analyse

Als het Amazonewoud brandt, krijgt iedereen het warm

Door de ontbossing krijgt het Amazonewoud met steeds meer bosbranden af te rekenen. ©AFP

‘Een internationale crisis’, noemt de Franse president Emmanuel Macron de brandhaarden in het Amazonegebied. Het grootste regenwoud ter wereld krimpt snel en dat heeft een rechtstreekse en wereldwijde invloed op het klimaat.

Al dagen lokken beelden van bosbranden in het Amazonewoud wereldwijd verontwaardigde reacties uit. Van de gewone man in de straat, maar ook van politieke leiders. ‘Ons huis staat in brand. Letterlijk. Het Amazonewoud, de longen die 20 procent van de zuurstof van onze planeet produceren, branden. We staan voor een internationale crisis’, zei de Franse president Emmanuel Macron. Hij riep de wereldleiders die dit weekend in de Franse badplaats Biarritz verzamelen blazen voor een G7-top dan ook op het onderwerp prioritair te behandelen.

Op het eerste gezicht kunnen de branden in het grootste regenwoud ter wereld - met een oppervlakte van 5,5 miljoen vierkante kilometer is het groter dan de hele Europese Unie - een ver-van-mijn-bedshow lijken. Maar de toekomst van het Amazonewoud, dat 40 procent van Zuid-Amerika beslaat en verspreid ligt over acht landen, gaat elk van ons aan.

20
gigaton stoom
Het Amazonewoud blaast jaarlijks 20 gigaton stoom de lucht in. Zo draagt het bij tot de vorming van wolken en regen en remt het de opwarming van de aarde af.

Wat het woud bijzonder maakt is, is zijn grote capaciteit om CO2 op te vangen. Jaarlijks gaat het om zowat 0,9 tot 1,4 gigaton CO2. Daarnaast is het woud goed voor 20 procent van al het zoet water op aarde. Het heeft de bijzondere eigenschap dat het zelf aan waterbeheer doet. Door jaarlijks 20 gigaton stoom in de lucht te blazen, draagt het bij tot de vorming van wolken en regen en remt het de opwarming van de aarde af. Het woud recycleert ook het water dat de Amazonerivier meebrengt en houdt zo zichzelf in stand.

Die unieke eigenschappen worden al decennia bedreigd. Sinds 1970 heeft het woud al bijna 20 procent van zijn oppervlakte ingeleverd. Alleen al in Brazilië, waar zich 60 procent van het Amazonegebied bevindt, gingen de voorbije vijf decennia 800.000 vierkante kilometer bos verloren. Die ontbossing is mensenwerk. Het woud moest de plaats ruimen voor landbouw, veeteelt, mijnbouw en infrastructuur, zoals wegen en waterdammen.

Militaire dictatuur

©Mediafin

Het fenomeen is niet nieuw. Tijdens de militaire dictatuur (1964-1985) sneuvelden de bossen al in sneltreinvaart. Maar ook democratisch verkozen presidenten stonden de (illegale) praktijken nadien oogluikend toe. Tot de linkse oud-vakbondsleider Luiz Inácio ‘Lula’ da Silva begin deze eeuw aan de macht kwam. Op zijn initiatief leverde de grootste economie van Latijns-Amerika tussen 2004 en 2012 inspanningen om de illegale houtkap te beperken. Maar door een diepe recessie in de periode 2014-2016, en de daarmee gepaarde gaande besparingen, zakte de strijd voor het bosbehoud op het prioriteitenlijstje van de overheid en is de roofbouw op het woud weer versneld.

Klimaatexperts verwachten de volgende jaren geen ommekeer in die trend. Sinds begin januari 2019 is de extreemrechtse populist Jair Bolsonaro president. Net als zijn grote voorbeeld Donald Trump hecht hij weinig belang aan de noodkreten over de klimaatverandering. Om land- en mijnbouwers een duw in de rug te geven wil de ex-militair nog meer regenwoud opofferen. In juli 2019 is volgens het Braziliaanse instituut voor ruimteonderzoek (INPE) 2.254 vierkante kilometer woud verdwenen. Dat is 278 procent meer dan de 596,6 vierkante kilometer die in juli 2018 verdween.

Door de ontbossing krijgt het Amazonewoud steeds meer bosbranden te verwerken. Sinds begin augustus zijn al tienduizenden brandhaarden geteld. Hoeveel het er precies zijn, kan niemand zeggen, want de satellietbeelden kunnen ze niet nauwkeurig in kaart brengen. Uit beelden van de NASA blijkt wel dat zich grote brandhaarden ontwikkelen in het woud.

Feest van het vuur

‘En de ontbossing is daar debet aan’, zegt Paulo Moutinho, een onderzoeker bij het Braziliaanse Amazone-instituut (IPAM). ‘Uit historische gegevens blijkt dat ontbossing het grootste deel van de branden verklaart, vooral in combinatie met periodes van grote droogte’, verklaarde hij aan het Franse agentschap AFP. ‘Maar in 2019 was de droogte niet zo extreem als de voorgaande jaren. Toch nemen de branden toe.’ De onderzoeker meent dat een gebrek aan overheidspreventie ertoe leidt dat de branden almaar uitbreiden. ‘Hadden we af te rekenen gehad met extreme droogte, was het nog erger geweest.’ Of 2019 een nieuw recordjaar inzake branden wordt, is onduidelijk. Het droogteseizoen is nog niet afgelopen. Waar dat vroeger tot eind september liep, is dat nu opgeschoven naar eind oktober.

De ontbossing verklaart het grootste deel van de branden, vooral in combinatie met periodes van grote droogte.
Paulo Moutinho, onderzoeker Braziliaans Amazone-instituut

Intussen woeden de branden in het Amazonegebied al meer dan drie weken. Het parket van Amazonas, de grootste staat in het woud, is op zoek naar de oorzaak van de vele bosbranden. De procureur is bijzonder geïnteresseerd in advertenties in lokale media waarin boeren worden opgeroepen deel te nemen aan ‘Het Feest van het Vuur’, een traditie waarbij gronden in brand worden gestoken om ze vruchtbaarder te maken. Het zijn vaak die vuren die de grote branden veroorzaken.

De experts maken zich de meeste zorgen over de vraag wanneer het Amazonewoud het omslagpunt bereikt. ‘Zodra dat punt bereikt is, zal het woud zichzelf vernietigen omdat er te weinig bomen overblijven om het in leven te houden’, stellen ze. De toenemende droogte zal dan leiden tot het afsterven van het woud en de vorming van savanne.

In een studie uit 2007 legden onderzoekers dat punt op 40 procent. ‘Zodra het regenwoud 40 procent van zijn oppervlakte verloren heeft, zet een onomkeerbare vernietiging zich in’, luidde de conclusie. Vandaag is 17 procent van het Amazonewoud verdwenen. Op basis van het onderzoek uit 2007 leek het cruciale punt dus nog even verwijderd. Maar vorig jaar gingen alarmbellen af. Een nieuwe studie legde het omslagpunt plots op 20 tot 25 procent. Als Bolsonaro zijn huidige beleid ongewijzigd doorzet, dreigt de kaap van 20 procent snel bereikt te worden, waarschuwen Braziliaanse experts.

Herbebossing

Er is niet echt een remedie op korte termijn. Herbebossing is een optie maar het duurt erg lang voordat nieuwe bomen dezelfde capaciteit om CO2 op te vangen hebben bereikt als de oude bomen die ze moeten vervangen. Studies wijzen uit dat herbebossing na 20 jaar slechts 25 procent van die capaciteit hersteld heeft.

Europa lijkt de grootste hefboom in handen te hebben om Bolsonaro tot een bocht te dwingen: het vrijhandelsakkoord met Mercosur, de Zuid-Amerikaanse douane-unie waarvan Brazilië deel uitmaakt.

Vandaar dat het Amazonewoud plots bovenaan op de internationale politieke agenda staat. Europa lijkt de grootste hefboom in handen te hebben om Bolsonaro tot een bocht te dwingen: het vrijhandelsakkoord met Mercosur, de Zuid-Amerikaanse douane-unie waarvan Brazilië deel uitmaakt. Ierland en Frankrijk gaven al aan dat akkoord te zullen blokkeren om Brazilië te dwingen het Amazonewoud beter te onderhouden.

Want als dat nog meer inkrimpt, verliest het zijn matigende invloed op het klimaat. De CO2-opslag zal fors afnemen, het gebied zal onvermijdelijk warmer worden en de vorming van regenwolken zal veranderen. De hele planeet zal die gevolgen voelen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect