analyse

Anti-establishmentsentiment drijft Brazilië in armen van ultrarechtse Bolsonaro

De ultrarechtse Jair Bolsonaro haalde zondag bij de presidentsverkiezingen in Brazilië een hogere score dan verwacht. Maar hij veroverde net niet voldoende stemmen om in de eerste ronde verkozen te zijn. ©EPA

De 'Trump van de tropen' spint garen bij de onvrede over de geweldepidemie en de corruptiegolf die de negende economie van de wereld teisteren. Maar volstaat dat mishagen eind deze maand voor de zege?

Hij is een bewonderaar van de militaire dictatuur die Brazilië tussen 1964 en 1985 in een van de donkerste periodes uit zijn geschiedenis stortte. Martelpraktijken kunnen volgens hem best door de beugel.

De loonkloof tussen mannen en vrouwen is niet meer dan terecht. De verwekking van zijn dochter omschrijft hij als een 'moment van zwakte'. En hij zou liever een dood kind hebben dan een kind dat homoseksueel is.

Een agent die niemand doodt, is in zijn ogen geen echte agent 'want geweld kan je enkel uitroeien met meer geweld'. En politieke tegenstanders, zeker die van de linkse Arbeiderspartij, die sinds 2003 dertien jaar aan de macht was? 'Gewoon fusilleren.'

Bolsonaro plagieerde ongegeneerd de strategie van zijn grote voorbeeld, Donald Trump. De pers en politieke tegenstanders beschuldigt hij er onophoudelijk van 'fake news' te verspreiden.

Op een haar na president

Het zijn maar enkele van de uitspraken die Jair Messias Bolsonaro de voorbije maanden op de Brazilianen afvuurde. Ondanks die krasse taal miste de 63-jarige voormalige legerkapitein zondag op een haar na het presidentschap.

De ultrarechtse politicus wist in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen 46,3 procent van de kiezers, of bijna 50 miljoen landgenoten, te verleiden. Dat zijn 4 procentpunten te weinig om zich meteen tot het nieuwe staatshoofd van de grootste economie van Latijns-Amerika te kronen.

Een tweede ronde op 28 oktober dringt zich op. Daarin wacht een duel met de linkse Fernando Haddad. De kroonprins van Braziliës meest charismatische en populairste politicus Luiz Inácio 'Lula' da Silva strandde zondag op ruim 29 procent van de stemmen, goed voor 31 miljoen aanhangers.

Strategie van Trump

Dat Bolsonaro sterk scoorde in de eerste ronde, is geen verrassing. Om de sleutels van het Palácio do Planalto, het presidentiële paleis in Brasília, te veroveren trok hij het afgelopen jaar zonder aarzelen de populistische kaart.

Bolsonaro plagieerde ongegeneerd de strategie van zijn grote voorbeeld, Donald Trump. De pers en politieke tegenstanders beschuldigt hij er onophoudelijk van 'fake news' te verspreiden. Via sociale media en berichtenapps als WhatsApp verspreiden hij en zijn entourage 'de echte feiten en de waarheid'.

Van een grote eloquentie getuigen zijn speeches niet altijd. En Bolsonaro schrikt er ook niet voor terug de feiten geweld aan te doen. Maar dat laat zijn aanhangers koud. 

Zijn sympathisanten onthouden vooral zijn kruistocht tegen het establishment en het bestaande politieke systeem, waarin hij zelf - sinds zijn ontslag uit het leger in de jaren 80 van de vorige eeuw - als volksvertegenwoordiger al bijna drie decennia meedraait. 

Ik snap eigenlijk helemaal niet zoveel van economie.
Jair Messias Bolsonaro
Ultrarechtse Braziliaanse presidentskandidaat

Al bijna 30 jaar paria in politiek

Veel politieke successen boekte de ex-legerkapitein die afgelopen dertig jaar nog niet. Hij stond geboekstaafd als een paria, die de ene politieke partij na de andere versleet en geen wetsvoorstel kreeg goedgekeurd.

Maar in tegenstelling tot veel van zijn collega's raakte hij nooit verstrikt in corruptieaffaires. En laat de Brazilianen daar nu net hun buik van vol hebben. Samen met de strijd tegen de epidemie van geweld vormde de corruptie de afgelopen maanden hét thema in de verkiezingsrace. 

Het is veel Brazilianen een doorn in het oog dat heel wat van hun politici hun eigen bankrekening spekten terwijl zij het door 's lands ergste economische crisis steeds moeilijker hebben om de eindjes aan elkaar te knopen.

Economische voorspoed

Hoe Bolsonaro weer economische voorspoed denkt te brengen, is niet helemaal duidelijk. 'Ik snap eigenlijk helemaal niet zoveel van economie', geeft hij toe.

Maar tot vreugde van de financiële markten benoemde de zestiger Paulo Guedes tot zijn economische adviseur. Die econoom, die aan de universiteit van Chicago studeerde, predikt een ultraliberaal beleid: een strikt begrotingsbeleid, privatiseringen en een pensioenhervorming staan hoog op zijn agenda.

Verguisde politicus

Kunnen Bolsonaro en Guedes die plannen vanaf 1 januari volgend jaar ook in de praktijk brengen? De ex-legerkapitein mag dan als grote winnaar uit de eerste ronde gekomen zijn, hij is ook de meest verguisde politicus van zijn land. Liefst 44 procent van de Brazilianen slikt zijn racistische, seksistische, homofobe uitspraken en zijn gedweep met militaire en autoritaire regimes niet.

De linkse Fernando Haddad probeert te surfen op de populariteit van zijn politieke mentor, Lula, om alsnog de zege in de wacht te slepen in de tweede ronde op 28 oktober. ©EPA

Om op 28 oktober met de zege aan de haal te gaan moet hij een deel van de centrumkiezers voor zijn zaak winnen. Maar hoe? Door zijn radicale discours te matigen? Of door nog meer ontevreden kiezers te mobiliseren in de tweede ronde?

Uit de resultaten van de eerste ronde blijkt dat van de ruim 147 miljoen stemgerechtigde Brazilianen zowat 30 miljoen zijn stem niet uitbracht. En nog eens 10 miljoen anderen stemden ongeldig of blanco.

'Democratie of fascisme'

Het is ook afwachten wat de kiezers van centrumpartijen in de tweede ronde doen. Blijven zij thuis? Of geven ze gehoor aan de oproep van geëlimineerde centrumkandidaten als Ciro Gomes en Gerardo Alckmin om 'de democratie en niet het fascisme te laten zegevieren' en scharen ze zich achter de linkse Fernando Haddad?

55 procent
Brazilianen
55 procent van de Brazilianen stelde in 2016 al dat het hen niet uitmaakt of hun regering de democratische principes naleeft.

De kroonprins van Lula speelde zondagnacht alvast op die oproepen in. 'Kies in de tweede ronde mijn kamp, anders is de democratie in gevaar', stelde de 55-jarige intellectueel, die bij 41 procent van het electoraat eveneens weerzin opwekt.

Grootste bekommernis

De hamvraag luidt of het overleven van de democratie de grootste bekommernis is van een meerderheid van de Brazilianen. Uit de recentste Latinobarómetro, een jaarlijkse rondvraag op het continent, blijkt dat de steun voor de democratie in Brazilië daalde van 54 procent in 2015 naar 32 procent in 2016.

Sterker nog: 55 procent van de Brazilianen stelde in 2016 al dat het hen niet uitmaakt of hun regering de democratische principes naleeft. 'Als onze problemen maar opgelost geraken', luidde hun noodkreet. En die heeft Bolsonaro duidelijk ontvangen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect