interview

‘Er wordt te veel gepraat over de noodzaak om voor alles te betalen’

©Alex Trebus

Over de hele wereld spenderen overheden miljarden om uit de coronaput te geraken. Schulden en tekorten stapelen zich op. Maar daar hoeven we volgens Stephanie Kelton niet wakker van te liggen. ‘Een begroting in evenwicht is geen nobel doel’, zegt de even populaire als polariserende Amerikaanse econome.

Stephanie Kelton probeert niet meer dan drie interviews per dag te geven. Kwestie van zo fris mogelijk voor de dag te komen elke keer ze wordt gevraagd haar ideeën te verdedigen. Dat ze erin getraind is, hoor je aan de manier waarop de antwoorden er gedisciplineerd uitrollen. Maar je ziet het ook. Achter haar rechterschouder, op de kast in haar werkkamer in Long Island bij New York, staat haar boek ‘The Deficit Myth’ - sinds kort uit in het Nederlands als ‘De mythe van de staatsschuld’ - netjes in het kader van de webcam. ‘De uitgever vraagt dat. Nogal dwingend.’

Onvermoeibaar is ze, als evangeliste van een stroming in de economie die lang in de marge sudderde. De 51-jarige professor aan Stony Brook University duwde ze de voorbije jaren, en zeker sinds de coronacrisis, haast eigenhandig de mainstream in. Moderne Monetaire Theorie (MMT) klinkt als de titel van een taaie syllabus, maar het is een gedachtegoed. Zijn - online erg actieve - aanhangers bejubelen het als een revolutionaire nieuwe manier van denken over ons economisch systeem. De vele tegenstanders verketteren het als een verleidelijk maar utopisch sprookje.

Profiel

Stephanie Kelton (51) is professor economie aan Stony Brook University nabij New York en vaandeldrager van de Moderne Monetaire Theorie. In 2015 was ze hoofdeconome van de begrotingscommissie in de Amerikaanse Senaat. In 2016 en 2020 was ze adviseur van de presidentscampagne van Bernie Sanders. Ze schreef de bestseller ‘The Deficit Myth’, in het Nederlands vertaald als ‘De mythe van de staatsschuld’.

Het kernidee van MMT luidt: een overheid die baas is van haar eigen munt - zoals in de Verenigde Staten of het Verenigd Koninkrijk - hoeft zich helemaal niet te houden aan budgettaire beperkingen zoals staatsschuld of begrotingstekort. Dat zijn voor Kelton en de haren arbitraire, denkbeeldige remmen op de uitgaven die de staat kan doen. Een overheid die in zijn eigen munt kan lenen, kan niet failliet gaan en hoeft maar de knop aan te zetten om geld bij te drukken en zo haar beleid betalen. Dat politici zo nodig elke uitgave willen balanceren met nieuwe belastingen of besparingen - want wie gaat de rekeningen betalen? - is volgens haar een nutteloze fetisj.

Moeten schulden niet per definitie vroeg of laat worden terugbetaald?

Stephanie Kelton: ‘Er is een groot probleem met de term schuld. Als je het over je hypotheek hebt, is schuld heel echt. Die moet je terugbetalen, want het is een claim op je toekomstige inkomen. Maar voor een overheid is het helemaal anders, want die is een verstrekker van haar munt, en niet alleen een gebruiker. Naar de totale uitstaande voorraad aan Amerikaanse obligaties wordt, om redenen die me compleet vreemd zijn, verwezen als ‘de staatsschuld’. De overheid geeft de dollar uit, en laat mensen toe een deel van die dollars terug te geven in ruil voor obligaties. Dat is zoals de puntentelling in een spel. De overheid is als een scheidsrechter die de score bijhoudt. Een scheidsrechter heeft geen zakje punten dat hij uitdeelt en dat ooit op raakt. Niemand die in de tribune zit en zich afvraagt: ‘Tiens, waar komen die punten vandaan? Heeft dit stadion er wel genoeg?’

Het debat onder de academici gaat hard en is, voor wie kibbelende economen enigszins boeiend vindt, met momenten popcornmateriaal. Als je ongelijkheid belangrijk vindt, ga je belastingen niet elimineren.

Nochtans claimen politici vaak dat ze de overheidsfinanciën moeten beheren als een goede huisvader.

Kelton: ‘Of, erger nog, als een ondernemer: ‘Als ik mijn bedrijf zou runnen zoals de overheid haar financiën runt, zou ik blut zijn.’ Ja, natuurlijk. Een bedrijf moet winst maken, meer verdienen dan het uitgeeft. De overheid moet net het omgekeerde doen, bijna uit noodzaak. De analogie tussen overheidsfinanciën en hoe een huishouden in- en uitgaven in evenwicht moet houden is misleidend en oneerlijk.’

Zegt u niet gewoon tegen beleidsmakers: geld is gratis, strooi maar in het rond?

Kelton: ‘Wat is ons altijd verteld? Margaret Thatcher zei: (in een Brits accent) ‘Als de staat meer wenst uit te geven, kan hij dat alleen doen door uw spaargeld te lenen of door u meer te belasten. Het is fout te denken dat iemand anders wel zal betalen. Die iemand anders ben jij! Er is niet zoiets als publiek geld. Er is alleen belastinggeld.’’

‘Wie dat zegt, verschuilt zich achter besparingsdrift. Dat is niet de waarheid. Er is wel degelijk publiek geld. Maar er zijn limieten die we moeten respecteren. Verantwoordelijk uitgeven betekent een balans vinden tussen de noden van de mensen en de beschikbare middelen, en dan prioriteiten stellen. Net zoals mijn zoon Lego bouwt met de blokjes die hij heeft, kan je niet meer goederen en diensten uit de economie persen dan er zijn. We mogen ons niet laten leiden door mythes en misverstanden over waar de limieten zijn.’

Met uitspraken als deze maakt Kelton nochtans veel mainstreameconomen boos. Zij zien in MMT eerder een Magic Money Tree, een fabeltje met simplistische stellingen over een schatkist zonder bodem, die maar blijft geven. Tegelijk wordt Kelton door anderen, vooral aan progressieve kant, op handen gedragen. Amerikaanse kopstukken als Bernie Sanders, voor wie Kelton economisch adviseur was tijdens zijn presidentscampagne, en de rijzende Democratische ster Alexandria Ocasio- Cortez omarmen de ideeën van Kelton en de MMT-school. Ze zien er de ideale grond in om een agenda met forse uitgaven voor betere gezondheidszorg en inspanningen tegen klimaatverandering te rechtvaardigen.

Het zou een politieke blunder zijn om door te duwen op wat al heel volatiel is. Dan hebben we de lessen van de vorige schadelijke besparingsdrift niet geleerd.

Controversieel of niet, Kelton is op dat zeldzame punt gekomen waarop economen buiten hun vakgebieden populair worden en, onvermijdelijk, het predicaat rockster meekrijgen. Vergelijkingen qua impact met Milton Friedman en Thomas Piketty zijn al gemaakt. Ze vindt een vruchtbare bodem in het aanhoudende klimaat van lage rente. Haar boek, onmiddellijk een bestseller, kwam in volle pandemie uit en ze heeft in elk geval de zeitgeist mee, nu overheden wereldwijd budgettaire zorgen opzij lijken te schuiven om het economische gat dat het coronavirus heeft geslagen te proberen te dempen.

Zo stelt ze met voldoening vast dat de Amerikaanse president Joe Biden doorpakt in zijn economische stimulus. Zijn Democratische partijgenoten sleurden in verschillende etappes voor 4.100 miljard dollar aan hervormingen door het Congres. ‘Hoera, we zijn over de schrik voor het woord trillion (1.000 miljard, red.) geraakt’, zegt Kelton. ‘Na de financiële crisis van 2009 was dat nog totaal uit den boze. Door die angst is toen een te klein relancepakket doorgevoerd, met als gevolg dat we een pijnlijk traag economisch herstel kregen. Zo is de fundering gelegd voor de verkiezing van Donald Trump.’

Nu liggen de prioriteiten dus wel juist. Toch kan Kelton niet tevreden zijn, zegt ze. Ze betreurt dat Biden ervoor kiest elke gespendeerde dollar te balanceren met belastingverhogingen. ‘Hij wil geen penny toevoegen aan het begrotingstekort. Maar ik geloof nooit dat er stemmen genoeg zijn voor die verhogingen. We zullen zien. Naar mijn gevoel wordt te veel gepraat over de noodzaak om voor alles te betalen.’

Opbouw van schuld mag dus geen probleem zijn, vindt Kelton. De enige rem op overheidsuitgaven volgens MMT is het inflatieniveau. Hoeveel nieuw geld kan je in het systeem pompen voor de prijzen ontsporen? Kelton pleit voor wat ze ‘een copernicaanse revolutie’ noemt en draait de rollen van het begrotingsbeleid en het monetair beleid om. Waar centrale banken nu bevoegd zijn voor het in toom houden van inflatie door de rente te sturen, moeten zij zich bezighouden met het financieren van de overheid. Terwijl de politiek verantwoordelijk zou worden voor het inflatiebeleid als de economie dreigt te oververhitten. Daarover gaan de grootste bezwaren tegen MMT: volgens tegenstanders is de zwakste plek die kijk op inflatie, die al snel Venezolaanse allures zou aannemen.

Ik ga met plezier het debat aan. Maar stel het werk van 25 jaar niet fout voor om dan te zeggen: ‘Kijk, hoe dom!’

Als de geldpersen volop mogen blijven draaien, hoe gaan we de gegarandeerde inflatie dan temmen?

Kelton: ‘Wat doen we vandaag? Geloof je echt dat centrale banken aan de inflatieknop kunnen draaien door met de rente te spelen, dat dit voor hen een machtig mechanisme is om vibraties over heel de economie uit te sturen? Dat geloof ik niet. Ik zie er geen bewijs voor.’

‘We hebben er ons van overtuigd, al tientallen jaren, dat centrale banken daar goed in zijn. Maar dat zijn ze niet. Ze kunnen hun eigen inflatiedoel niet halen. De Bank of Japan probeert het al drie decennia, de Fed al twee, de ECB ook. Geen enkele grote centrale bank slaagt erin haar inflatiedoelstelling te halen. Begin dus met te erkennen dat het een mythe is om inflatie op deze manier te beheren. Er is ook geen econoom ter wereld die een model heeft voor inflatie dat altijd werkt.’

‘Om inflatie te bestrijden moet je weten wat inflatie stuurt. Waar komt de inflatoire druk van? Van huizenprijzen? Van de gezondheidszorg? Van energieprijzen? De positie van MMT is: om inflatie aan te pakken moet je weten waar ze vandaan komt, zodat je aan het beleid kan sleutelen.’

Moeten we dan op politici rekenen om het inflatiebeleid te sturen met onpopulaire beslissingen zoals besparingen of belastingverhogingen om de vraag te remmen?

Kelton: ‘Vandaag is het enige criterium bij een geplande hervorming wat de budgettaire impact ervan is. Wat we vooraf niet analyseren, is het effect op de inflatie. Wij stellen voor de politiek te dwingen inflatierisico’s in acht te nemen. Als de analyse zegt: uw beslissing is inflatoir, en je doet het toch, dan zal je worden gestraft in het stemhokje. De beste manier om een inflatieprobleem op te lossen is door het te voorkomen. Wat zal er gebeuren als we de 4.100 miljard van Biden over tien jaar uitgeven? Als je evaluatie zegt dat je inflatie mag verwachten, kan je beslissen om bijvoorbeeld de helft te compenseren met belastingen. Dát is budgettaire verantwoordelijkheid. Niet om maatregelen door te voeren die budgetneutraal zijn. Maar wel die inflatieneutraal zijn.’

©Alex Trebus

Waarom nog belastingen innen als die de overheidsuitgaven toch niet financieren?

Kelton: ‘Om de vraag te ondersteunen naar de eigen valuta. Hoe ga je anders mensen zo ver krijgen dat ze werken en productief zijn voor een munt waarvan geen tekort is? Hoe houd je de waarde van die munt op peil? De overheid heeft een machine die constant in beweging is met haar muntsysteem. Wij werken en produceren in ruil voor de munt die zij uitgeven, zij nemen iets terug als belasting, en we kunnen de rest bijhouden. En dat werkt. Als ze niets terugnemen in de vorm van belasting, stort het systeem in elkaar. En belastingen zijn een hefboom om de verdeling van welvaart en inkomen te beïnvloeden. Als je ongelijkheid belangrijk vindt, ga je belastingen niet elimineren.’

De schrik voor opkomende inflatie zit er nochtans flink in. Is dat verontrustend?

Kelton: ‘Mensen praten over veel dingen. In cryptochatrooms hebben ze het constant over gevaarlijke inflatie, want zo pomp je die koersen op. Het volstaat niet gewoon naar inflatie te kijken, je moet eigenlijk onder de motorkap kijken. En dan zie ik grondstoffenprijzen die zich vreemd gedragen en verstoringen in de aanvoerketen die de grootste verklaring zijn voor de jongste inflatiecijfers. Zoals timmerhout door de bouwwoede, halfgeleiders die tweedehandsauto’s duurder maken, de cyberaanval op de oliepijpleiding die brandstofprijzen hoger duwt, of het tekort aan containers. Maar dat is geen inflatie. Inflatie is een veralgemeende en continue toename van prijzen, de hele korf van goederen, op langere termijn. Er komt prijsdruk, en sommige mensen zullen elke stijging van de prijs van een ding interpreteren als inflatie.’

‘En als je geen inflatieprobleem op lange termijn hebt, heb je geen schuldprobleem op lange termijn. Je hoort al die economen en begrotingsexperts zeggen dat de VS voor een schuldencrisis op lange termijn staan. Ik vraag: welk bewijs is daarvoor? Toon het me. Toon me de inflatievooruitzichten op lange termijn die dat aantonen. Ik zie het niet. De Fed ziet het niet.’

Die combattieve houding tegenover het huidige systeem creëert veel frustratie bij traditionele economen. Alsof ze allemaal blind zijn. Het debat onder de academici gaat hard en is, voor wie kibbelende economen enigszins boeiend vindt, met momenten popcornmateriaal.

De mainstream wijst erop dat MMT aan geen enkele topuniversiteit wordt onderwezen. Na een bevraging bij 42 ideologisch diverse economen van de invloedrijke Booth School of Business in Chicago bleek dat geen enkele van hen akkoord ging met de basisprincipes van MMT.

Nobelprijswinnaar en The New York Times-columnist Paul Krugman - niet meteen een rechtse rakker - zegt dat debatteren met MMT’ers haast onmogelijk is, omdat ze de spelregels constant buigen naar hoe het hen best uitkomt. Nog anderen zien niets nieuws onder de zon.

U lijkt wel in een permanent gevecht te zitten.

Kelton: ‘Wat zeg jij nu? (lacht) Nee, dat klopt.’

Larry Summers - Harvard-prof, ex-minister van Financiën en ex-topadviseur van Obama - heeft het over voodoo-economie.

Kelton: ‘Misschien moeten we eens naar zijn traject kijken. Toen Trump en de Republikeinen in 2019 een grootschalige belastingverlaging doorvoerden, zei hij tegen alle media dat dit een ramp zou worden en dat we decennialang ‘on a shoestring’ zouden leven vanwege het grotere begrotingstekort. En wat gebeurde er? De werkloosheid zakte een beetje, de groei steeg een beetje, de rente bleef laag, de inflatie ook. Alleen de ongelijkheid nam toe. Verder geen negatieve gevolgen.’

‘Ik was zelf niet tegen die verlaging, alleen tegen het feit dat ze op maat van de rijken was. Paul Krugman schreef dat ze de groei zou vertragen. Ze waren categoriek fout. En toen kwam covid en gaf het Congres 4.100 miljard dollar uit. De tekorten van het verleden beperken de uitgaven van de toekomst niet. Er is geen shoestringbudget. He. Was. Wrong.’

‘En toen Larry zich boos maakte om het plan van Biden ging hij weer op een heuse mediacampagne en zei hij dat er een groot risico is op een oververhitting van de economie. En zodra hij het woord ‘oververhitting’ gebruikte en zei dat zijn voornaamste zorg inflatie was, dacht ik: ‘Oh, wel dat is nieuw. Hij heeft zijn verhaal veranderd en het gaat nu over inflatierisico. En dat is wat wij al 25 jaar willen, hoe wij het debat willen voeren. Zodra Larry dat zei, gingen er euforische berichten heen en weer tussen MMT-onderzoekers.’

De kritiek komt erop neer dat de theorie te mooi klinkt om waar te zijn, op het gevaarlijke af.

Kelton: ‘Ik zeg het herhaaldelijk in mijn boek: er is geen free lunch. Je gebruikt echte middelen. Als je iemand tewerkstelt, dan zijn er kosten. Niets is gratis. Maar wat beschikbaar is, kan je gebruiken en ervoor betalen en daarvoor het geld creëren. Sorry dat ik weer over Larry begin, maar als hij dat een free lunch wil noemen, dan is dat zijn zaak.’

U houdt zichzelf toch ook niet in?

Kelton: ‘Wel ik ben er niet mee begonnen. Ik ga het niet opzoeken om iemands werk te bekritiseren. Maar om welke reden dan ook doen anderen dat wel, en meer nog: ze stellen ons werk fout voor en maken er dan een karikatuur van. Ja, dan ga je me agiteren en zal ik niet verlegen zijn om terug te slaan. Er is literatuur, peer reviewed en gepubliceerd werk dat je erop kan naslaan en waar je kritiek op kan hebben. En ik ga met plezier dat debat aan. Maar stel het werk van 25 jaar niet fout voor om dan te zeggen: ‘Kijk, hoe dom!’’

De essentie van Keltons betoog, dat een land met een eigen soevereine munt naar believen geld kan drukken, is niet compatibel met de eurolanden. Kelton is kritisch voor een monetaire unie zonder begrotingsunie. ‘Dat is de ontkoppeling van valuta en staat. Jullie gingen voor één markt, één munt. De redenering was: we doen gewoon één monetair beleid voor de unie, begrotingsbeleid is niet zo belangrijk, regeringen kunnen hun budget balanceren en de ECB regelt de rest. What could go wrong? Dat zagen we in 2010.’

Toen de coronacrisis uitbrak, reageerde ECB-voorzitster Christine Lagarde met een voortzetting van de lijn van haar voorganger Mario Draghi om ‘whatever it takes’ te doen om de crisis te bestrijden. Er kwam een noodprogramma van intussen 1.850 miljard euro. ‘De ECB deed absoluut wat nodig was. Ze hield het allemaal samen. En kijk, de rente op Italiaans schuldpapier is lager dan de Amerikaanse. Het werkte, briljant. De ECB, als uitgever, zei tegen de overheden in de eurozone: ‘Doe wat je moet doen. Geef uit. We have your back.’ Alleen: er is geen reden waarom de ECB die ondersteunende rol voor altijd zal spelen.’

Waarom niet?

Kelton: ‘Er is geen economische reden waarom dit niet kan blijven doorgaan. Het is een politieke uitdaging. Je hoort nu al dat Duitsers de Italianen en de Spanjaarden met de vinger wijzen en hen aanmanen hun tekorten weer in het gareel te krijgen. Het gepraat over austeriteit is begonnen. En dan is de vraag voor mij altijd: op welk punt trekt de ECB haar steun in? Als dat gebeurt, leg je zuinigheid op, met de bijbehorende ellende. Ik maak me grote zorgen over landen waar je al een sterke rechts-populistische beweging hebt. Mensen hebben al veel doorstaan. Het zou een enorme politieke blunder zijn door te duwen op wat al heel volatiel is. Dan hebben we de lessen van de vorige schadelijke besparingsdrift niet geleerd.’

In haar boek beschrijft Kelton hoe ze als studente sceptisch was over MMT, zoals ze eerst werd opgetekend door de econoom Warren Mosler. Ze wilde een paper schrijven met de intentie de theorie onderuit te halen, omdat ze overtuigd was dat ze fout zat. Maar ze kwam tot dezelfde conclusies. ‘Uiteindelijk landde ik bij een beschrijving van overheidsfinanciën die overeenkwam met die van Warren, en niet met die van de boeken macro-economie die ik kreeg toen ik in Cambridge studeerde.’

De pandemie heeft haar ideeën wind in de zeilen gegeven en mensen anders doen kijken, zegt ze. Meer nog, twee journalisten van het Amerikaanse financieel persagentschap Bloomberg stelden onlangs dat MMT eigenlijk al heeft gewonnen, omdat niemand nog praat over hoe de overheid blut dreigt te geraken ondanks de grote uitgaven. Kelton: ‘Ik ga dat niet zeggen. Nog niet. Maar het klopt dat het debat nu meer op ons terrein plaatsvindt.’

Of ze dat ooit had verwacht? ‘Ik had in elk geval nooit gedacht dat ik zo veel fotografen voor magazinecovers over de vloer zou krijgen. Maar het zou hard zijn om elke dag dit intellectuele gevecht te voeren en deze ideeën te promoten als je niet zou geloven dat ze uiteindelijk doorbreken. Anders bleef ik niet gemotiveerd.’ (lacht)

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud