Advertentie

De econome naar wie de wereldleiders luisteren

©Stuart Robinson Sussex University

Met haar ideeën over de ondernemende staat en de nood aan Apollo-achtige missies daagt Mariana Mazzucato al langer de grootste believers van het kapitalisme uit. Sinds de coronacrisis heeft de econome helemaal het oor van de leiders. Wie is de Italiaans- Amerikaanse iconoclaste?

In een domein dat niet zo gemakkelijk celebrity’s aflevert, is Mariana Mazzucato de superster van het moment. De 52-jarige econome is een van de drukst bevraagde adviseurs en sprekers in deze labiele tijden waarin overheden wereldwijd ingrijpen om de economie te stutten. Mazzucato’s idee dat de staat een veel centralere rol speelt in de economie dan intuïtief gedacht, en dat ambitieuze, door de overheid opgelegde missies à la de maanlanding nodig zijn om de grootste uitdagingen van onze tijd aan te pakken, klinkt plots minder radicaal.

Mazzucato is een van de architecten van Horizon Europe. Het vorige maand door de EU afgeklopte investeringsprogramma in onderzoek en ontwikkeling is met een budget van 95 miljard euro het grootste ooit in zijn soort. Voor de Wereldgezondheidsorganisatie zit ze een postpandemiecomité voor dat gezondheid centraler wil plaatsen in de economie van de toekomst. In de VS polste de inkomende regering- Biden haar voor advies, iets wat regeringen in onder meer Italië, Schotland en Zuid- Afrika al eerder deden. Zelfs paus Franciscus prees haar werk als een voorbeeld voor de wereld na corona.

Mariana Mazzucato is een genereuze primadonna. Ze koppelt Italiaans charisma aan Amerikaanse effectiviteit.
Geert Bouckaert
Hoogleraar aan het Instituut voor de Overheid van de KU Leuven

Allemaal willen ze het brein lenen van de spraakwaterval die werd geboren in Rome, opgroeide aan de Amerikaanse oostkust en nu aan University College in Londen werkt. Daar woont ze met haar Italiaanse man en hun vier kinderen, en richtte ze het Institute for Innovation & Public Purpose (IIPP) op, een denktank die het ingebakken idee aanvalt dat de echte creatieve innovatie door de privésector gebeurt en dat de staat vooral plaats moet maken. Als je dat bijstelt, hoopt Mazzucato, kom je tot een economie die risico en opbrengst beter verdeelt. Of, zoals columniste Rana Faroohar haar deze week introduceerde bij een webinar naar aanleiding van haar nieuwe boek: ‘Mazzucato was een van de eersten om te zeggen dat de regels van het kapitalisme niet in steen staan gebeiteld.’

Mariana Mazzucato, de angstaanjagendste econome ter wereld volgens The Times. ©Katja Poelwijk

Daarmee schudt Mazzucato flink aan de boom. ‘De angstaanjagendste econome ter wereld’, schreef The Times, niet noodzakelijk vanwege haar ideeën, maar eerder wegens haar meedogenloze debatskills. ‘Electrifying’, vond Financial Times. ‘Tijd dat we naar Mazzucato luisteren’, klonk het in Wired. En volgens Luc De Schepper, ex-rector van de Universiteit Hasselt, maakte ze ‘grote indruk’ toen ze in 2017 kort passeerde om een eredoctoraat op te pikken.

‘Ze ontmaskert de ideologie en de ineffectiviteit van de orthodoxe economische theorieën’, zegt Geert Bouckaert, hoogleraar aan het Instituut voor de Overheid van de KU Leuven en sinds vorig jaar verbonden aan Mazzucato’s IIPP als honorary professor. ‘Die grote theorieën hebben drie grote problemen: ze leiden tot zwakke en onstabiele groei, voor stagnerende levensstandaarden en stijgende ongelijkheid, en ze hebben geen oog voor milieu en klimaat.’ Het alternatief dat Mazzucato naar voren schuift, is een proactieve overheid die de markt mee vormgeeft, in plaats van te wachten aan de zijlijn om finaal in te grijpen en marktfalen te corrigeren.

Helemaal nieuw zijn haar ideeën niet, zegt Bouckaert. Hij verwijst onder meer naar de Indiase econoom Amartya Sen. Maar dat Mazzucato nu zo’n aandacht krijgt, is niet verwonderlijk. ‘Ze komt op een moment dat de neoliberale uitwassen en disfuncties en de te ver doorgeschoten deregulering zichtbaar worden. Dat kan je niet meer remediëren met beleid, daar is een nieuw intellectueel kader voor nodig. Een economy of hope in plaats van een hard beleid dat mensen straft.’ En haar overtuigingskracht helpt ook, zegt Bouckaert, die Mazzucato omschrijft als een ‘ genereuze primadonna’. ‘Ze koppelt Italiaans charisma aan Amerikaanse effectiviteit.’

Genetisch

Ze komt niet plots opduiken, zoals de Franse econoom Thomas Piketty dat in 2014 deed met ‘Kapitaal in de 21ste eeuw’, een instantclassic over ongelijkheid. Ze bouwde haar gedachtegoed het voorbije decennium op. Met ‘The Entrepreneurial State’ uit 2013 doorprikt ze het ideaal van de geniale ondernemer die in zijn garage een product uitvindt dat de wereld verandert. Neem de iPhone: alles wat een smartphone slim maakt, komt voort uit met publiek geld gesponsord onderzoek. Idem voor het zoekalgoritme van Google. En Elon Musk dan? Zonder de bijna 5 miljard dollar aan overheidssteun van allerlei aard zouden Tesla en SpaceX niet bestaan.

In ‘The Value of Everything’ uit 2017 stelt Mazzucato in vraag wat ons huidige systeem als waardevol beschouwt. ‘Het narratief is dat wat de staat doet altijd kosten zijn. Neem onderwijs. In plaats van dat te zien als investeringen die opbrengen. Maar het ontbreekt aan een manier om de waarde van leerkrachten te meten’, zegt de econome tijdens de onlinesessie.

‘Ze heeft de context mee’, zegt econoom Paul De Grauwe van de London School of Economics. ‘Het is nu wel duidelijk dat het marktsysteem zonder staatstussenkomst in elkaar kan storten. Meer conservatieve economen kunnen daar nog altijd niet inkomen en blijven graag in hokjes denken. Maar het gaat natuurlijk over de wisselwerking tussen privaat en publiek.’

Mazzucato verhuisde op haar vijfde naar New Jersey, waar haar vader, een fysicus, onderzoeker werd aan Princeton. Ook haar zus Valentina bouwde een academische carrière uit en is professor globalisering en ontwikkeling aan de universiteit van Maastricht. Zit er iets in de genen?

‘Onze ouders stimuleerden ons op subtiele manieren’, zegt zus Valentina. ‘Mijn moeder, een huisvrouw die voordien in een advocatenkantoor werkte, combineerde een enorm moreel kompas met een groot organisatietalent. Nu staan we toch allebei aan de leiding van een grote groep onderzoekers. En mijn vader stelde dingen ter discussie. We discussieerden constant over het nieuws. Hij leerde dat je met logisch redeneren tot een oplossing komt.’

Spill-overs

Deze week bracht Mazzucato in het VK haar jongste worp uit: ‘Mission Economy: A Moonshot Guide to Changing Capitalism’. Daarin kneedt ze haar argumenten tot een pleidooi voor een missieaanpak, een idee dat gretig aftrek vindt bij columnisten van divers allooi. Het is de rol van de overheid grote doelen te stellen en zo mensen en bedrijven te mobiliseren, stelt ze.

De Amerikaanse Apollo-missies van de jaren zestig zijn het gedroomde voorbeeld, omdat ze een afgebakend doel (een man op de maan zetten) combineerden met een politieke visie (JFK: ‘We kiezen ervoor naar de maan te gaan. Niet omdat het makkelijk is, maar omdat het moeilijk is.’). De weg naar het doel levert volgens Mazzucato voordelen op in de vorm van spill-overs, zodat een overheidsmissie een katalysator is voor innovatie. Aan hedendaagse missies geen gebrek: de opwarming van de aarde stoppen, kanker uitroeien, het plastic uit de oceaan vissen.

Zeker niet iedereen lust haar werk even graag. ‘Politici willen met de coronacrisis de overheid opnieuw op vele vlakken laten interveniëren, het werk van Mazzucato komt daarbij erg goed uit. Ze wordt dan ook op alle fora uitgenodigd’, zegt Ivan Van de Cloot, hoofdeconoom van Itinera. ‘Soms gaat ze wat ver in het gewicht dat ze aan de staat toekent’, zegt De Grauwe. ‘Het systematische onderzoek ontbreekt: wat is de precieze verhouding tussen markt en overheid? Ze heeft veel anekdotes. Maar een reeks anekdotes is nog geen overtuigend verhaal.’

En is dé moonshot van het moment, snel een coronavaccin produceren, niet het beste bewijs dat de oplossingen uiteindelijk van de privésector komen? ‘Vaccins komen voort uit het publiek-private ecosysteem’, counterde Mazzucato tijdens het webinar. ‘Pfizer en BioNTech werkten met 2,5 miljard dollar aan publiek geld. En heel veel privégeld uiteraard.’

De covidcrisis en de vaccinrace bewijzen net de noodzaak van een sterke wisselwerking, zegt ook Els Torreele, een aan IIPP verbonden Belgische onderzoekster die samen met Mazzucato papers en opinies schrijft. ‘In het huidige systeem jaagt de farma-industrie op kortetermijnvoordelen die niet in lijn zijn met de enige echte doelstelling: volksgezondheid. Samen met universiteiten heeft de privésector een belangrijke rol in cutting edge medicijnontwikkeling, maar het is de staat die dat proces moet sturen. Alleen zo krijgen we echt een vaccin van het volk, toegankelijk voor iedereen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud