Advertentie
analyse

In 2049 wil China het machtigste land ter wereld zijn: dit is de weg ernaar toe

De Chinese president Xi Jinping ©REUTERS

Een record aan Chinese gevechtsvliegtuigen boven het opstandige Taiwan, een bruto binnenlands product dat goed op weg is dat van de VS te overtreffen en een president die zich nadrukkelijker manifesteert als de leider van de niet-westerse wereld: wat wil China? En wat betekent dat voor de wereldorde? ‘We moeten als Westen een lijn in het zand trekken.’

Het moment was niet zomaar gekozen. Op vrijdag 1 oktober, de dag waarop China de oprichting van de communistische Volksrepubliek viert, stuurde Peking 38 gevechtsvliegtuigen in dreigende formaties tot dicht bij het zuidelijkste punt van Taiwan. Dat bleek een voorproefje van meerdere dagen en nachten aan provocaties. Meer dan 150 militaire vliegtuigen vlogen vanuit het Chinese vasteland rakelings langs het eiland. Geen enkel kwam in het Taiwanese luchtruim, maar de boodschap was duidelijk: China wilde nog eens goed zijn spierballen laten zien aan het eiland, dat door China al ruim 70 jaar als een opstandige provincie wordt beschouwd.

De provocaties zijn niet nieuw, maar nemen wel toe. Dit jaar zitten ze aan een record. Voor het Taiwanese leger is het een uitputtingsslag om als reactie telkens eigen vliegtuigen de lucht in te sturen. Vanuit de Verenigde Staten, dat zich garant stelt voor de veiligheid van Taiwan, volgen veroordelingen en waarschuwingen aan het adres van Peking.

De incidenten lijken te bevestigen dat het China menens is om Taiwan - ruim 70 jaar nadat Chinese nationalisten de communistische revolutie hadden ontvlucht en op het eiland een eigen staat hadden opgericht - eerder vroeg dan laat in te lijven, als het moet via de brute militaire weg. Het Pentagon waarschuwt dat het tegen 2027 kan gebeuren, Taiwan vreest tegen 2025. De spanningen maken van het eiland, zoals The Economist eerder dit jaar kopte: ‘De gevaarlijkste plek op aarde.’

Daar stopt het voor China niet, schrijft de Amerikaanse expert Rush Doshi. Het meest bevolkte land op de planeet wil na zijn regionale ook zijn globale invloed flink uitbreiden. Er is sprake van een uitgekiend plan dat in fases wordt uitgevoerd en nu in een stroomversnelling zit, schrijft Doshi in zijn onlangs gepubliceerde boek ‘The Long Game’. De ondertitel: 'China’s Grand Strategy to Displace American Order.' Het doel: de Verenigde Staten, en zijn liberale waarden, van de troon stoten als het machtigste en belangrijkste land ter wereld tegen 2049. Dan viert de Volksrepubliek haar 100ste verjaardag.

China wil de 21ste eeuw vormgeven op de manier zoals de VS de 20ste hebben gedomineerd.
Rush Doshi
Adviseur over China van Amerikaans president Joe Biden

Volgens Doshi is de ambitie concreet: China wil de 21ste eeuw vormgeven op de manier zoals de VS de 20ste hebben gedomineerd. Het pad daarnaartoe past in het ‘grote herstel van de Chinese natie’, dat president Xi Jinping voor ogen heeft. Het is zijn antwoord op de ‘eeuw van vernedering’ die China moest doorstaan voor de overname door de communistische partij. Toen werd het land onder de voet gelopen door westerse machten en Japan. Door politieke, militaire en economische wereldsuprematie na te streven eist China, met zijn 1,3 miljard inwoners en 4.000 jaar oude cultuur, zijn rechtmatige plaats op, luidt de redenering. Dat is niet - zoals wel vaak wordt aangenomen - een verlengstuk van de persoonlijkheid van Xi, die heel veel macht naar zich heeft toegetrokken, maar zit diep geworteld in de communistische partij, zegt Doshi.

Grand strategy

Wat wil China? De vraag is extreem moeilijk, niet het minst wegens het gebrek aan een grondig begrip en transparantie. Er zijn ook al veel liters inkt over geschreven. Het boek van Doshi komt boven op een hoge stapel literatuur. Maar ‘The Long Game’ is in zijn genre wel het belangrijkste werk in jaren, zeggen meerdere experten en grote media. Ze raden de academische turf aan als verplichte lectuur om te begrijpen waar China naartoe wil. Doshi heeft als een monnik documenten van de communistische partij uitgeplozen en urenlange speeches uitgekamd om de grote lijnen te distilleren van hoe China zich wil roeren op het wereldtoneel.

Doshi is een voormalig strateeg van de Amerikaanse denktank Brookings Institution en een van de belangrijkste China-adviseurs van president Joe Biden. Hij kijkt sterk door een Amerikaanse bril naar de zaken, maar zijn positie in het Witte Huis geeft zijn analyse ook veel gewicht in en rond Washington, China’s tegenstander nummer een.

Onder Chinawatchers is er al langer discussie over de vraag of China als opkomende natie een grand strategy heeft, een gecoördineerd plan. Dat is geen onbelangrijke vraag, schrijft Doshi, want landen met zo'n plan kunnen de wereld veranderen. Denk aan de opkomst van Nazi-Duitsland, of aan hoe de VS de Sovjet-Unie klein kregen tijdens de Koude Oorlog. De coördinatie en planning laten een land toe boven zijn gewicht te boksen, schrijft Doshi, en China is al een zwaargewicht.

Jonathan Holslag, professor internationale betrekkingen aan de Vrije Universiteit Brussel en auteur van het pas verschenen ‘Van muur tot muur’ over 30 jaar wereldpolitiek, sluit niet uit dat China de bovenhand neemt op termijn. Maar hij is er veel minder van overtuigd dat het allemaal zo rechtlijnig verloopt. ‘Is China zelfzekerder en assertiever? Absoluut. Maar als puntje bij paaltje komt, hoedt het zich ervoor zich te vergalopperen, de wereld tegen zich te krijgen en de kansen om rijk te worden te verkleinen.’ Hij verwijst naar het Chinese spreekwoord ‘de rivier oversteken door de stenen te voelen’, wat zoveel betekent als pragmatisch en aftastend te werk gaan. Volgens Holslag typeert dat al decennia de Chinese methode. ‘Het is heel moeilijk om een standvastige analyse te maken. Ze zijn beducht voor het beeld van de stuntelende reus, ze passen zich aan waar nodig. Het is een soort kameleon, maar dan een die stilaan de proporties heeft van een dinosaurus.’

Als puntje bij paaltje komt, hoedt China zich ervoor zich te vergalopperen, de wereld tegen zich te krijgen en de kansen om rijk te worden te verkleinen.
Jonathan Holslag
Professor internationale betrekkingen VUB

‘Er zijn wel wat mijlpalen op weg naar werelddominantie, zoals China 2035, een plan om de techstandaarden van de toekomst naar zich toe te trekken. Maar China is China’, zegt de Nederlandse sinoloog Henk Schulte Nordholt, die jarenlang in China werkte als bankier, ambtenaar en zakenman en onlangs het boek ‘Is China nog te stoppen?’ uitbracht. ‘We hebben misschien het beeld dat het meesterlijke planners zijn die jaren vooruitdenken en dat dan minutieus uitvoeren. Dat is helemaal niet zo. Ik trap een open deur in, maar China is ongelooflijk groot, met veel lokale autoriteiten die elk hun eigen belangen nastreven. Het is ook opportunistisch en experimenteel.’

Volgens Doshi is die grootschalige strategie er wel degelijk. Meer nog: we staan op een scharniermoment in de uitvoering ervan. China voelt dat de macht van het Westen tanend is en dat het het momentum aan zijn zijde heeft nu de wereld voor ‘grote veranderingen die ongezien zijn in een eeuw’ staat, zoals Xi herhaaldelijk in een symbolisch belangrijk zinnetje in speeches zegt. Voor de VS is de uitdaging groter dan ooit, want voor de eerste keer in ruim 100 jaar kijkt Amerika een opponent in de ogen met een bruto binnenlands product dat groter is dan 60 procent van het Amerikaanse.

Geduldigde opmars

Doshi onderscheidt drie belangrijke fases in de Chinese opmars, telkens met een aangepaste strategie. De eerste is wat hij het ‘traumatische drieluik’ van gebeurtenissen tussen 1989-1991 noemt: het studentenprotest op het Tienanmenplein in Peking, de val van de Sovjet-Unie en de tentoonspreiding van de Amerikaanse macht in Koeweit tijdens de eerste Golfoorlog. Dat deed China besluiten dat de VS, in plaats van een soort van medestander in de Koude Oorlog, een tegenstander werd, bovendien op het toppunt van zijn macht. China besloot zich gedeisd te houden - ‘hide and bide’ - en tegelijk volop handel te voeren met de VS. Het codewoord in de strategie was ‘afstompen’: zich multilateraal opstellen en via de aansluiting bij grote internationale organisaties als de Wereldhandelsorganisatie in de weg van de VS lopen. Tegelijk boomde de economie gigantisch.

De tweede fase kwam in 2008, toen de financiële crisis losbarstte. Die interpreteerde Peking, toen onder leiding van Hu Jintao, als een flinke verzwakking van het Amerikaanse kapitalistische model. Dat was het signaal om met meer zelfzekerheid de fundamenten te leggen voor de regionale hegemonie in de Indo-Pacific op militair (dominantie van de omliggende zeeën), economisch (met de Nieuwe Zijderoute als het speerpunt) en politiek vlak. Het land verlegde de focus naar de oprichting van eigen regionale instituten. Afstompen werd actief opbouwen.

De derde fase is heel recent. Met de verkiezing van president Trump in de VS en de brexit was de perceptie in Peking dat het Westen zich terugtrekt uit de zelf opgebouwde orde. Bovendien reageerden westerse landen chaotisch op de uitbraak van de coronapandemie. De interne Amerikaanse politieke strubbelingen en de moeizame terugtocht uit Afghanistan hebben dat beeld bevestigd. Volgens Doshi ziet China een ‘historische opportuniteit’ om te schakelen van een regionale naar een globale expansie om zijn autocratische normen uit te dragen. Op economisch vlak claimde Xi al leiderschap in de vierde industriële revolutie, rond kunstmatige intelligentie, kwantumcomputing, biotech en andere technologieën van de toekomst. Op militair vlak komt Taiwan concreter in het vizier, maar is het de bedoeling overal ter wereld militaire basissen aan te leggen. Zo komt de droom voor werelddominantie in 2049 in zicht.

Het centrale orgaan dat alle puntjes met elkaar verbindt, is de Chinese Communistische partij, zegt Doshi. Als leninistisch, gecentraliseerd, amoreel instituut is het in staat het nationalistische project uit te voeren en te coördineren.

Het westerse bouwwerk zou wegvallen. In de plaats komt een orde met één centraal land, een superstaat met een supertechnologie en een superbeschaving, waar andere landen van afhankelijk worden gemaakt.
Henk Schulte Nordholt
Sinoloog

‘De partij heeft maar één doelstelling, en dat is aan de macht blijven’, zegt Schulte Nordholt. ‘Daarvoor moet China groeien en rijker worden. Er zijn twee bronnen van legitimiteit: economische groei, waardoor de bevolking het materieel beter krijgt, en nationalisme. China weer op het hoogste podium brengen, maakt mensen trots. De politieke motivatie erachter is het lijfsbehoud van de Communistische partij en de honderd families die de partij beheersen.’ In dat kader passen volgens de Nederlandse sinoloog enkele recente binnenlandse ingrepen, zoals de nadruk op een betere verdeling van de welvaart en het aanpakken van miljardairs. ‘De opvolger van Mao Zedong, Deng Xiaoping, zei dat het ‘glorieus is om rijk te worden’, maar velen, onder wie Xi, denken dat dat doel een beetje is doorgeschoten. Er is heel veel welvaart gekomen, maar ook heel veel ongelijkheid, en dat moet gecorrigeerd worden. Xi vindt dat de staat weer een sterkere rol moet spelen in de economie, voor meer macht en controle.’

3 à 4%
Als de Chinese groei terugvalt tot 3 à 4 procent en de VS houden hun tempo aan, zal China tussen 2030 en 2040 de VS voorbijsteken als de grootste economie.

‘China doet typisch wat opkomende naties doen: op een nationalistische manier groeien, met veel repressie en op enorme schaal’, zegt Holslag. ‘Het allerbelangrijkste is de rijkdom en de welvaart bestendigen. Als de Chinese groei terugvalt tot 3 à 4 procent en de VS houden hun tempo aan, zal China tussen 2030 en 2040 de VS voorbijsteken als de grootste economie. Dan wordt het gevaarlijk, want dan krijgen we echt een tweestrijd om macht. Dat zal niet zachtaardig zijn. En als het tot een confrontatie komt, denk ik dat de Chinezen meer bereid zijn om offers te maken. De uitslag is onvoorspelbaar.’

Autoritaire wind

Als de Chinezen hun zin krijgen, hoe zal een door China geleide wereldorde er dan uitzien? Doshi beschrijft een donkere toekomst. ‘De VS zullen zich militair terugtrekken uit Japan en Zuid-Korea en uit de westelijke Stille Oceaan. Taiwan wordt ingelijfd. De Chinese orde zal schadelijk zijn voor liberale waarden en de autoritaire wind zal harder waaien in de regio. De buitenlandse orde is vaak een weerspiegeling van de binnenlandse.’

‘De Chinese wereldorde gaat uit van ongelijkheid tussen staten, in plaats van soevereiniteit’, zegt Schulte Nordholt. ‘Het hele bouwwerk dat in het Westen is bedacht met de Verenigde Naties, zelfbeschikking en dergelijke, valt dan weg. In de plaats komt een orde waarbij er één centraal land is, een superstaat met een supertechnologie en een superbeschaving. Waar andere staten niet zozeer door worden bezet, maar waar ze afhankelijk van worden gemaakt. Je ziet nu al Chinese vazalstaten in Oost-Azië, zoals Pakistan, Cambodja of Laos.’

‘De kracht van de mensen en bedrijven om een beter leven op te bouwen is heel groot, uitzonderlijk en vernuftig. Dat is niet te stoppen en hoeft ook niet te stoppen te zijn. Maar alles wordt in dienst gesteld van de grote wederopstanding van de Chinese natie. En dat moeten we wel stoppen, ook al zal dat niet makkelijk zijn. Want dan moet het Westen zich verenigen. Net omdat we vrij zijn, zijn we ook verdeeld, en heeft elk zijn eigen mening over hoe we met China moeten omgaan. Zie de recente rel tussen Frankrijk en de VS na het Aukus-veiligheidspact tegen China dat de VS, het VK en Australië gesloten hadden. Peking is beducht voor een anti-Chinees verenigd front - de Quad die VS, India, Japan en Australië verenigt, is een ander voorbeeld - maar ziet in de westerse verdeeldheid ook kansen. De rel rond Aukus biedt de Chinese diplomatie een gouden mogelijkheid om Frankrijk, en in het verlengde daarvan Europa, uit te spelen tegen de VS.'

Doshi stelt ook een Amerikaanse verdedigingsstrategie voor. Hij pleit niet voor de harde confrontatie, maar meer voor het indijken van de Chinese invloed. ‘In de VS is er een politieke consensus dat China vijand nummer één is’, zegt Holslag. ‘Er breekt een moeilijke tijd aan, met een kans op een zware confrontatie. China heeft daarin goede kaarten, maar niets is een uitgemaakte zaak. Als China de VS van de rails rijdt, ligt het pad naar werelddominantie open. Maar er zijn nog veel hindernissen. Hoe meer macht China wint, hoe meer weerstand er komt. Het makkelijkste deel is al gebeurd.’

‘Ik maak me minder zorgen over een sterk China dan over onze reactie erop’, zegt Holslag. ‘Als we onze binnenlandse markt kunnen behouden, kan Europa nog altijd zijn plaats opeisen als derde in de wereld. Nu is er veel politiek drama rond China, maar tegelijk laten we China economisch veel machtiger worden. We maken het hen heel makkelijk door ze ongebreideld toegang te verschaffen tot de Europese markt.’

Ik maak me minder zorgen over een sterk China dan over onze reactie erop.
Jonathan Holslag
Professor internationale betrekkingen VUB

Schulte Nordholt: ‘We moeten een lijn in het zand trekken. Er is een eensgezind beleid nodig over welke investeringen we toelaten, welke technologie we delen, hoe onafhankelijk we willen zijn in de aanvoerketen, en over mensenrechten. Die lijnen moet je bewaken, en dat moet je samen doen. Je mag niet te gemakzuchtig zeggen: China is toch anders en wij moeten niet te moralistisch zijn en vooral naar onze eigen problemen kijken. Die houding geeft blijk van te weinig kennis van de Chinese geschiedenis. En van hoe uniek dat regime is: heel extreem, heel leninistisch, heel totalitair.’

En masterplan of niet, er is niets onvermijdelijks aan, vindt Schulte Nordholt. ‘Je kan de lijn van de Chinese economische groei niet zomaar doortrekken en ervan uitgaan dat het binnenland stabiel blijft. Dan houd je geen rekening met de bevolkingskrimp die eraan komt. Het lijkt naar de buitenwereld toe wel stabiel, maar dat is dankzij de enorme surveillance die de partij een ijzeren greep op de samenleving geeft. Maar in hoeverre is dat een duurzame stabiliteit? Als de groei afneemt, wat goed mogelijk is, komt die partij onder druk te staan. Als dat afkalft, kan ik me voorstellen dat in een bredere laag van de bevolking onrust ontstaat. Als die in de portemonnee geraakt wordt, kan het kantelen.’

Literatuur

Rush Doshi, ‘The Long Game. China’s Grand Strategy to Displace American Order’, Oxford University Press, 336 blz.

De China-adviseur van Amerikaans president Joe Biden baseerde zich op talloze officiële documenten en schets tot in de kleinste details de strategie van China voor werelddominantie. In 2049 wil China het machtigste land ter wereld zijn. Het komende decennium wordt cruciaal om de VS te ondermijnen, zegt Doshi.

Jonathan Holslag, ‘Van muur tot muur. De wereldpolitiek sinds 1989’, De Bezige Bij, 416 blz.

De politicoloog en hoogleraar beschrijft hoe de periode van vrijheid en welvaart die in het Westen aanbrak na de val van de Berlijnse muur hand in hand ging met de opmars van Rusland en China. Het ambitieuze China kon in het gat springen dat het zelfvoldane Westen heeft gecreëerd.

Henk Schulte Nordholt, ‘Is China nog te stoppen? Hoe een virus de wereldorde verandert’, Querido, 136 blz.

De Nederlandse sinoloog, ex-bankier en voormalige ambtenaar zet in een puntig boekje China helder neer als ‘een perfect draaiende eenpartijstaat die economisch, militair en vooral technologisch zijn gelijke niet kent’. China vormt een wezenlijke bedreiging voor de democratische wereldorde, zegt Schulte Nordholt. Een verenigde en veel krachtigere westerse reacties is hoogdringend om China te kunnen stoppen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud