclusieve economische zone die zich 200 zeemijl (370 kilometer) voor de kust uitstrekt. Eind maart claimden de Russen een nieuwe zeerug.

De VS maken zich ook zorgen over de groeiende bemoeienis van China, dat zich heeft uitgeroepen tot een ‘bijna-Arctische’ staat. ‘China neemt geen genoegen met een rol als waarnemer in een almaar fellere competitie’, zegt NORAD. Voor het Westen is de sterkere aanwezigheid van China een signaal dat het alle hens aan dek is. De strijd om de Noordpool is pas begonnen.

IJs of geen ijs, Zeebrugge casht op Siberisch gas

De haven van Zeebrugge is uitgegroeid tot een draaischijf voor de export van vloeibaar gas uit Siberië.

De Belgische gasnetbeheerder Fluxys sloot in 2015 een contract met Yamal LNG, dat het Russische gasveld op het gelijknamige schiereiland ontgint. Er werd een deal afgesproken voor de overslag van maximaal 8 miljoen ton lng per jaar in Zeebrugge.

Vorig jaar produceerde Yamal LNG 18 miljoen ton vloeibaar gas, vooral bestemd voor de Aziatische markt. In de relatief ijsvrije zomermaanden wordt het lng rechtstreeks van Rusland naar Azië getransporteerd via de Noordelijke Zeeroute. Maar een groot deel van het jaar is dat traject moeilijk bevaarbaar door de dikke ijslaag.

Zeebrugge biedt een uitweg. Het vloeibare gas wordt opgeslagen in een geavanceerde lng-tank, waarna het wordt overgepompt in gastankers. Die varen via het Suezkanaal om de vracht af te leveren in Azië.

Het contract met Yamal geldt voor 20 jaar en is 1 miljard euro waard. Fluxys heeft geen garantie dat de schepen met het Siberische gas blijven komen. Maar zelfs als Yamal LNG Zeebrugge links laat liggen, bijvoorbeeld omdat de Noordelijke Zeeroute door de opwarming van de aarde makkelijker bevaarbaar is, moet het de huur van de capaciteit in de haven betalen. ‘Ze betalen voor een vast aantal slots of aanmeerrechten’, zegt Laurent Remy, de woordvoerder van Fluxys. ‘Voor ons maakt het niet zoveel uit of Yamal LNG in Zeebrugge aanmeert.’ Vorig jaar waren er 111 overslagoperaties, goed voor in totaal 3,8 miljoen ton.

Het eerste transport uit Yamal kwam in januari 2017 aan met de tanker Christophe de Margerie.
Die was genoemd naar de CEO van de Franse energiereus Total, die in 2014 omkwam in Moskou. Hij was daar voor een onderhoud met de toenmalige premier Dmitri Medvedev. Zijn privévliegtuig werd op de luchthaven aangereden door een sneeuwploeg. De chauffeur was dronken. Total is een van de aandeelhouders in Yamal LNG, met 20 procent. De meerderheid is in handen van het Russische Novatek (50,1%). De Chinese staatsoliemaatschappij CNPC heeft net als Total 20 procent in handen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud