portret

Van balorige legerkapitein en politieke paria tot Braziliaans president

Hij zit niet verlegen om een misogyne, homofobe of racistische uitspraak en is nostalgisch naar de militaire dictatuur in zijn land. Toch zien ruim 57,6 miljoen Brazilianen in de ultrarechtse Jair Messias Bolsonaro de redder des vaderlands.

8 mei 1970. Eldorado, een dorp van amper 15.000 inwoners zowat 180 kilometer ten zuiden van de grootstad São Paulo, staat in rep en roer. In het straatbeeld duiken zwaar bewapende leden van de militaire politie op. Op kruispunten worden barricades opgeworpen.

De ordediensten maken zich op voor een confrontatie met een legertje guerrillero's dat het al enkele maanden opneemt tegen de militaire dictatuur (1964-1985). Plots weerklinken geweerschoten. Een vuurgevecht volgt. Maar de opstandelingen weten uiteindelijk te ontsnappen om hun guerrillaoorlog elders voort te zetten.

Militair machtsvertoon

Die episode uit de Braziliaanse geschiedenis is in het geheugen van veel inwoners van Eldorado gegrift. Op één adolescent in het bijzonder maakte het militaire machtsvertoon enorme indruk: de 15-jarige Jair Messias Bolsonaro. Het besluit van de wat slungelige maar ambitieuze zoon van de tandarts van het dorp stond eensklaps vast: hij zou Eldorado zo snel mogelijk verlaten om de legerrangen te vervoegen.

Jair Bolsonaro is een van de koppigste mensen die ik gekend heb. Terwijl leeftijdsgenoten gingen fuiven, zat hij te studeren. Hij wilde per se de legerrangen vervoegen omdat alle presidenten militairen waren en hij ging vast en zeker president worden.
Gilmar Alves
Jeugdvriend Bolsonaro

Maar tussen droom en daad staan vaak praktische bezwaren. Dat was voor de afstammeling van een Italiaanse familie niet anders: als Bolsonaro zijn droom wilde verwezenlijken, had hij zo snel mogelijk geld en een diploma nodig.

En dus zat de tiener in zijn vrije tijd met zijn neus in de boeken of trok hij erop uit om in de plaatselijke rivier vis te gaan vangen om die vervolgens te verkopen. 'Jair Bolsonaro is een van de koppigste mensen die ik gekend heb. Terwijl leeftijdsgenoten gingen fuiven, zat hij te studeren. Hij wilde per se naar het leger omdat alle presidenten militairen waren en hij nu eenmaal president zou worden', getuigde Gilmar Alves, een jeugdvriend van Bolsonaro, onlangs in de Spaanse krant El País.

Te ambitieus

Eind jaren 70 van de vorige eeuw, tijdens de bloedigste periode van de militaire dictatuur, was het zover: de prille twintiger trok naar een kadettenschool in de staat Rio de Janeiro. Al snel viel hij op door zijn intelligentie én zijn fysieke kracht.

Een aanhanger van Bolsonaro draagt een t-shirt met daarop de campagneslogan van de nieuwe president: Brazilië boven alles, God boven allen. ©AFP

Bolsonaro kon zijn aspiraties maar moeilijk verbergen. Het deed enkele officieren vermoeden dat de jongeman uit Eldorado wel eens te ambitieus kon zijn.

De tandartszoon weigerde ook zomaar slaafs in het gelid te lopen. In 1986 belandde hij zelfs op ramkoers met de militaire top nadat hij in een tijdschrift aangeklaagd had dat de 'lonen van de militairen te laag' waren. Een arrestatie, twee weken opsluiting en een proces wegens tuchteloosheid waren zijn deel.

Doodlopende weg

Maar zijn gewaagde actie wekte hier en daar ook sympathie op. Al snel kreeg de legerkapitein steunbetuigingen uit het hele land. Die zetten hem ertoe aan Operatie Beco sem Saída (Doodlopende Weg) op poten te zetten: uit protest tegen de lage lonen zou hij bommetjes laten ontploffen in kazernes en op militaire academies.

Op Operatie Doodlopende weg liep evenwel vooral Bolsonaro's militaire carrière stuk. Een militaire rechtbank sprak hem in 1988 weliswaar vrij van tuchteloosheid en ontrouw. Maar in ruil zwaaide hij gedwongen af.

Politiek avontuur

Bolsonaro bleef evenwel niet bij de pakken zitten. Zijn droom om het ooit tot president van de grootste economie van Latijns-Amerika te schoppen bleef intact. En dus begon hij aan een politiek avontuur: na een jaartje warmlopen op gemeentelijk niveau maakte hij in 1990 voor het eerst zijn opwachting in het nationale parlement.

De verwekking van mijn dochter was een moment van zwakte.
Jair Bolsonaro
Nieuwe Braziliaanse president

Grote indruk maakte Bolsonaro de afgelopen 28 jaar niet als volksvertegenwoordiger. Hij fladderde van de ene partij naar de andere en leek meer energie te stoppen in het dwarsbomen van andermans voorstellen dan in het verdedigen van eigen plannen. In de ogen van veel zijn collega's was hij een paljas die zichzelf graag in de schijnwerpers plaatste met omstreden uitspraken.

Hij stak bijvoorbeeld de loftrompet over de militaire dictatuur en martelpraktijken en verdedigde de loonkloof tussen mannen en vrouwen. De verwekking van zijn dochter noemde hij een 'moment van zwakte'. En hij zou liever een dood kind hebben dan een kind dat homoseksueel is.

Corruptieaffaires

Maar de politieke paria pikte wel snel de eerste signalen op van het ongenoegen dat onder de bevolking opborrelde. Economisch ging het met de grootste economie van Latijns-Amerika van kwaad naar erger en het was heel wat Brazilianen een doorn in het oog dat de overheid miljoenen pompte in de organisatie van het WK voetbal (2014) en de Olympische Spelen (2016) terwijl het onderwijs en de gezondheidszorg te wensen overlieten.

Daarnaast groeide het mishagen over de aanhoudende stroom corruptieaffaires waarin politici en bedrijfsleiders de hoofdrol speelden. Bovendien nam de onveiligheid in het land hand over hand toe. 

Populistisch discours

Met een populistisch discours speelde Bolsonaro de voorbije maanden gevat in op de onvrede. Net als zijn grote voorbeeld Donald Trump begon de inmiddels 63-jarige oud-legerkapitein, vooral via sociale media, een kruistocht tegen het establishment en het huidige politieke systeem.

Met zijn krasse taal polariseerde Bolsonaro de Braziliaanse maatschappij. Zijn tegenstanders drukten hun afkeer voor de ultrarechtse politicus uit met de slogan 'Ele Não' (Hij Niet). ©REUTERS

Wonderwel slaagde hij erin zich te profileren als een politieke neofiet, ook al draait hij zelf al bijna drie decennia mee in dat milieu. Maar in tegenstelling tot veel van zijn collega's is hij niet omgeven door een zweem van corruptie. 

Net als de huidige bewoner van het Witte Huis is Bolsonaro ook voor een versoepeling van de wapenwetgeving. 'Want geweld kan je alleen met meer geweld uitroeien.' En zijn linkse politieke tegenstanders? 'Gewoon fusilleren, in de cel gooien of hen in ballingschap sturen.'

Gevoelige snaar

Dat Bolsonaro een gevoelige snaar raakte met zijn krasse taal, bleek al tijdens de eerste ronde van de presidentsverkiezingen op 7 oktober. Van de 147 miljoen stemgerechtigde Brazilianen vertrouwden er 49 miljoen de ultrarechtse politicus hun stem toe. In de tweede ronde groeide zijn aanhang tot ruim 57,6 miljoen kiezers.

Mijn moeder gaf me Messias als tweede naam. Maar in mijn eentje kan ik me niet ontpoppen tot de redder van Brazilië. Die missie moeten we samen ondernemen.
Jair Bolsonaro
Nieuwe Braziliaanse president

Na maanden van polarisatie, smerige campagnetrucs en politiek geweld - Bolsonaro werd op 6 september neergestoken - zijn de teerlingen geworpen. Maar hoe het nu voort moet, durft niemand te voorspellen.

Een ding staat vast: Bolsonaro zal vrij snel resultaten moeten boeken, zeker in de strijd tegen de onveiligheid. Anders zouden zijn wittebroodsweken wel eens heel vlug voorbij kunnen zijn. Want miljoenen Brazilianen kozen enkel en alleen zijn kamp omdat hun afkeer voor zijn 12 tegenstanders nog groter was.

De nieuwe president riep al op tot samenwerking. 'Mijn moeder gaf me Messias als tweede naam. Maar in mijn eentje kan ik me niet ontpoppen tot de redder van Brazilië. Die missie moeten we samen ondernemen.' Of hij op die reddingsmissie bondgenoten vindt na de genadeloze campagne van de voorbije maanden, kan alleen de toekomst uitwijzen.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect