analyse

Verenigde Naties vieren 75ste verjaardag in mineur

Diplomaten kijken naar de video van de Chinese president Xi Jinping. ©EPA

De Verenigde Naties slagen er al 75 jaar in een nieuwe wereldoorlog te voorkomen. Maar de feestelijkheden worden overschaduwd door een pandemie en oplopende internationale spanningen.

De Verenigde Naties bliezen maandag 75 kaarsjes uit, maar veel reden om te feesten is er niet. De organisatie is weliswaar in haar opzet geslaagd - een even verwoestende oorlog als de Tweede Wereldoorlog voorkomen - maar voorts is de toestand ernstig.

De 193 lidstaten worstelen met een globale pandemie, de grootste economische crisis sinds de Grote Depressie, de klimaatverandering, oprukkende honger en een recordaantal vluchtelingen. Het stroeve internationale antwoord daarop roept niet voor het eerst vragen op over de efficiëntie en de relevantie van de VN. Vier pijnpunten van een viering in mineur.

's Werelds ergste Zoom-meeting

Deze week, de derde van september, zakken wereldleiders en hun entourage normaal en masse naar New York af voor de start van de Algemene Vergadering, die nog tot in december loopt. In hun speeches scheppen ze de sfeer voor de debatten die experts de weken erna zullen voeren. Ook hebben ze er talrijke formele ontmoetingen.

De Amerikaanse president Trump speechte afgelopen week via videolink voor een bijna leeg VN-halfrond. ©REUTERS

Even belangrijk zijn de ontmoetingen achter de schermen. Het is een moment om knopen door te hakken, relaties te verstevigen en ruzies bij te leggen. Vorig jaar achtervolgde de Franse president Emmanuel Macron zijn Iraanse collega Hassan Rohani in zijn hotel, in de hoop hem te overtuigen een telefoontje van president Donald Trump aan te nemen. Rohani weigerde.

Het stroeve internationale antwoord op corona en de klimaatverandering roept niet voor het eerst vragen op over de efficiëntie en de relevantie van de VN.

Dit jaar gaat de hoogmis van de diplomatie niet door. Op een moment dat ze hoogst welkom zou zijn, gooit de coronapandemie roet in het eten en blijven de wereldleiders thuis.

In de plaats komt wat spottend 's werelds ergste Zoom-meeting wordt genoemd: een dagenlange opeenvolging van vooraf opgenomen video's. Leiders als Trump, Xi Jinping en Rohani kwamen al aan de beurt, zaterdag was het aan premier Sophie Wilmès (MR). Mogelijkheden tot discussie zijn er niet, reacties op eerdere video's evenmin. In de grote hal zitten een à twee diplomaten per land, op afstand en met een mondmasker aan. Ze mogen hun staatshoofd introduceren voor de video wordt uitgezonden.

Nieuwe Koude Oorlog

Handel, technologie, Hongkong: het zit al langer scheef tussen China en de Verenigde Staten, maar de jongste tijd gaat de spanning crescendo. Ook deze week hangt ze als een schaduw over de VN.

Uit hun speeches dinsdag bleek duidelijk hoever Trump en de Chinese president Xi van elkaar verwijderd zijn. Trump verweet China met 'het Chinavirus' honderdduizenden doden op zijn geweten te hebben. Xi repliceerde dat de strijd tegen het virus niet mag worden misbruikt voor politieke doeleinden en riep op de handen ineen te slaan. En terwijl Trump China met de vinger wees als grote vervuiler, scoorde Xi met ambitieuze klimaatvoorstellen, zoals zijn doel om China tegen 2060 klimaatneutraal te maken.

Het schisma tussen de twee landen doet vrezen voor een nieuwe Koude Oorlog. 'Onze wereld kan zich geen toekomst veroorloven waarin de twee grootste economieën de aardbodem verdelen in een Grote Splitsing, met elk een eigen handel, financiële regels, internet en kunstmatige intelligentie', waarschuwde VN-secretaris-generaal Antonio Guterres in zijn openingsspeech.

Het conflict is er mee voor verantwoordelijk dat de VN de voorbije maanden zwaar tekortschoten om een globaal antwoord op de pandemie te formuleren. Zo bakkeleide de Veiligheidsraad maanden over een resolutie over een wereldwijd staakt-het-vuren, dat amper werd opgevolgd.

Impasse in de Veiligheidsraad

De echte macht van de VN ligt in de Veiligheidsraad, waar de overwinnaars van 1945 - China, Rusland, de VS, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk - een permanent zitje en een veto kregen. De Veiligheidsraad kan militair ingrijpen en economische sancties afkondigen. Tot eind december zetelt ook België in de raad.

Al jaren willen landen als Duitsland, Japan, India of Brazilië meer zeggenschap in het hoogste VN-orgaan, maar pogingen tot hervormingen lopen spaak omdat de permanente leden geen toegevingen willen doen. Het resultaat zijn chronische impasses over tal van onderwerpen, waarin de VS vaak lijnrecht tegenover Rusland en China staan.

Voor andere landen, waaronder België, vormt dat een van de grootste uitdagingen voor de komende jaren: de Chinese betrokkenheid bij de VN verwelkomen en tegelijk de universele waarden beschermen.

Momenteel zit de Veiligheidsraad in de grootste crisis sinds zijn bestaan. De schuldige zijn de Verenigde Staten en hun niet-aflatende pogingen om de Irandeal uit 2015 te torpederen.

De VS staan volledig geïsoleerd in hun opvatting dat ze het snapbackmechanisme van de deal kunnen activeren. Dat stelt alle sancties die door de deal werden opgeschort weer in. De meerderheid van de andere landen vindt dat de VS dat juridisch niet kunnen doen omdat ze in 2018 uit de deal stapten. Het is onduidelijk wie de impasse kan ontmijnen.

Multilateralisme onder vuur

Het multilateralisme van de VN lag zelden zo onder vuur. Door de pandemie plooien veel landen op zichzelf terug. De opmars van autocratische leiders als de Braziliaanse president Jair Bolsonaro, de Hongaarse premier Viktor Orbán en de Filipijnse president Rodrigo Duterte zet het systeem verder onder druk. Allen ontbonden al hun duivels tegen de VN.

De koelste minnaar is Trump. Tijdens zijn presidentschap knipte hij steeds meer banden met de VN door. Hij trok de VS terug uit het Klimaatakkoord van Parijs en uit de Irandeal van 2015. Hij zette de Amerikaanse steun aan meerdere VN-agentschappen stop, waaronder de Mensenrechtenraad en het agentschap voor Palestijnse vluchtelingen. En nu wil hij uit de Wereldgezondheidsorganisatie stappen, omdat die te veel aan de leiband van China zou lopen.

China probeert in het gat te springen dat de VS achterlaten. Het rijft steeds meer belangrijke postjes binnen in VN-organen, die het vervolgens meer in Chinese richting probeert te sturen, weg van de westerse focus op mensenrechten en democratie. Voor andere landen, waaronder België, vormt dat een van de grootste uitdagingen voor de komende jaren: de Chinese betrokkenheid verwelkomen en tegelijk de universele waarden beschermen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud