davos analyse

De valse vrede van Davos

©EPA

Gezellig ingesneeuwd bij de wereldelite zag de Tijd-journalist Bart Haeck deze week wereldbeelden botsen en Europa rechtveren. Achter de schermen van het Wereld Economisch Forum.

Zelfs de vermaarde Zwitserse grondigheid was deze week niet opgewassen tegen de hevige sneeuwval in Davos. De toegangsweg naar het bergdorp slibde dicht, auto’s met miljonairs raakten hellingen niet op, waardoor een langgerekte stinkende file ontstond. De gastenkamer waar de Tijd-correspondent tijdens het Wereld Economisch Forum (WEF) al jaren verblijft, was onbereikbaar omdat een lawine de bergpas versperde.

Een mens vraagt zich af waarom de rijken der aarde, als ze dan toch zo rijk zijn, niet in Hawaï bijeenkomen. Of in New York. Het antwoord is dat het WEF 48 jaar geleden nu eenmaal in Davos is begonnen, met de bedoeling managers even los te rukken uit hun werkomgeving. Ondertussen gaat er elk jaar zoveel interessant volk naartoe dat nog meer interessant volk er ook bij wil zijn. Daarom verandert het hele bergdorp de laatste volle week van januari in één groot congrescentrum.

Reuters palmde dit jaar niet alleen de bibliotheek in, het persagentschap bouwde er nog een tijdelijk kantoor van twee verdiepingen naast. De Amerikaanse zakenzender CNBC zond uit vanuit de kerk van de Freie Evangelische Gemeinde. ‘Welcome in our Sanctuary’, stond er vrij onbeschaamd aan de ingang. Binnen waren de kerkstoelen vervangen door loungezetels en werd op het podium de rapper/ondernemer Wil.i.am live geïnterviewd. Aan de buitenkant van de kerk hing een immens scherm, waar de door de sneeuw en ijs schuifelende WEF-deelnemers CNBC konden kijken.

Een mens vraagt zich af waarom de rijken der aarde, als ze dan toch zo rijk zijn, niet in Hawaï bijeenkomen.

Vorig jaar, op de allerlaatste dag van het WEF, stonden op diezelfde plek zo’n dertig mensen, hun Davos-toegangsbadge nog rond de nek, verbouwereerd in de vrieskou naar dat scherm te staren. Dat toonde live hoe in Washington de inauguratie van de Amerikaanse president Donald Trump was begonnen.

Het was een treffend slotbeeld van een week waarin Trump als een spook had rondgewaard in Davos. De wereld was aan het veranderen en niemand wist in welke richting het zou gaan. De belangrijkste toespraak kwam dat jaar van de Chinese president Xi Jinping, die zich opwierp als de nieuwe beschermheer van de internationale economie en het klimaatakkoord van Parijs. ‘Als ik de speech had gelezen zonder te weten wie hem uitsprak, had ik gezegd: ‘Ik wist niet dat president Obama hier was’’, grapte The New York Times-columnist Thomas Friedman.

Ook de Europeanen wisten het niet meer. ‘Het idee dat de Europese volkeren almaar nauwer samenwerken, is dood en begraven’, zei de Nederlandse premier Mark Rutte. De belangrijkste Europese toespraak kwam van de Britse premier Theresa May, die kwam uitleggen hoe haar land na de brexit het ene internationale handelsakkoord na het andere ging sluiten. De Nederlandse, de Franse en de Duitse verkiezingen van 2016 werden de kwartfinale, de halve finale en de finale van het populisme genoemd.

Nieuw houvast

In een jaar tijd is iets veranderd, bleek deze week in Davos. Ondanks de chaos die de sneeuw veroorzaakte, bleek het denken nieuw houvast te hebben gevonden. En naarmate de week vorderde, groeide dat gevoel. ‘Ik heb het voorbije jaar niemand in Europa zien opstaan die zei: ‘Donald Trump is onze man’’, zei vicepremier Alexander De Croo (Open VLD) dinsdag in het enige publieke WEF-debat waaraan een Belgische politicus deelnam. Op zich verbaasde die uitspraak niet. De Croo sprak zich ook vorig jaar als een van de enigen in Davos publiekelijk en helder uit tégen Trump. Het verschil was dat hij deze keer niet de enige was.

©Bloomberg

Dinsdagavond besteeg de Canadese premier Justin Trudeau het grote podium in de congreszaal met de boodschap dat hij net een handelsakkoord had gesloten met tien landen rond de Stille Oceaan, het TPP-akkoord waaruit de Verenigde Staten zich een jaar geleden, meteen na Trumps aantreden, hebben teruggetrokken. Daarna maakte Trump duidelijk dat hij ook het Amerikaans-Canadees-Mexicaans handelsakkoord wil herzien.

Na de speech van Trudeau volgde op het podium een kort interviewtje. ‘Denkt u dat de TPP-deal zo goed ineenzit dat de VS zich alsnog aansluiten? ‘Wel, we proberen onze zuiderbuur vooral te overtuigen dat het handelsakkoord Nafta werkt, ook voor hun economie’, antwoordde Trudeau. Het was niet eens een goede grap, maar de zaal lachte en applaudisseerde. Het klonk als een zucht van opluchting, omdat internationale samenwerking in Trump-tijden wel degelijk verdedigers heeft, die bovendien ook akkoorden kunnen aankondigen.

Trudeau deed meer dan dat. Hij pleitte voor een nieuw soort kapitalisme, waarin de vruchten beter worden verdeeld onder werknemers, klanten en de lokale gemeenschap. Het klonk als alles wat het harde kapitalisme, waarvan Trump de exponent is, niet is. Vervolgens hing de Canadese premier het tweede deel van zijn speech volledig op aan vrouwenrechten. Het voelde alsof hij een leiderschap claimde dat de Amerikaanse president, die in Washington vrouwenmarsen tegen zich kreeg, niet claimt.

Canadees premier Justin Trudeau zette zich af tegen Trump.

Woensdagochtend sloegen de VS terug met een staaltje ‘America First’. ‘De lage dollar is goed voor ons’, zei minister van Financiën Steven Mnuchin in de perszaal van het WEF. Het leidde meteen tot nervositeit dat de VS op weg zijn naar een handelsoorlog, waarbij een goedkope dollar consumenten over de hele wereld moet overtuigen nog meer Amerikaanse producten te kopen.

Jack Ma, de oprichter van het Chinese e-commercebedrijf Alibaba, schoot vanop het grote podium meteen terug. ‘Het is gemakkelijk een handelsoorlog te beginnen, maar het duurt dertig jaar om het puin te ruimen. Handel is niet bedoeld als wapen. Je bombardeert de beschaving. Waar handel stopt, begint oorlog.’

Jack Ma van Alibaba waarschuwde voor een handelsoorlog.

State of the union

Het toonde hoe de America First- en de brexitgedachte een repliek kregen die er vorig jaar in Davos niet - of veel minder - was.

De Duitse bondskanselier Angela Merkel ging een uurtje later op dat elan door. Even leek het erop dat ze niet naar het WEF zou komen, omdat haar regering ontslagnemend is en de nieuwe nog niet gevormd. Maar na een complexloos wandelingetje zonder bodyguards op de Promenade betrad ze woensdagmiddag het grote podium en stak ze een speech af die kon doorgaan als een zelfverzekerde state of the union voor Duitsland én Europa.

Na de verwarring van 2017 voelde het WEF dit jaar aan als een heropende strijd om het leiderschap van de wereld.

‘We vieren dit jaar de honderdste verjaardag van het einde van de Eerste Wereldoorlog’, sprak Merkel. ‘En niet alle lessen zijn geleerd.’ Vervolgens zei ze dat als je de wereld niet fair vindt, het niet helpt om je af te schermen. En dat de geschiedenis van het Romeinse Rijk en de Chinese Muur leren dat je altijd bondgenoten nodig hebt in het buitenland. Trump werd niet genoemd, maar zijn spook waarde opnieuw rond.

De Europese leiders stonden opnieuw met zelfvertrouwen in Davos. Voor het eerst in minstens negen jaar spraken ze niet over de Europese crisis. Merkel sloeg zelfs publiekelijk de bladzijde om. ‘We beleven het einde van de eurocrisis,’ sprak ze, ‘waardoor we ons moeten richten op een nieuwe prioriteit: de digitale economie.’

Duits bondskanselier Angela Merkel sprak zich uit tegen protectionisme.

France is back

Met Franse bravoure ging president Emmanuel Macron enkele uren later door op die lijn. Hij pakte de zaal vanaf de eerste seconde in met een grap over Trump. ‘Als je al die sneeuw ziet, zou je niet denken dat het klimaat opwarmt. Gelukkig hebben jullie niemand uitgenodigd die sceptisch tegenover de klimaatopwarming staat.’ De zaal lachte eerst en applaudisseerde dan. Trump kreeg slaag, terwijl hij er nog niet eens was.

Vervolgens deed Macron iets wat al jaren niet meer gezien was. Hij toonde de internationale zakenwereld dat Frankrijk opnieuw ambitie heeft. ‘Vroeger was het in Frankrijk verboden te falen en verboden succes te hebben’, zei Macron, die hoofdzakelijk in het Engels speechte. De zaal applaudisseerde het luidst toen hij zei: ‘France is back. Back at the core of Europe’.

Frans president Emmanuel Macron had het over het hervonden zelfvertrouwen van Frankrijk.

Davos leerde dat het zelfvertrouwen terug is in Europa. Op alle gebied. De Vlaamse minister-president Geert Bourgeois (N-VA) kon aan buitenlandse bedrijven zeggen dat Vlaanderen net alle exportrecords heeft gebroken. Premier Charles Michel (MR) pakte woensdagavond voor buitenlandse investeerders uit met de verlaging van de vennootschapsbelasting en 170.000 nieuwe jobs. In een receptiegesprek nadien vertelde hij hoe cruciaal het is voor Europa dat Frankrijk weer op de kaart staat. ‘Ook economisch. Onderschat niet hoe belangrijk dat is. Bedrijven denken er weer aan in Frankrijk te investeren. Dat is lang geleden.’

Het economisch optimisme was groot op de receptie van de Belgen.

Publieke vernedering

Ondertussen wisten Amerikaanse journalisten te vertellen dat sommigen in het Witte Huis stilaan een gevaar begonnen te zien in de speech die Trump vrijdag zou geven. Het gevaar van de publieke vernedering.

De Indiase premier Narendra Modi had dinsdag in Davos al gewaarschuwd voor protectionisme door onder anderen Mahatma Gandhi te citeren. ‘Ik wil niet dat de ramen in mijn huis gesloten zijn. Ik wil dat de wind van de culturen van alle landen zelfverzekerd binnen waait en weer buiten gaat’, zei hij. De Zuid-Afrikaanse NGO Business Leadership deed in een publieke brief aan de Davos-deelnemers een warme oproep: ‘Ga in de zaal zitten als Trump gaat speechen en stap op zodra hij begint te spreken.’

Ook de Indiase premier Narendra Modi hield een pleidooi tegen protectionisme.

Het was niet zo’n gek idee. Politiek gaat over richting aangeven. Omdat het WEF is uitgegroeid tot een uit zijn voegen barstend mediacircus, is het voor politici een plek geworden waar je voor een miljoenenpubliek duidelijk kan maken waar je naartoe wil en op welke normen en waarden je beleid is gestoeld. Op zijn slechtst levert dat gebakken lucht op, maar in Davos voelde je deze week twee wereldbeelden botsen. De verdedigers van internationale samenwerking zijn weer rechtgekrabbeld. Of ze ook winnen, is verre van duidelijk, maar ze zitten weer in de wedstrijd.

©Bloomberg

Anders gesteld: na de verwarring van 2017 voelde het WEF dit jaar aan als een heropende strijd om het leiderschap van de wereld. Wie dat gevecht alvast niet lijkt te winnen, zijn de Britten. Donderdagmiddag speechte May. Vorig jaar was het een belangrijk moment, waarin meer duidelijkheid werd verwacht over de richting die het Verenigd Koninkrijk na de brexit zou inslaan. Maar May vernoemde deze week de brexit niet eens. Ian Bremmer, de invloedrijke expert in geopolitiek van het Eurasia-institute tweette aan zijn meer dan 300.000 volgers: ‘Waagt iemand een gokje of Theresa May hier volgend jaar nog opnieuw komt?’

Atletische mannen

Als na de brexit de Britten niet op weg zijn het gevecht om het morele leiderschap te winnen, dan zitten de Amerikanen nog altijd zelfverzekerd in de wedstrijd. Je voelde het aan de spanning die zich van het bergdorp meester maakte zodra Trump was geland. Plots stond een meute WEF-deelnemers te wachten aan een liftdeur in het congresgebouw waar hij zou uitstappen. Allemaal met de ambitie een foto te nemen.

Het Trump-circus landde in Davos met in zijn kielzog een honderdtal Amerikaanse journalisten die met de Airforce One waren meegevlogen. Plots zag je in het congrescentrum vier keer zoveel atletisch gebouwde mannen in maatpak met een oortje en een badge waarop alleen hun naam en ‘USA’ stond. Trump, of je hem nu wil of niet, was wel degelijk de superster in het bergdorp.

Ga in de zaal zitten als Trump gaat speechen en stap op zodra hij begint te spreken.
Business Leadership
Zuid-Afrikaanse ngo

Die avond klaagde een partner van de Boston Consulting Group, die een van de duurste diners van de week gaf, dat veel hooggeplaatste Amerikaanse gasten wellicht niet zouden opdagen omdat ze op een receptie bij Trump hoopten te raken. De tafelgesprekken gingen die avond over de speech die Trump vrijdag ging geven.

‘Ik hoop echt dat er mensen de zaal zullen verlaten’, zei een manager onderzoek en ontwikkeling van een ziekenhuis uit Boston. ‘Het is het enige dat werkt.’ ‘Ik denk dat hij het niet op de spits zal drijven,’ zei een Amerikaanse WEF-medewerkster. ‘Zijn kiezers thuis weten toch niet wat Davos is. Dit is de Superbowl niet.’

Wie had gehoopt dat de Davos-crowd Trump zou negeren, werd teleurgesteld. Anderhalf uur voor de speech werd het publiek al mondjesmaat binnengelaten, waarbij de Zwitserse politie nog eens elke handtas controleerde.

De Trump-show begon uiteindelijk ongemakkelijk, met een fanfare die twee minuten speelde terwijl Trump en WEF-voorzitter Klaus Schwab statig op het podium schreden. Maar de zaal stond zo gespannen als een boog. Toen Schwab in zijn introductie zei dat hij uitkeek naar Trumps speech omdat er veel misverstanden en vooroordelen over zijn beleid bestaan, barstte hoongelach uit.

‘Ik ben hier om de belangen van het Amerikaanse volk te verdedigen’, begon Trump. Hij kwam met een simpele boodschap: het is nog nooit zo goed geweest om zaken te komen doen in de VS. Minutenlang bewierookte hij zichzelf en legde hij uit dat de Amerikaanse belangen vooropstaan, maar dat hij zich niet wil isoleren. ‘It’s America First, not America Alone.’

In een wijde boog fietste hij nadien rond alle heikele thema’s heen. Alleen toen hij uitlegde dat de pers hem niet eerlijk behandelt en nepverhalen schrijft, klonk boegeroep. Na afloop kreeg hij een matig applaus van enkele seconden.

Trump was in Davos op vijandelijk terrein. Maar hij heeft een punt dat niemand rond de economische kracht van de VS heen kan. Het gevecht om het morele leiderschap van de wereld is nog niet beslecht. Het is pas begonnen.

Amerikaans president Donald Trump bewierookte vooral zichzelf.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud