‘China schrijft een orwelliaans scenario'

Gilbert Van Kerckhove woont al sinds 1980 in Peking. ©Saskia Vanderstichele

De breuk van Google met Huawei doet de Amerikaans-Chinese handelsoorlog opnieuw escaleren. Het maakt Gilbert Van Kerckhove, die in de jaren tachtig als bedrijfsadviseur in China pionierde, ongerust. ‘De Chinezen zijn geen engeltjes.’

‘Een kaakslag voor Huawei’, werd de beslissing van Google maandag genoemd. De Amerikaanse technologiegroep beperkt de toegang van de Chinese telecomgigant tot haar mobiele besturingssysteem Android en blokkeert het gebruik van veelgebruikte apps als Gmail. De in Europa populaire smartphones van Huawei worden daardoor binnen de kortste keren stoffige winkeldochters.

Volgens Gilbert Van Kerckhove (70) heeft Peking de steeds hardere sancties aan zichzelf te wijten. De Gentenaar geldt als een van de grootste Chinakenners van ons land. Als ingenieur voerde hij in de jaren tachtig en negentig lucratieve opdrachten uit in China voor grote concerns zoals Alstom en Alcatel. Hij lag mee aan de basis van het eerste Aziatische filiaal van Barco in Hongkong en was van 2002 tot 2008 nauw betrokken bij de voorbereiding van de Olympische Spelen in Peking. Die staat van dienst leverde hem de China Friendship Award op, de hoogste onderscheiding van de Chinese overheid voor buitenlanders, en een greencard.

Van Kerckhove - ‘Lao Fan’ voor de Chinezen - woont al sinds 1980 in Peking en maakte de economische hervormingen die Deng Xiaoping in gang zette aan den lijve mee. ‘Hij zette de poort naar het Westen open. ‘Het maakt niet uit of de kat zwart of wit is, als ze maar muizen vangt’, zei hij. Dat was een geniale zet. Wat Deng voorstelde, kwam neer op een loslaten van de communistische traditie. China moest met het kapitalisme samenleven, wedijveren en ervan leren. De vooruitgang was enorm. Miljoenen mensen werden uit de armoede gehaald. China werd op een fascinerende manier anders.’

Toch kijkt Van Kerckhove met gemengde gevoelens terug op die economische metamorfose. Peking is van een rurale en stalinistische stad veranderd in een immense metropool, de helft zo groot als België en met dubbel zoveel inwoners. ‘Het is een ‘fun city’ geworden met die typische Chinese mengeling van de hightechsnufjes, confucianisme, ruw kapitalisme, oude cultuur en spirituele leegte. In het uitgaansleven is alles mogelijk. Mijn huis ligt op 50 meter van een grote gay disco. Elke avond rijdt de jeugd in Porsches, Maserati’s en Lotussen voorbij.’

‘En toch. Het is alsof we weer in 1984 zijn beland, maar dan zoals in het boek van George Orwell. Overal op straat is er gesofisticeerde technologie met gezichtsherkenning. Iedereen wordt permanent met camera’s in de gaten gehouden en krijgt strafpunten bij ongepast gedrag. Ik heb vrienden die in de hightech werken en me vertellen dat die surveillance ongelooflijk is: zelfs met een mondmasker of een kap word je herkend. Een orwelliaans scenario dus.’

Een grote overheidsopdracht wordt niet gepubliceerd om Chinese bedrijven te bevoordelen.
Gilbert Van Kerckhove
Bedrijfsadviseur in China

Is het communistisch regime van de jaren tachtig terug?
Gilbert Van Kerckhove: ‘Het heeft zich heruitgevonden als staatskapitalisme. In Peking kan ik doen wat ik wil. Ik voel me hier zelfs vrijer en veiliger dan ’s nachts in Brussel. Het kan de overheid geen barst schelen of ik vier of vijf liefjes opdoe in een karaokebar. Onder mijn vrienden worden gepassioneerde discussies gehouden over de generatiekloof en de veranderende seksuele moraal. China Daily publiceert er verrassend open stukken over. Zolang je het systeem maar niet bekritiseert.’

Is dat niet hypocriet?
Van Kerckhove: ‘Chinezen voelen dat niet zo aan. Meer nog: ze vinden zo’n vraag bevooroordeeld. Ze vinden dat hun land de schietschijf is van het Westen, omdat China een supermacht is. Buitenlandse media zijn volgens hen vooringenomen.’

Vindt u dat ook?
Van Kerckhove: ‘Deels wel. De VS zijn bang dat China te machtig wordt. Maar je kan evenmin ontkennen dat de Chinese samenleving wel erg duaal is geworden. Vorig jaar vroeg de staatszender China Central Television (CCTV) me mee te werken aan een documentaire, waarbij we met een team van zowat vijftig mensen de Jialing-rivier volgden. Als lid van het team kwam ik op publieke plekken waar je zonder toestemming van de autoriteiten niet kan komen.’

‘Van vrij verkeer van personen en goederen is niet echt sprake. Onlangs hadden enkele Belgische premiumbieren moeite op de markt door te dringen, omdat de Chinese overheid vond dat er een vreemde suikersubstantie in zat waarvan niemand ooit had gehoord. Mijn vriend Renaat Morel, chef-kok en eigenaar van Morel’s Restaurant in Peking, bijt zijn tanden stuk op die onzichtbare handelsbarrières. Het zakendoen is er niet gemakkelijker op geworden.’

De Chinezen zijn geen engeltjes. Het is naïef te denken dat Huawei geen achterpoortjes of lekken zou hebben.
Gilbert Van Kerckhove

Neemt het aantal klachten toe?
Van Kerckhove: ‘Bekijk het rapport op de website van de European Chamber of Commerce in China en je ziet hoe de overheid buitenlanders stelselmatig het leven zuur maakt. Een grote overheidsopdracht wordt niet gepubliceerd om Chinese bedrijven te bevoordelen. En als buitenlandse bedrijven zich toch kandidaat stellen, riskeren ze gediskwalificeerd te worden om technische redenen. Tegen zulke praktijken is Trump fors beginnen optreden. De Europese Unie is schoorvoetend gevolgd. De vraag is of China zal toegeven.’

U lijkt daaraan te twijfelen.
Van Kerckhove: ‘Trump wil per se tonen dat hij een deal met Xi Jinping kan sluiten, maar zelfs zijn eigen administratie is sceptisch. Er zijn al zoveel beloftes niet nagekomen. De Chinese economie staat voor grote uitdagingen. De regering probeert het met censuur te verdoezelen, maar niemand kan eromheen: de groeimotor sputtert, de autoverkoop verzwakt, de Chinezen blijven op hun spaarcenten zitten. Dat maakt de overheid met de dag nerveuzer, en paranoïde voor Amerikaanse druk. Nochtans is de verminderde groei niet te wijten aan de handelsoorlog met de VS. Er spelen structurele elementen mee: de vergrijzing, de niet-competitieve lonen, investeringen van buitenlandse bedrijven die in de koelkast blijven.’

Schiet China zichzelf in de voet door geen handelsakkoord te sluiten?
Van Kerckhove: ‘Natuurlijk. Maar de Chinezen zijn overtuigd van hun eigen gelijk. Kijk naar State Grid. Het Chinese staatsbedrijf greep naast een alliantie met de Belgische stroomnetbeheerder Eandis omdat het volgens een rapport van de Staatsveiligheid banden zou hebben met het Chinese leger en de Communistische partij. Nu ken ik dat bedrijf vrij goed - het is klant bij mij geweest - en dat is een performant en goed geleid bedrijf. Ik betreurde dus dat de deal niet doorging. Tot de Chinese overheid kort daarna officieel aankondigde dat ze voortaan bij alle grote bedrijven een vertegenwoordiger van de partij in het bestuur wilde hebben. Tja, dan kan je niet volhouden dat State Grid een geschikte partner is. Al mijn argumenten waren meteen van tafel geveegd. Eigenlijk zou China een buitenlands communicatiebureau kunnen gebruiken, want zijn pr is een fiasco.’

Is de Amerikaanse argwaan tegen een technologiereus als Huawei terecht?
Van Kerckhove: ‘De Chinezen zijn geen engeltjes. Het is naïef te denken dat Huawei geen achterpoortjes of lekken zou hebben. De Amerikaanse overheid heeft grote druk op Apple gezet om gegevens vrij te geven die naar de identiteit van misdadigers kunnen leiden. Dat is niet gelukt. Bij Huawei zou dat wel anders aflopen. Het zijn allebei fantastische technologiebedrijven. Volgens specialisten is Huawei zelfs het best geplaatst om ons de volgende revolutie in te loodsen, die van 5G, het supersnelle mobiele internet. Maar ik geloof meer in mijn iPhone.’

In China is hoe langer hoe minder plaats voor afwijkende opinies of mensen die buiten de lijntjes kleuren.
Gilbert Van Kerckhove
Adviseur in China

U klinkt erg pessimistisch over waar het met China heen gaat.
Van Kerckhove: ‘Ik ben niet kritisch of pessimistisch. Ik stel vast. Er is steeds meer censuur, omdat het regime bang is voor instabiliteit. Als de sociale onvrede te sterk toeneemt, kan dat een gevaar vormen voor de Communistische Partij. Een fenomeen zoals de gele hesjes in Frankrijk is haar grootste nachtmerrie. Dan komen er geen tienduizend mensen op straat, maar enkele honderdduizenden.’

‘Ik was een van de eersten die het probleem van de luchtvervuiling in Peking aan de kaak stelden. In 2012 publiceerde ik het boek ‘Toxic Capitalism’. Velen waren verrast dat ik dat durfde. Maar vandaag zijn de Chinezen kritischer in hun verzet tegen die vervuiling dan ik, omdat het slecht is voor hun kinderen. Het schandaal met de melanine in babymelkpoeder en de affaire met vervalste vaccins hebben tot spontaan verzet geleid in het land. Daar is de regering als de dood voor.’

Waarom blijft u in China wonen?
Van Kerckhove: ‘Ik ben getrouwd met een Chinese, die nu Belg is. Mijn leven en sociale kring zijn daar. Maar ik pas steeds meer op wat ik zeg of schrijf. In China is hoe langer hoe minder plaats voor afwijkende opinies of mensen die buiten de lijntjes kleuren. Als academicus mag je amper nog iets doen of zeggen. Zelfs het marxisme bestuderen kan niet meer. Marx zou heel wat werk hebben om de Chinese arbeider op zijn rechten te wijzen. Dit is geen communistisch regime meer, het is een totalitaire vorm van staatskapitalisme.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect