De Iraakse tragedie in 10 bedrijven

©REUTERS

De soennitische rebellen van de Islamitische Staat (IS) veroverden op korte tijd en met de inzet van gruwelijk geweld grote delen van Irak en Syrië. Die opmars doet de politieke wereld in Bagdad daveren op haar grondvesten. Hoe is het zover kunnen komen? De Iraakse tragedie in tien bedrijven.

Klik op titel of citaat om de toelichting te lezen.

We starten eind 2011. Op dat moment worden de spanningen tussen sjiieten en soennieten onder het bewind van de sjiitische premier Nouri Al-Maliki heel zichtbaar. Aan de hand van citaten geven we een overzicht van hoe het tijdens de jaren nadien van kwaad naar erger ging. Bij elk citaat hoort een uitleg, die kan u lezen door te klikken op het citaat of de titel.

Eerste bedrijf: 20 december 2011 - De barst in de Iraakse coalitie

De Amerikaanse troepen hebben Irak amper verlaten of het zit er al bovenarms op in de Iraakse coalitie, die geleid wordt door de sjiitische premier Nouri Al-Maliki. Op 20 december 2011 wordt er een arrestatiebevel uitgevaardigd tegen de soennitische vicepresident Tariq Al-Hashimi. Hij wordt beschuldigd van terrorisme. Het haalt de sfeer in de coalitie van sjiieten en soennieten, die een jaar eerder pas na 289 formatiedagen in het leven kwam, totaal onderuit.

Hashimi ziet in het arrestatiebevel de hand van de sjiitische premier Maliki. Het incident versterkt de verwijten dat Maliki met een sektarische en autocratische regeerstijl de soennieten in het land discrimineert. Maliki werd in 2006 premier van Irak, toen het land voor het eerst na de dictatuur van de soenniet Saddam Hoessein weer een democratische regering kreeg. 'Maliki revancheert zich voor die soennitische dictatuur', klinkt het meermaals bij critici.

Tweede bedrijf: april 2013 - de 'geboorte' van ISIS

De soennitische rebellen van de ISIS-beweging, die ijveren voor een Islamitische Staat in Irak en Syrië, scheuren zich in april 2013 af van Al Qaeda, de terreurbeweging van Osama bin Laden waar ze jarenlang een verstandshuwelijk mee hadden. Daarvoor droegen ze de naam 'Al Qaeda in Irak' of 'Islamitische Staat in Irak'.

De groepering was al die tijd uit op hetzelfde doel: de installatie van een islamitisch kalifaat in Irak. Om dat te bereiken, mikten ze op de destabilisatie van de Iraakse staat. Dat doel is rond 2010 erg veraf. De Amerikaanse generaal Ray Odierno zegt in een briefing dat de beweging 'down' is. Dat heeft onder meer te maken met de 'surge', de spectaculaire troepenverhoging waartoe de Amerikaanse president George Bush in 2007 besluit.

Maar de beweging herpakt zich, onder meer door te profiteren van het groeiend ongenoegen onder de soennieten. Volgens verschillende bronnen transformeert de beweging zich in april 2013 naar 'ISIS'. Het breidt daarmee zijn ambities uit. Op een ramadanmarkt in Aleppo, een belangrijke stad in Syrië, stelt het een kaart voor waarin het kalifaat zich uitstrekt over Irak en Syrië, zo klinkt het anekdotisch in een rapport van de Institute for the Study of War. ISIS mikt op een groot streng islamitisch kalifaat dat reikt van Noord-Afrika tot Iran.

Derde bedrijf: 2 januari 2014 - Het dodelijke 2013

2013 is het bloederigste jaar in Irak sinds 2008. In 2013 vielen er maar liefst 7.818 burgerdoden en 17.981 gewonden bij een schier eindeloze reeks van aanslagen. ‘Dit is een triest en verschrikkelijk record dat de nood benadrukt voor de Irakese autoriteiten om de bron van het probleem aan te pakken zodat de spiraal van geweld stopt’, zo roept de speciale VN-vertegenwoordiger voor Irak Nickolay Mladenov op.

Dat er een einde komt aan de periode van relatieve rust sinds 2008, is niet verwonderlijk. Op het einde van 2008 wierp de Amerikaanse 'surge' eindelijk zijn vruchten af. De Amerikaanse president George W. Bush stuurde in de herfst van zijn ambtstermijn 20.000 extra soldaten naar Irak om de toen eindeloze reeks aan aanslagen van Al Qaeda te stoppen. Maar die 'surge' was enkel mogelijk omdat de soennitische leiders zich zelf toen achter dat Amerikaanse initiatief schaarden.

De teruggekeerde rust in Irak deed het Amerikaanse leger in 2011 het land definitief verlaten. Maar na het vertrek van de Amerikanen brokkelde de soennitische bereidheid weer af. Het autoritaire bestuur van Maliki deed het ongenoegen bij de soennieten groeien, die zo een makkelijke prooi waren voor extremistische groeperingen.

Vierde bedrijf: Begin januari 2014 - Fallujah en Ramadi

Begin januari wappert plots de zwarte vlag van de ISIS-rebellen boven Fallujah en Ramadi, twee steden op een steenworp van Bagdad. De soennitische extremisten slagen erin de steden in te nemen ten midden van de nodige chaos in en rond Bagdad. De sjiitische premier Nouri Al-Maliki had een soennitisch protestkamp in Ramadi laten schoonvegen. Het ging om aanhangers van Al Qaeda, meende Maliki. Maar in de chaos ziet ISIS zijn kans schoon om de stad over te nemen. De Amerikaanse vice-president Joe Biden roept Maliki om 'de brug te slaan naar alle lokale stammen'. En dus ook de soennitische.

Vijfde bedrijf: Begin februari 2014 - De scheiding van Al Qaeda en ISIS

In februari scheiden de wegen van Al Qaeda en ISIS definitief. Al Qaeda distantieert zich van de soennitische extremisten die een kalifaat willen oprichten in Irak en Syrië.

Zesde bedrijf: Juni 2014 - De razendsnelle opmars van ISIS

In juni gaat het plots snel. Op 12 juni valt de stad Mosoel, de tweede grootste stad van Irak, in handen van de rebellen van ISIS. Ook de olieraffinaderij in Baji, de grootste van het land, wordt gecontroleerd door de soennitische rebellen. 'Dit is Al Qaeda op steroïden', zo beschrijft Ryan Crocker, de voormalige Amerikaanse ambassadeur in Irak, het. Dat de Iraakse regering totaal de greep op het land kwijt is, blijkt ook uit de ontwikkelingen in het noorden. De Koerden, die daar een semiautonome gemeenschap hebben, veroveren zonder slag of stoot de controle over de noordelijke stad Kirkoek.

Door de razendsnelle opmars van ISIS moet de Amerikaanse president Barack Obama wel reageren. Luchtaanvallen sluit hij dan nog uit. Hij stuurt wel 300 militaire adviseurs naar het land die het leger moeten adviseren en bijstaan. Over de positie van de sjiitische premier Maliki, die meer en meer onder vuur ligt door soennitische opmars, blijven de Verenigde Staten vaag. 'Het is niet aan ons om de Iraakse leiders aan te wijzen', zo luidt het. De steun is niet meer uitgesproken, maar Obama valt Maliki voorlopig nog niet af. 

Zevende bedrijf: ISIS roept de 'Islamitische Staat' uit

De ISIS-jihadisten roepen in Irak en Syrië, in de gebieden die onder hun controle staan, het kalifaat uit. De terreinwinst die de beweging in juni boekt is dermate groot dat de ISIS-rebellen bulken van zelfvertrouwen. De 'Islamitische Staat' is geboren. Aan het hoofd van de staat komt ISIS-leider Abu Bakr al-Bagdadi. 'Hij is de imam en kalief voor moslims over de hele wereld', klinkt het.

Achtste bedrijf: De dreigende genocide tegen de jezidi's

Begin augustus boeken de soennitische rebellen van de Islamitische Staat (IS) plots enkele snelle overwinningen in het noorden van Irak, bij de grens met de Koerdische semiautonome regio. Zowel de stad Qaraqosh, het grootste christelijke bolwerk van het land, als de stad Sinjar, waar de jezidisten zich ophouden, worden bij het kalifaat gevoegd. Die innames brengen een nooit geziene vluchtelingenstroom op gang. 130.000 vluchtelingen trekken richting Turkse grens. Maar 40.000 à 50.000 jezidi's vluchten het Sinjar-hooggebergte in, waar ze omsingeld worden door de soennitische extremisten.

Er dreigt hen een gruwelijk lot: ofwel de executie door de IS-rebellen ofwel de hongerdood in het Sinjar-gebergte. Het schudt het Witte Huis wakker. De Amerikaanse luchtmacht dropt voedselpakketten op de Sinjarberg. Maar Obama gaat nog een stapje verder. De Verenigde Staten wagen zich aan gerichte luchtaanvallen op extremistische doelwitten, dit om een genocide te vermijden. De Verenigde Staten grijpen - met frisse tegenzin - weer in in Irak.

Negende bedrijf: Exit Maliki

De crisis in Irak kost de kop van de Irakese premier Nouri Al-Maliki. In april won hij nog de parlementsverkiezingen, maar sindsdien brokkelde zijn steun zienderogen af. Dat hij er niet in slaagt om een regering van nationale eenheid te vormen die het gras van voor de voeten van de soennitische rebellen kan maaien, wordt hem aangerekend.

De Iraakse president Fouad Masoum schuift Haider al-Abadi, vicevoorzitter van het parlement, naar voren om een regering te vormen. Het gros van de partijgenoten van Maliki kiest de kant van al-Abadi. Maar wat misschien nog belangrijker is: ook de Verenigde Staten laten Maliki vallen als een baksteen. 'Maliki moet de formatie niet meer komen verstoren', zo klinkt het bij de Amerikaanse diplomatieke chef John Kerry. Maliki zweert niet zomaar een stap opzij te zullen zetten. Op de belangrijkste plekken in de Groene Zone in Bagdad, waar de regering gevestigd is, zet hij veiligheidstroepen klaar.

Tiende bedrijf: En nu?

De komende weken en maanden worden cruciaal in het Iraakse conflict. Krijgt de nieuwe uitverkoren premier Haider al-Abaidi de Iraakse politieke wereld eendrachtig achter zich? Slagen de Koerden en het Iraakse leger erin om de opmars van de IS-rebellen te stoppen?

Discussieer in de commentaarsectie. U kan auteur Pieter Haeck ook mailen of tweeten.

Voor dit artikel werd gebruik gemaakt van bronnen zoals Reuters, AFP, Bloomberg, Vox en Institute for Study of War.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud