analyse

Droogte van de eeuw werpt haar schaduw vooruit in Brazilië

©AFP

Brazilië kreunt onder de ergste droogte in bijna honderd jaar. De productie van elektriciteit, veelal opgewekt door waterkrachtcentrales, komt in het gedrang. Het economisch herstel is in gevaar en voor de Brazilianen wordt het leven steeds duurder. Hetzelfde lot dreigt voor uw kop koffie.

Brazilië zit in de hoek waar de klappen vallen. Sinds de afzetting van de linkse presidente Dilma Rousseff in 2016 keerde de politieke rust er nooit weer. De coronascepsis van de huidige leider, de ultrarechtse Jair Bolsonaro, zadelde de republiek op met de op een na hoogste dodentol ter wereld en zette nodeloos een rem op de vaccinatiecampagne. Tussendoor stortte de pandemie de negende economie ter wereld in een diepe recessie. Met een bloedbad op de arbeidsmarkt, toenemende armoede en een opstoot in de hongercrisis tot gevolg. Daar komt nu nog extreme droogte bovenop.

Waarover gaat het?

Grote delen van Brazilië snakken al maanden naar regenval. Maar die blijft uit, waardoor de negende economie ter wereld af te rekenen heeft met de ergste droogte in bijna een eeuw.

Hoe is het zover kunnen komen?

Twee fenomenen verklaren de extreme droogte in de zuidoostelijke en centraal- westelijke regio’s van het land: het klimaatverschijnsel La Niña en de aanhoudende ontbossing van het Amazonegebied.

Wat zijn de gevolgen?

Door de waterschaarste komt de elektriciteitsproductie in het land in het gedrang. Ook suikerriet-, sinaasappel- en koffieplantages snakken naar water. De droogte dreigt te leiden tot een mindere oogst. Met stijgende prijzen tot gevolg.

Al maanden wacht een aanzienlijk deel van het land vergeefs op een flinke portie neerslag. Zelfs het regenseizoen, van december tot maart, bracht geen soelaas. De Braziliaanse minister van Energie, Bento Albuquerque, windt er geen doekjes om. ‘Brazilië heeft af te rekenen met de ergste watercrisis in 91 jaar.’ Voor het eerst in bijna een eeuw kondigde de regering een droogtealarm af.

Vooral in de zuidoostelijke en centraal-westelijke regio’s - het economische hart van het land met deelstaten als São Paulo, Minas Gerais, Goiás, Mato Grosso do Sul en Paraná - is de situatie nijpend. De hoop op een spoedige verbetering is vrijwel nihil. Want de zwaarst getroffen gebieden maken zich op voor de winter, die in die contreien doorgaans garant staat voor één ding: nauwelijks of geen regenval.

Lange periodes van aanhoudende droogte zijn zeker geen nieuw fenomeen in Brazilië. Alleen al de afgelopen twee decennia heeft het land twee serieuze crisissen doorgemaakt. Vooral die van 2001 staat bij veel Brazilianen in het geheugen gegrift. De toestand was zo dramatisch dat de toenmalige president Fernando Henrique Cardoso slechts één uitweg zag: het energieverbruik in zijn land acht maanden rantsoeneren. In 2014 gingen opnieuw alarmbellen af. Met beperkingen op het waterverbruik en transport over rivieren als resultaat.

Dat extreme droogte Brazilië net nu opnieuw geselt, verbaast experts niet. ‘In het zuiden van het land werkte La Niña de huidige situatie in de hand’, zegt Pedro Luiz Côrtes, hoogleraar Milieuwetenschappen aan het Instituto de Energia e Ambiente van de Universiteit van São Paulo.

Door dat klimaatverschijnsel, dat actief was van september 2020 tot begin mei dit jaar, is het zeewater in het oostelijke deel van de Stille Oceaan kouder dan gewoonlijk. Het veroorzaakt een afwijkende zeestroming, die de weerpatronen verstoort. Terwijl Azië en Australië af te rekenen krijgen met meer neerslag dan anders, kampen andere gebieden, zoals het zuidoosten en het zuidwesten van de Verenigde Staten en bepaalde delen van Latijns-Amerika, net met bovengemiddelde droogte.

‘In de centraal-westelijke regio van Brazilië is het uitblijven van regen dan weer te wijten aan een heel ander fenomeen’, zegt de Braziliaan Côrtes. ‘De ontbossing van het Amazonewoud.’ Omdat in de ‘longen van de wereld’ almaar meer bomen gekapt worden, wordt minder wolkvorming uitgelokt boven de Amazonerivier. ‘En dus vermindert de vochtigheid in de atmosfeer, waardoor te weinig regen valt in de centraal-westelijke regio’, verduidelijkt de hoogleraar.

Waterkrachtcentrales

De extreme droogte heeft een directe impact op de elektriciteitsproductie in het land. Brazilië is voor zijn energiebevoorrading in hoge mate afhankelijk van waterkrachtcentrales. In normale omstandigheden wekken die net geen 65 procent van alle elektriciteit op. Het leeuwendeel van die fabrieken bevindt zich in de zuidelijke en centraal-westelijke regio’s. De gevolgen laten zich raden. Door neerslagschaarste waren de reservoirs van de waterkrachtcentrales eind mei gemiddeld nog maar voor 32 procent gevuld. Dat is het laagste peil sinds de vorige watercrisis in 2015.

De zorgelijke situatie in de waterbekkens zette de Braziliaanse waterregulator ANA er al toe aan voor de periode juni-november de noodtoestand uit te roepen in bepaalde gebieden. Door die demarche heeft hij de handen vrij om de regels rond waterwinning tijdelijk aan te passen en bijvoorbeeld irrigatie van grond of drinkwaterconsumptie te beperken. Tot ongerustheid van de regering.

De ergste hydrologische crisis in onze geschiedenis bezorgt ons hoofdpijn.
Jair Bolsonaro
President Brazilië

De extreme droogte zadelt de ploeg-Bolsonaro met flink wat hoofdbrekens op. ‘De ergste hydrologische crisis in onze geschiedenis bezorgt ons hoofdpijn’, bekende de president. Dat de ultrarechtse leider worstelt met de kwestie, is geen verrassing. Over minder dan anderhalf jaar dingt hij opnieuw naar de gunst van de kiezer. Zijn kansen op een tweede mandaat slinken onvermijdelijk als hij het energie- en watergebruik de komende maanden moet rantsoeneren.

In een poging dat horrorscenario af te wenden gaf Bolsonaro de regering de opdracht de thermische centrales in het land uit hun winterslaap te halen. Daarnaast rekent hij op windmolenparken om de energieproductie op peil te houden. Hij effende ook de weg voor de import van elektriciteit uit Uruguay en Argentinië. De afgelopen maanden had Brazilië sowieso al de invoer van gas uit onder meer de Verenigde Staten opgedreven.

‘Maar al die maatregelen gaan niet baten om het productieverlies in waterkrachtcentrales te compenseren als de consumptie van energie gevoelig stijgt door een herneming van de economische activiteit’, zegt Pedro Luiz Côrtes.

Portemonnee

Eén ding is wel zeker. De gezinnen voelen het effect van het watertekort al in hun portemonnee. Door de hogere operationele kosten in thermische centrales rekent ’s lands energieregulator sinds begin juni het hoogste tarief aan.

Niet alleen op hun elektriciteitsfactuur zien de Brazilianen de impact van de extreme droogte. Ook voor populaire voedingsmiddelen als koffie, suiker, sinaasappelen, maïs, soja, kip en rundvlees tellen ze meer reais neer dan voorheen. Behalve in de elektriciteitsproductie spelen deelstaten als São Paulo, Minas Gerais, Goiás, Mato Grosso en Paraná een sleutelrol in de landbouwsector. De grootste koffie-, suikerriet- en sinaasappelplantages - waarvoor Brazilië de belangrijkste exporteur ter wereld is - zijn daar te vinden.

Heel wat boeren in het gebied zitten met de handen in het haar. Hun watervoorraad daalt schrikbarend snel. ‘De voorbije maanden kregen de koffiebomen op mijn plantage minder dan de helft van de regen die ze nodig hadden. Daarom ben ik de gewassen al in maart - twee maanden vroeger dan anders - beginnen te irrigeren’, vertelde Mauricio Pinheiro, een koffieboer in Pedregulho in de deelstaat São Paulo, aan het Amerikaanse persagentschap Bloomberg.

De koffieplanten slorpten zoveel water op dat de 59-jarige landbouwer op zoek moest naar andere bronnen om ervoor te zorgen dat uit de douche en de kranen in zijn huis nog water liep. Zorgeloze nachten heeft Pinheiro al een tijd niet meer. ‘Mijn irrigatiereservoir loopt snel leeg. Normaal gebeurt dat pas in augustus. Ik heb echt schrik dat ik de komende maanden zonder water val.’

De Braziliaanse koffiefederatie houdt er rekening mee dat de productie van het zwarte goud in de koffieschuur van de wereld dit jaar een derde lager ligt.

Net als voor zijn collega’s is dat een nachtmerriescenario voor Pinheiro. Een deels mislukte oogst dreigt. De Braziliaanse koffiefederatie houdt er rekening mee dat de productie van het zwarte goud in de koffieschuur van de wereld - Brazilië is goed voor zo’n 40 procent van de totale productie op aarde - dit jaar een derde lager ligt dan in 2020. Gelijkaardige geluiden vallen te horen bij suikerriet-, sinaasappel-, maïs- of sojatelers.

De maren over een tegenvallende oogst sijpelden de voorbije weken al door in de markt. De prijs voor ruwe suiker noteert op het hoogste niveau in zowat vier jaar; die voor arabicakoffie was in vijf jaar niet zo hoog. Het is dus goed mogelijk dat de extreme droogte in Brazilië binnenkort ook uw kop koffie duurder maakt.

Uit het dal

Voor Brazilië kon de watercrisis moeilijk op een slechter moment vallen. Na een krimp van ruim 4 procent in 2020 begon de grootste economie van Latijns-Amerika net wat uit het dal te kruipen. Na beter dan verwachte prestaties in het eerste kwartaal van dit jaar groeide de hoop dat het bruto binnenlands product in 2021 met zo’n 4 procent zou opveren.

Maar de droogte kan spaken in de wielen steken. Het valt niet uit te sluiten dat de almaar stijgende voedsel- en energieprijzen de Brazilianen, al zwaar beproefd door corona, snel weer de vinger op de knip doen houden.

Bovendien is de kans reëel dat de hogere energiefactuur bedrijven, die door de naweeën van de pandemie en de daarmee gepaard gaande lockdowns al kampen met extra inkoopkosten, tot extra voorzichtigheid nopen. ‘De duurdere grondstoffen troffen de industrie al. De energiekwestie vormt een bijkomende uitdaging’, zegt André Braz, econoom bij de Brazilaanse Fundação Getulio Vargas. Zijn collega Sérgio Vale, hoofdeconoom bij MB Associados, beaamt: ‘Het economisch herstel kan een tik krijgen door de stijgende elektriciteitsfactuur.’

Het valt niet uit te sluiten dat de droogte in Brazilië 1,5 tot 2 jaar aanhoudt.
Pedro Luiz Côrtes
Braziliaanse hoogleraar Milieuwetenschappen

De extreme droogte confronteert Brazilië met een pijnlijke realiteit: zonder betere energiemix - en een kleinere focus op waterkrachtcentrales - koerst het land stellig af op nieuwe crises. En mogelijk sneller dan verwacht. Experts vrezen dat periodes van extreme droogte Brazilië frequenter gaan treffen. ‘La Niña kan weleens snel terugkeren’, voorspellen ze. Misschien al in september, wanneer het regenseizoen normaal moet beginnen. ‘Het valt niet uit te sluiten dat deze droogte 1,5 tot 2 jaar aanhoudt’, zegt Pedro Luiz Côrtes.

Hij port de autoriteiten aan ook de ontbossing van het Amazonewoud in te dijken. ‘De vernietiging van het regenwoud leidt al bijna een decennium tot te weinig regenval in de centraal-westelijke regio’, stipt de hoogleraar aan. ‘Als de ontbossing voortgaat, dreigt een chronisch probleem te ontstaan.’

De recentste data zijn allesbehalve bemoedigend. Vorig jaar is in het Amazonegebied meer dan 11.000 km² - pakweg de oppervlakte van Libanon - aan bos gekapt. Het was van 2008 geleden dat het nog zo’n vaart liep. 2021 lijkt amper beterschap te brengen. Tijdens de eerste vijf maanden van dit jaar is al een gebied zo groot als New York vernietigd. Kan de naderende presidentsrace klimaatscepticus Bolsonaro alsnog tot actie tegen de illegale houtkap bewegen?

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud