analyse

Cuba zonder Castro's

Ook na het aantreden van een nieuwe generatie leiders zullen Fidel en Raúl Castro niet snel uit het Cubaanse straatbeeld verdwijnen. ©BELGA

Wie Cuba zegt, denkt Castro en omgekeerd. Maar morgen komt voor het eerst sinds februari 1959 een niet-Castro aan de macht. ‘Toch zal het politieke discours niet snel veranderen. Het respect voor de oudere generatie zit diepgeworteld in Cuba’, zegt de Cubakenner Herman Portocarero.

Cuba vormt weer even het middelpunt van de wereld. Want de 86-jarige Raúl Castro zwaait morgen officieel af als president. Voor het eerst in zes decennia staat geen nieuwe telg van de beroemde familie klaar om de dynastie voort te zetten. Sterker nog, het Caribische eiland krijgt meer dan waarschijnlijk een leider die nog niet geboren was toen Fidel en Raúl Castro met hun revolutionaire kameraden in 1959 de dictator Fulgencio Batista van de macht verdreven.

De verleiding is groot om het woord ‘historisch’ in de mond te nemen en te gewagen van het einde van een tijdperk. ‘Ik denk dat we de toestand toch wat moeten dedramatiseren. Politieke evoluties en overgangen zijn overal ter wereld een normaal feit. Politieke leiders zijn nu eenmaal ook sterfelijk’, zegt de Cubakenner Herman Portocarero.

BIO Herman Portocarero

Na zijn rechtenstudies kwam Herman Portocarero (66) al snel in de diplomatie terecht. Hij werkte op verschillende posten, onder meer in Ethiopië, Jamaica en bij de Verenigde Naties in New York.

Van 1995 tot 2000 was hij Belgisch ambassadeur in Cuba, in 2012 werd hij Europees ambassadeur in Havana.

Parallel aan zijn diplomatieke carrière ontpopte Portocarero zich tot een schrijver van fictie en non-fictie, onder andere over Cuba. In 2000 verscheen ‘Cubaanse nachten: onmiddellijke herinneringen’. In 2016 volgde ‘Havana zonder make-up’.

Van 1996 tot 2000 was hij Belgisch ambassadeur op het eiland. Tussen 2012 tot 2016 vertegenwoordigde hij er de Europese Unie. Hij was dus jarenlang een bevoorrecht getuige van de ontwikkelingen op Cuba. Dat het land wereldwijd interesse opwekt, is volgens de gewezen diplomaat geen verrassing. ‘Cuba is in zekere zin het slachtoffer van zijn eigen hoge zichtbaarheid en imago. Havana is altijd interessant nieuws.’

Symbool

Cuba groeide uit tot een communistisch symbool, vlak onder de neus van de VS. Met de steun van de Sovjet-Unie kon het land zich rechthouden tijdens de Koude Oorlog, al was dat niet altijd even eenvoudig. Maar Fidel Castro werd wel een naam in de internationale geopolitiek.

De val van de Muur in Berlijn veranderde alles. De Sovjetsteun verdween. Voor Cuba begon de ‘speciale periode’, een tijdperk van ontbering en steeds meer Amerikaanse druk. Het eiland plooide maar brak niet. Het Venezuela van Hugo Chávez met zijn vele oliedollars werd de nieuwe beste vriend. Tot de oliedollars begin deze eeuw wegvielen, en Chávez in 2013 ook.

Op dat moment had Raúl al enkele jaren het roer overgenomen. In 2006 was hij zijn oudere broer tijdelijk opgevolgd nadat die gezondheidsproblemen gekregen had. Twee jaar later was de definitieve machtsoverdracht een feit. De vader van de Cubaanse Revolutie, die een jarenlang Amerikaans handelsembargo en honderden moordpogingen had overleefd, was geveld door interne bloedingen en darmkanker.

Cuba wordt allicht de grote winnaar van de nieuwe Koude Oorlog.
Herman Portocarero
Cubakenner

Voor Raúl Castro, die zijn machtsbasis in het leger had, vormde het definitieve afscheid van zijn broer het startsein voor een periode van veranderingen. Lang leek hij de onderkoelde, pragmatische kopie van zijn broer. Hij verraste wel vriend en vijand door op 17 december 2014 een akkoord aan te kondigen met de VS. Tijdens geheime onderhandelingen, met bemiddeling door paus Franciscus, besloten Raúl Castro en de Amerikaanse president Barack Obama de strijdbijl te begraven. Obama trotseerde een storm van kritiek in eigen land maar zette door. Op 20 maart 2016 bracht hij als eerste Amerikaanse president sinds de jaren 20 van vorige eeuw een bezoek aan Cuba.

Erfvijand

De historische omwenteling duurde niet lang. In juni 2017 draaide de nieuwe Amerikaanse president, Donald Trump, de meeste maatregelen van zijn voorganger terug. De erfvijand was terug. Wel voerde de Europese Unie inmiddels onderhandelingen met Cuba. Die mondden eind 2016 uit in de ondertekening van samenwerkingsakkoorden in Brussel. Portocarero was de spilfiguur in die onderhandelingen.

De ex-ambassadeur betwijfelt of het vertrek van de Castro’s tot radicale veranderingen zal leiden. ‘De nieuwe generatie leiders zal het politieke discours wellicht niet snel aanpassen. Woorden blijven belangrijk. En respect tonen voor de oudere generatie zit diepgeworteld in de Cubaanse maatschappij.’ Bovendien blijft Raúl Castro nog tot 2021 aan het roer van de communistische partij staan en blijft hij nog een tijdje het officieuze hoofd van het leger.

Portocarero merkt op dat samenlevingen sneller evolueren dan politieke instellingen. Cuba vormt geen uitzondering op die regel. ‘Al sinds de jaren 90 verandert de maatschappij op het eiland.’ De hamvraag luidt hoe de nieuwe generatie politieke leiders met dat universele gegeven zal omgaan. ‘Hoe snel of hoe traag en hoe ver poog je de instellingen een inhaalbeweging op de maatschappij te laten maken? Een antwoord formuleren op die vraag wordt dé uitdaging voor de nieuwe Cubaanse leiders’, meent de schrijver.

Miguel Díaz-Canel. ©EFE

Welke domeinen komen in aanmerking voor een facelift? ‘Ik hoop dat de nieuwe machthebbers werk maken van een geleidelijke institutionele aanpassing. Het parlement moet autonomer van de communistische partij kunnen functioneren en het is ook aan een afslankingskuur toe. Pas dan kan je er een soepeler instrument van maken. Een grondwetsherziening moet de wettelijke basis leggen voor verdere economische hervormingen.’

Het is nog niet helemaal duidelijk wie al die taken tot een goed eind moet brengen. Eerste vicepresident Miguel Díaz-Canel (57) lijkt in poleposition te liggen (zie hiernaast). Een gemakkelijke taak wacht hem niet. ‘De nieuwe leiders hebben economisch weinig keuze. Cuba heeft dringend een performant fiscaal systeem nodig. Anders wordt het onmogelijk de sociale verworvenheden te financieren’, stipt Portocarero aan. ‘De overheid moet de privé-economie stimuleren.’

De regionale context stelt de nieuwe leiders op Cuba ook voor een uitdaging. Niet alleen de verhoudingen met de VS zijn sinds het aantreden van Trump gewijzigd. Het linkse blok in Latijns-Amerika brokkelt ook af en Venezuela, onder Chávez nog een belangrijke levensader voor Cuba, is in een diepe crisis verzeild geraakt.

Schaakbord

‘Tegelijk is Cuba allicht wel de grote winnaar van de nieuwe Koude Oorlog’, meent Portocarero. ‘De comfortzone van de historische leiders is terug. Voor Moskou is Havana opnieuw een interessante pion op het geopolitieke schaakbord.’

Wellicht zal het politieke discours niet snel veranderen, stelt Portocarero. ‘Dat is ook moeilijk door het politieke klimaat in Washington. Ik denk dat de EU, ondanks de eigen problemen, een steeds belangrijker partner wordt voor Havana. Zeker nu de akkoorden van 2016 in de loop van de volgende maanden worden geactiveerd. Ik blijf in elk geval geloven in de veerkracht, het enorme talent en de overlevingskunst van de Cubanen. Maar de emigratie van jong talent vormt een serieuze bedreiging in een land met een snel verouderende bevolking.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud