weekboek

De mannen die ‘de gas doen branden'

Senior writer

Naast olie is gas een wezenlijk onderdeel van de geopolitieke strijd om de controle over de energie(toevoer). Europa is op dat vlak overgeleverd aan de goodwill van zijn buren en bondgenoten. Dat is geen comfortabele positie. Vooral de Russische president Vladimir Poetin en zijn Turkse collega Recep Tayyip Erdogan doen op dit moment in Europa ‘de gas branden’.

Twee jaar deed het Amerikaanse Congres erover om sancties uit te vaardigen tegen Nord Stream en South Stream, twee gaspijpleidingen die vanuit Rusland richting Europa vertrekken. De eerste loopt via de Baltische Zee naar Duitsland, de tweede passeert via Turkije. Voor South Stream, intussen herdoopt tot TurkStream, komen de sancties rijkelijk laat, want die wordt begin januari in gebruik genomen.

Nord Stream 2 is een ander verhaal. De gaspijplijn omzeilt letterlijk de voormalige Oostbloklanden en Oekraïne en het gas komt rechtstreeks aan in Duitsland. Tegen het project heeft in de VS en Oost-Europa altijd verzet bestaan. De vorige Amerikaanse president Barack Obama was al geen liefhebber van de verbinding, met Donald Trump is de tegenkanting alleen maar groter geworden. Trump verwijt Duitsland niet meer of minder dan dat het zich zo ‘onder Russische controle’ plaatst.

Berlijn verwerpt al jaren die kritiek. Het betoogt dat Nord Stream 2 een ‘puur economisch’ project is tussen de Russische aardgasgigant Gazprom en vijf Europese energiespelers. Geen politiek plan dus.

Maar die lijn blijft niet vol te houden. Na de afkondiging van de Amerikaanse sancties eind vorige week volgde een storm van kritiek uit Duitsland. ‘Deze sancties zijn een serieuze inmenging in de Duitse en Europese zaken. We verwerpen ze dan ook volledig’, reageerde vicekanselier Olaf Scholz. Ook kanselier Angela Merkel veroordeelde de strafmaatregelen. Maar Duitsland zit in een vervelende positie. Er heerst geen Europese eensgezindheid over Nord Stream 2. Officieel verwerpt de EU de sancties, maar Europa blijft voorzichtig schipperen tussen de Duitse verzuchting om zijn energielevering te beveiligen en het wantrouwen tegenover Rusland, dat nog gegroeid is na de annexatie van de Krim vijf jaar geleden.

Nord Stream 2 heeft als voordeel dat het Russische gas op weg naar Europa niet over Oekraïens grondgebied moet passeren. Die doorvoer is altijd een moeilijk verhaal geweest. Kiev eist in ruil goedkoper gas uit Rusland. De onderhandelingen over die akkoorden verliepen de voorbije jaren steeds stroef. De situatie verbeterde er niet op na de Russische annexatie van de Krim en de inmenging in het naar onafhankelijkheid strevende Oost-Oekraïne.

Daarom waren de Amerikaanse sancties erg welkom in Oekraïne. Toen bleek dat Nord Stream 2 op zijn minst enkele maanden vertraging zou oplopen door de Amerikaanse demarche, had Kiev plots een belangrijke troef in handen tijdens het overleg met Moskou over een nieuw doorvoerakkoord. Dat moest er voor eind 2019 zijn. Kort na de afkondiging van de sancties door de VS kwam ook een deal uit de bus.

Europa is nog geruime tijd afhankelijk van fossiele energie, zelfs als alle ambitieuze klimaatplannen gerealiseerd worden.

Het Kremlin verzekert intussen dat Nord Stream 2 afgewerkt wordt. Desnoods wordt een Russisch schip ingezet voor de aanleg van de laatste 160 kilometer die nog overbrugd moeten worden. Maar dat duurt even want het schip heeft een tocht vanuit het verre Nakhodka voor de boeg.

De gastoevoer is zeker een geopolitiek gegeven. De inkomsten uit de energie-export zijn voor het Russische regime onontbeerlijk. En de concurrentie op de markt is erg hard. Want het gaat natuurlijk niet alleen over politiek maar ook over geld.

Qatar is op dit moment de grootste leverancier van gas aan Europa. Het wordt onmiddellijk gevolgd door Rusland, maar de VS bezetten al de derde plaats en hun belang neemt hand over hand toe.

In dat land heeft zich het voorbije decennium een energierevolutie afgespeeld. Tien jaar geleden waren de VS nog derde op de ranking van ’s werelds grootste producenten van fossiele brandstoffen, voorafgegaan door Saoedi-Arabië en Rusland. Nu zijn de VS met voorsprong de grootste producent, niet alleen van olie maar ook van gas. De reden is eenvoudig: fracking. Die technologie is de jongste twee decennia zo snel geëvolueerd dat het mogelijk werd grote hoeveelheden olie en gas uit rotsformaties te trekken. Dat leidde ertoe dat de VS energieonafhankelijk werden. Dat geeft Washington meer manoeuvreerruimte om sancties te treffen.

Door de frackingrevolutie zijn de VS van een netto-invoerder van olie en gas een netto-uitvoerder geworden. Ook Europa was meteen een aanlokkelijke markt. Door de toevloed van schaliegas staat de gasprijs onder druk en dat veroorzaakt hevige concurrentie. Volgens Gazprom kan Rusland het gas 30 procent goedkoper dan de VS aan Duitsland leveren. Voor Duitsland, dat een energieomslag maakt van kernenergie en steenkoolcentrales naar meer duurzame energie, is gas een hoogst noodzakelijk gegeven.

Middellandse Zee

In de Middellandse Zee broeit intussen ook een energieoorlog. De Turkse president Recep Tayyip Erdogan zet eveneens hoog in op gas. Om zijn gebied af te bakenen sloot hij een maritiem akkoord met de Libische regering in Tripoli. Dat geeft aan Turkije grote controle over het oostelijke deel van de Middellandse Zee en doorkruist gasexploratieplannen van onder meer Israël en Griekenland.

Het knooppunt is Cyprus, het verdeelde eiland waarop Turkije nog steeds gedeeltelijk aanspraak maakt. In de Cypriotische wateren zijn grote gasvoorraden aanwezig. Griekenland en Turkije ruziën over de zeggenschap en het exploratierecht. Met het akkoord met Libië bemoeilijkt Turkije plannen om gaspijpleidingen naar Griekenland en Italië aan te leggen, evenals een doorsteek naar Israël.

Maar voor wat hoort wat. In ruil voor de deal over de Middellandse Zee beloofde Erdogan de Libische regering militaire steun tegen het offensief van de rebellen, die grote delen van Libië controleren. Pikant detail: Rusland steunt die Libische rebellen, terwijl Poetin en Erdogan wel een akkoord hebben over gasleveranties.

De strijd om het gas, en vooral de gastoevoer, is vergelijkbaar met de strijd over de controle van de olieproductie enkele decennia geleden. Omdat het milieuvriendelijker is, wordt gas een steeds belangrijkere vervanger van olie. Die trend zal onvermijdelijk doorzetten. Energie-inkomsten versterken regimes als die van Poetin en Erdogan. Hun geopolitieke ambities vergen nu eenmaal geld.

Beide heren hebben overigens een uiterst merkwaardige relatie. Militair staan de Turken tegenover de Russen in zowel Syrië als Libië. In Syrië staan de Russen aan de zijde van het regime van Bashar alAssad terwijl in Libië Russische huursoldaten meevechten met de rebellen.

De confrontaties beletten Erdogan niet Russisch wapentuig te kopen en zo zijn gedeeltelijke onafhankelijkheid van de VS af te dwingen. De Turkse aankoop van luchtafweerraketten in Moskou is een groot pijnpunt, vooral omdat Turkije mee instaat voor de ontwikkeling van de nieuwe F-35, een Amerikaans project. Maar Erdogan heeft een belangrijke hefboom. Hij weet dat de Turkse militaire basissen waar het Amerikaanse leger is gestationeerd van grote strategische waarde zijn. Vallen die weg, dan worden de VS en de NAVO voor een stukje blind in de Levant, en dat is bijzonder vervelend.

Nieuwe conflicten

De aftocht van de VS in de oorlogsgebieden in het Midden-Oosten - Irak, Afghanistan, Syrië - geeft de andere regionale machten meer ruimte. Er ontstaan nieuwe machtsverhoudingen, die tot nieuwe conflicten leiden. Ook het volgende decennium blijft stabiliteit in het gebied een verre droom.

Europa moet keuzes maken. Door de instabiliteit op de zuidflank zal de vluchtelingenstroom niet snel opdrogen. Bovendien zal Europa nog geruime tijd afhankelijk zijn van fossiele energie, zelfs als alle ambitieuze klimaatplannen gerealiseerd worden. Wat laat Europa het zwaarst doorwegen: een zekere toevoer tegen een lage prijs of een principiële oplossing die veel duurder uitvalt? Voor Duitsland is de keuze extra moeilijk omdat Trump het vaak heeft voorzien op Berlijn vanwege het grote onevenwicht in de onderlinge handelsbalans.

Als Trump in november 2020 opnieuw verkozen wordt en politiek verlamd blijft in het Congres, is de kans groot dat hij alle aandacht op het buitenland richt. Net zoals Obama dat deed tijdens zijn tweede ambtsperiode. Ook dat zal tot bijkomend geopolitiek vuurwerk leiden.

Lees verder

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud