Advertentie
analyse

Warschau bindt strijd aan met ‘Brusselse kolonisator’

Premier Mateusz Morawiecki (r.) en Jaroslaw Kaczynski, de leider van de regerende PiS-partij. Die laatste wordt gezien als de sterke man in Warschau. ©via REUTERS

Door de Poolse grondwet voorrang te geven op het Europees recht stuurt de conservatieve regering in Warschau aan op een confrontatie met de Europese Commissie. ‘We trekken ten strijde tegen de Brusselse bezetter!’

‘Zostajemy!’ De kreet - Pools voor ‘Wij blijven’ - galmt al dagen door Polen. De vrees voor een exit uit de Europese Unie is groot na een controversieel arrest van het grondwettelijk hof in Warschau. Dat oordeelde vorige week dat de Poolse grondwet voorrang heeft op het Europees recht. Volgens critici is de uitspraak een regelrechte ondermijning van de Europese rechtsorde en heeft ze de deur naar een ‘polexit’ wagenwijd opengezet.

Zondag trokken tienduizenden burgers in heel het land de straat op om hun bezorgdheid te uiten. Ze kapittelden de conservatieve regering van premier Mateusz Morawiecki, die zonder twijfel de regie voerde van het juridische offensief tegen de Europese cenakels in Brussel. Het grondwettelijk hof eet uit de hand van de regerende Partij voor Recht en Rechtvaardigheid (PiS), die de instelling volgestouwd heeft met marionetten.

Wat is er aan de hand in Polen?

Het grondwettelijk hof in Warschau besliste onlangs dat de Poolse grondwet voorrang heeft op het Europees recht. Daarmee staat het land met een been uit de Europese rechtsorde. De oppositie beschuldigt de nationalistische regering ervan aan te sturen op een polexit, een vertrek uit de EU.

Is een vertrek uit de EU het doel?

Premier Mateusz Morawiecki houdt bij hoog en laag vol dat hij zijn land in de EU wil houden en noemt de geruchten over een polexit ‘fake news’. Maar hij wil zich wel loswrikken uit het Europese carcan, dat volgens hem ‘kolonialistisch’ is.

Hoe kijken de Polen aan tegen het conflict?

Een overgrote meerderheid van de bevolking is voor het EU-lidmaatschap. En ook de oppositie loopt storm tegen de regerende nationalisten. Het is de vraag hoe sterk die nog staan als Europa de geldstroom opschort.

De demonstraties, waarbij alleen al in Warschau zeker 100.000 betogers opdaagden, kwamen er na een oproep van Donald Tusk, de voormalige Europese president. Hij was tussen 2007 en 2014 premier van Polen en keerde na zijn Brusselse carrière terug naar huis om de draad op te pikken en de conservatieven te verslaan. Afgelopen zomer werd hij op het schild gehesen als voorzitter van het Burgerplatform, de oppositiepartij die hij in 2001 had opgericht.

In een toespraak tijdens de betoging in Warschau zei Tusk dat het tijd is om ‘aan de alarmbel te trekken omdat de regerende partij besloten heeft Polen uit de EU te halen’. De demarche is volgens Tusk bedoeld om ‘ongestraft de democratische regels te schenden’. Veelzeggend was dat het journaal op de publieke zender TVP, die is omgebouwd tot een propagandazender voor de PiS, de betogingen omschreef als ‘protesten tegen de Poolse grondwet’. Lees: onpatriottisch zijn.

‘Fake news’

Premier Morawiecki beschuldigde de oppositie ervan ‘fake news’ te verspreiden en ontkende dat hij aanstuurt op een polexit. ‘Onze dierbare oppositie probeert te insinueren dat we de Unie willen verzwakken door de EU te verlaten’, zei hij. ‘Dat is een leugen.’ De demonstraties leken weinig indruk te maken op Morawiecki, want dinsdag liet hij het omstreden arrest in het staatsblad publiceren.

Door de uitspraak te bekrachtigen stevent Polen af op een ultieme krachtmeting met Brussel, waarbij de recente botsingen over de rechtstaat en migratie verbleken. De Europese Commissie liet weten dat ze broedt op een tegenzet en Josep Borrell, de Europese buitenlandchef, kondigde een ‘stevig antwoord’ aan. ‘Als je lid bent van een club moet je je schikken naar de regels van de club’, zei hij. ‘En de belangrijkste regel van de club is dat Europees recht boven nationaal recht gaat.’

Net in dat primaat van Europa wringt het schoentje volgens Morawiecki en co. De regerende conservatieven trekken al jaren van leer tegen de in hun ogen sluipende uitholling van de Poolse soevereiniteit door de EU. Behalve de Europese Commissie hebben ze het gemunt op het Europees Hof van Justitie. De instelling in Luxemburg heeft de PiS-regering herhaaldelijk op de vingers getikt voor de ondermijning van de rechtstaat, en dan vooral de afbraak van de justitie.

Onze dierbare oppositie probeert te insinueren dat we de Unie willen verzwakken door de EU te verlaten.
Mateusz Morawiecki Pools premier

Door de Poolse grondwet en eigen wetgeving voorrang te geven op het Europees recht zet Morawiecki de onafhankelijkheid van justitie nog meer op de helling. Vooral bij de lagere rechtbanken zijn nog veel onafhankelijke rechters aan de slag die het Europees recht als leidraad nemen bij hun vonnissen. Het nieuwe arrest is onder andere bedoeld om hen in de pas te laten lopen. Een rechtbank in Krakau liet al weten zich niets aan te trekken van de uitspraak van het grondwettelijk hof.

Volgens de PiS zijn de ingrepen noodzakelijk voor de ‘dringende democratisering’ van het Poolse rechtsbestel. Ruim 30 jaar na de val van het IJzeren Gordijn zou justitie volgens de partij nog altijd een communistisch bastion zijn dat, als een soort staat in de staat, het beleid van de conservatieve regering voortdurend probeert te dwarsbomen. Het is illustratief voor de ietwat paranoïde bestuursstijl van Jaroslaw Kaczynski, de baas en ideoloog van de PiS.

Alleen al in Warschau kwamen zeker 100.000 betogers opdagen. ©EPA

Op de knieën

De Poolse conservatieven klagen al langer over het ‘Europese kolonialisme’. ‘Brussel stuurt zijn gouverneurs om ons op de knieën te krijgen’, zei Marek Suski, een vertrouweling van Morawiecki, vorige maand. ‘We trekken ten strijde tegen de Brusselse bezetter.’ Eerder dit jaar kondigde de minister van Onderwijs, Przemyslaw Czarnek, aan dat schoolkinderen zou worden aangeleerd dat de EU ‘een onwettige instelling’ is.

Door de terugkeer van Tusk naar de nationale politiek kan PiS ook een gezicht plakken op de Europese bemoeizucht. Op Twitter sprak parlementslid Anna Kwiecien enkele weken geleden van een ‘duidelijk Duits plan’ om ‘Polen te laten leiden door opperbaas Tusk’. Zijn verleden als voorzitter van de Europese Raad dreigt zich tegen Tusk te keren. De PiS-propagandamachine zal hem voortdurend afschilderen als een marionet van Brussel.

Tusk is van plan in te spelen op de grote steun in Polen voor het EU-lidmaatschap. Met de dreiging van een polexit heeft de oppositie een belangrijk wapen in handen. Het verklaart waarom de PiS-kopstukken zo’n energie steken in de ontkenning dat ze aansturen op een vertrek uit de EU. Nadat de fractieleider van PiS onlangs de Britten had geprezen omdat zij de ‘Brusselse dictatuur’ vaarwel gezegd hebben, werd hij snel gedwongen zijn woorden in te trekken.

De demonstraties kwamen er na een oproep van Donald Tusk, de voormalige Europese president. ©REUTERS

Parlementsverkiezingen staan pas in 2023 op de agenda, al zijn er geruchten dat PiS-voorzitter Kaczynski - de sterke man in politiek Warschau - aanstuurt op vervroegde verkiezingen. In de peilingen staat PiS nog ruim op kop met 38 procent van de stemmen. Maar het Burgerplatform heeft zich verzekerd van een stevige tweede plaats met 26 procent. Na het aantreden van Tusk als voorzitter in juli boekte de partij bijna 10 procentpunten winst.

Een signaal dat de conservatieven zich zorgen maken, kwam afgelopen woensdag. Toen kondigde Kaczynski aan dat hij begin volgend jaar opstapt als vicepremier verantwoordelijk voor Nationale Veiligheid en Defensie, een job waarin hij niet veel potten brak. Hij wil zich naar eigen zeggen voluit richten op het leiden van de partij. Daarmee kiest hij opnieuw voor zijn favoriete plek in de politieke coulissen, vanwaaruit hij aan de touwtjes trekt.

Met de dreiging van een polexit heeft de oppositie een belangrijk wapen in handen.

De Poolse regering wordt vaak in een adem genoemd met andere nationalistische regimes in Centraal- en Oost-Europa, met het Hongarije van Viktor Orbán op kop. Maar in tegenstelling tot Orbán heeft PiS in het parlement geen volstrekte meerderheid. En dus is de partij aangewezen op de steun van enkele kleine partijen. Dat front brokkelde deze zomer echter af toen Morawiecki de vicepremier van de coalitiepartner Akkoord ontsloeg.

De regeringscrisis kwam aan de vooravond van de goedkeuring van een controversiële mediawet. Die bepaalt dat alleen Europese bedrijven Poolse mediaconcerns kunnen controleren. De wet was bedoeld om de kritische zender TVN, eigendom van het Amerikaanse Discovery, het zwijgen op te leggen. Morawiecki kreeg zijn zin door een piepkleine oppositiepartij binnen te halen. ‘Het parlement, vastgelijmd met modder van corruptie en chantage, vergaat voor onze ogen’, reageerde Tusk.

Gekonkel met dwergpartijen

De regering zal almaar vaker haar toevlucht moeten nemen tot allerlei gekonkel met dwergpartijen om het hoofd boven water te houden. Daarom kan het handig zijn de confrontatie met de EU op te zoeken als bliksemafleider. De gewezen minister van Buitenlandse Zaken Witold Waszczykowski, die vandaag in het Europees Parlement zetelt, stelde de Europese druk op Warschau onlangs gelijk aan ‘een oorlog om de Poolse regering omver te werpen’.

121
miljard
Polen is de grootste netto-ontvanger van de 27 lidstaten en kan de komende zes jaar rekenen op 121 miljard euro aan regionale steun.

De vraag is in hoeverre Morawiecki en co. zichzelf in de voet schieten door Europa uit te dagen. Want een van de opties voor de Europese Commissie is om de geldstroom naar Polen te blokkeren. Het land is sowieso de grootste netto-ontvanger van de 27 lidstaten en kan de komende zes jaar rekenen op 121 miljard euro aan regionale steun. Dat geld gebruikte PiS onder andere voor allerhande subsidies en uitkeringen om de achterban zoet te houden.

Daar komt 36 miljard euro bovenop in het kader van het coronaherstelplan. Dat bedrag weigert Brussel voorlopig vrij te geven om de Poolse regering te dwingen de rechtstaat te respecteren. Samen met Hongarije trok Polen naar het Europees Hof van Justitie om het inhouden van de fondsen aan te klagen. Ironisch genoeg zochten ze steun bij dezelfde instelling die door Warschau werd weggezet als een symbool van de ongebreidelde Europese expansiedrang.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud