reportage

Hatay, de Turkse grensstreek waar een op drie Syriër is

©Anadolu Agency

Sinds het begin van de Syrische burgeroorlog werd Hatay overrompeld door Syriërs. De Europese Unie investeerde er miljoenen euro’s. Maar wat gebeurt er als de geldstroom straks stopt? ‘Goede vraag. Dan zijn we afhankelijk van de Turken.’

‘België?’ vraagt Mahmout. ‘Is dat Noord-Duitsland?’ Dat hij een mondje Duits spreekt, zegt hij fier. ‘Mijn plan was naar Duitsland te gaan, maar toen ik hier mocht studeren, besloot ik te blijven.’ Zijn vriend Ferrit, die net als Mahmout economie studeert, toont een foto van zijn verloofde Fatma. ‘Eerst ons diploma halen en dan trouwen. Na vier jaar is het deze zomer eindelijk zover’, zegt hij opgetogen. Waar ze zullen trouwen? ‘Hier natuurlijk.’

De Turkijedeal van de EU

Het akkoord tussen Turkije en de Europese Unie is halfweg. Na drie jaar rijst de vraag of het zijn doelstelling bereikte.

De deal waarin de EU 6 miljard euro beloofde aan Turkije om de migratiestroom naar Europa in te dammen had inderdaad een ontradend effect. Volgens de Europese Commissie viel de instroom een paar dagen na de overeenkomst terug met 97 procent.

Maar de hervestiging naar Europa laat op zich wachten en ook het terugsturen van Syriërs naar Turkije loopt niet goed. Er is veel kritiek op de overbevolkte Griekse kampen waar vluchtelingen in schrijnende omstandigheden leven.

‘Hier’ is Hatay. Een provincie in het zuiden van Turkije. Syrië ligt zo dichtbij dat we verschillende keren langs de witte betonnen grensmuur rijden. Leg je een meetlat langs de zuidelijke grens van Turkije, dan valt Hatay in Syrië. Deze provincie was dan ook Syrisch grondgebied tot de jaren dertig. ‘Ik kan Syrië ruiken en smaken’, zegt Mahmout. Dat bedoelt hij letterlijk, want hij wijst grijnzend naar zijn knafeh. Een Turks-Syrisch dessert.

De twee twintigers zijn straks de eerste Syriërs die afstuderen aan de Turkse Mustafa Kemal-universiteit in Hatay. Met de hulp van een studiebeurs. Het project wordt gefinancierd door de Europese Unie en kadert in de EU-Turkije-akkoord dat op 18 maart 2016 werd beklonken. Daarin beloofde de EU 6 miljard euro aan Turkije (lees inzet).

Uitzonderlijk

Het is een misvatting dat de meesten van de 3,6 miljoen Syriërs in Turkije in vluchtelingenkampen leven. Dat is het geval voor 7 procent van hen. Het merendeel woont in Turkse steden, vooral in metropolen als Istanboel, Ankara en Izmir. Maar ook in de grensstreek, zoals Hatay. 28 procent van de bevolking is er vluchteling. Een uitzonderlijke situatie, met alle demografische, politieke en sociale gevolgen van dien.

Een rapport van Crisis Group klaagt aan dat een grote groep jonge Syriërs onvoldoende ondersteuning krijgt in de grensstreek. In de stad Şanlıurfa, ten oosten van Hatay, zag de ngo jongeren worstelen met zware trauma’s en druggebruik. Er zou sprake zijn van gedwongen huwelijken en seksuele uitbuiting bij jonge vrouwen en meisjes. ‘Dat zien we hier niet’, meent Mehmet Duruel, professor aan dezelfde universiteit als de studenten. ‘Hatay is anders dan de andere grensregio’s. Hatay is de stad van de tolerantie.’

Hatay is anders dan de andere grensregio’s. Hatay is de stad van de tolerantie.
Mehmet Duruel
professor aan de Mustafa Kemal-universiteit in Hatay

Toch is het geen geheim dat heel wat Syriërs met trauma’s worstelen. In Reyhanlı - op 63 kilometer van Aleppo, de grootste stad van Syrië - spreken we met Zeynep. Ze werkt als klinisch psycholoog in het gemeenschapscentrum van de Turkse Rode Halve Maan. ‘90 procent van de mensen die we hier zien, is direct of indirect getraumatiseerd’, zegt Zeynep. Het centrum bood al psychologische hulp aan bijna tienduizend Syriërs. ‘Vooral met de posttraumatische stressstoornis hebben we onze handen vol. Voor jonge kinderen hebben we een aangepast programma.’

Naast de psychologische naweeën van de burgeroorlog zijn er ook frustraties in de zoektocht naar een job. In Antakya, ook in de provincie Hatay, ontmoeten we de jonge dokter Nebal. In 2015 vluchtte ze met haar familie uit Hama. ‘Mijn man moest het leger in, dus zijn we vertrokken. De tocht was zwaar, want ik was acht maanden zwanger van onze dochter.’ Na een opleiding kon Nebal aan het werk als dokter voor Syrische vluchtelingen. Al wordt haar diploma niet erkend door Turkije. Ze kan dus niet aan de slag in een regulier ziekenhuis, maar ze is dankbaar. ‘Ik kan tenminste werken. We kunnen het geld goed gebruiken.’ Nebal beviel in Turkije van een gezonde dochter, die net als haar moeder dokter wil worden.

Mismatch

Hoewel Nebal een job heeft, is de mismatch tussen de capaciteiten van sommige Syriërs en de openstaande jobs reëel. Bij professor Alpagut Yavus, gespecialiseerd in bedrijfskunde, is te horen dat Syriërs vooral werken in de meubel- en schoensector en in de voedselproductie. De vraag is nog maar of Mahmout en Ferrit straks als econoom aan de slag kunnen.

Zowel de beurzen voor de studenten, het gemeenschapscentrum en de opleiding van dokter Nebal werden gefinancierd door de EU. Het zijn drie van de 72 projecten die er worden uitgerold.

De grootste hap van de 6 miljard euro die de EU in Turkije investeert, gaat evenwel naar een kredietkaart voor vluchtelingenfamilies. Elke maand ontvangen 1,5 miljoen Syriërs een vast bedrag om hun basisnoden te bekostigen. Vandaag goed voor 650 miljoen euro, al kan dat oplopen tot 1 miljard. Daarnaast wordt vooral geïnvesteerd in gezondheid en onderwijs, respectievelijk 523 miljoen en 1,45 miljard euro. De resultaten mogen er volgens de Europese Commissie zijn. 470.000 Syrische kinderen gaan naar school en meer dan 1,2 miljoen vrouwen kregen prenatale zorg.

Maar er zijn ook andere projecten. Zo gaf de EU voor 20 miljoen euro aan de Turkse kustwacht die patrouilleert op de Egeïsche Zee en 60 miljoen aan het Turkse directoraat-generaal voor migratiemanagement.

Natuurlijk zullen de Syriërs in 2023 niet opeens verdwenen zijn en zullen ze nog altijd hulp nodig hebben.
Kamil Edem Guler
coördinator van gemeenschapscentra in Hatay die gefinancierd worden door de EU

Vorig jaar nog klaagde een groep internationale onderzoeksjournalisten aan dat de EU de beveiliging van de grensmuur met Syrië meefinancierde. Die grensmuur slingert 764 kilometer lang in het Turks-Syrische heuvellandschap. Via het Turkse private defensiebedrijf Otokar werden 82 gepantserde patrouillevoertuigen aangekocht voor 47,4 miljoen euro. De middelen kwamen evenwel niet uit de beloofde 6 miljard voor de Turkijedeal, maar uit de fondsen die Turkije moeten voorbereiden op een eventuele toetreding tot de EU.

De Europese financiering van de ‘Turkijedeal’ is halfweg. Heeft de EU tot nu toe lessen geleerd? ‘Ja’, zegt Christian Berger, EU-ambassadeur in Ankara. ‘We moeten meer nadruk leggen op structurele in plaats van humanitaire hulp. De situatie is er vandaag niet naar dat de Syriërs terug naar hun land kunnen. Het is daarom erg belangrijk dat we inzetten op kwalitatieve en duurzame jobs. We willen geen verloren generatie.’

Opdrogen

Maar wat komt er na de miljoenen euro’s Europese hulp in Hatay? ‘Een goede vraag’, zegt Kamil Edem Guler, programmacoördinator van verschillende gemeenschapscentra die gefinancierd worden door de EU. Het centrum in Hatay kan volgens hem nog tot 2023 verder met Europese steun. ‘Natuurlijk zullen de Syriërs in 2023 niet opeens verdwenen zijn en zullen ze nog steeds hulp nodig hebben.’ Hoe ze het dan willen runnen? ‘Als de Europese steun opdroogt, ligt de toekomst bij de Turkse overheid en de lokale Turkse bevolking. Via fondsenwerving bijvoorbeeld.’ Hetzelfde geluid is te horen in het medisch centrum waar Nebal werkt. Al is dit centrum maar voor een deel afhankelijk van de Europese fondsen. ‘Als die opdrogen, kunnen we nog even verder’, klinkt het. ‘Maar ja, het wordt een uitdaging.’

EU-ambassadeur Berger erkent dat de uitdaging langer zal duren dan er financiële middelen zijn. ‘De EU steunt Turkije, maar we hebben ook een politieke oplossing nodig in Syrië.’

Dat brengt de al uitzonderlijke situatie in Hatay tot een uitdagende slotsom. Wat na de Europese middelen en aandacht? Vandaag hebben de Syriërs in Turkije een ‘voorlopig statuut’, maar na meer dan acht jaar oorlog wijst alles erop dat een aanzienlijk deel van de Syrische ‘gasten’ zal blijven. De Syriërs in Turkije zijn met liefst 3,6 miljoen. Meer zelfs. Dat aantal dreigt op termijn te stijgen. Als de aanvallen van het Syrische leger en de Russen op de laatste verzetshaard Idlib toenemen, zal een nieuwe Syrische vluchtelingenstroom zich naar de Turkse grens begeven. De Verenigde Naties hebben het over potentieel de grootste humanitaire ramp in wording van de 21ste eeuw. Turkije houdt de grens nog dicht.

En wat is de toekomst van de miljoenen vluchtelingen in een land dat internationaal op de vingers wordt getikt als het gaat om mensenrechten en waar bijna 15 procent van de inwoners werkloos is? Een blik op een andere grote migrantengroep in Turkije, de Afghanen, belooft alvast niet veel goeds. Zij voelen zich naast de Syriërs al jaren ‘tweederangsvluchtelingen’. ‘Syriërs krijgen Europese steun en aandacht’, zegt de Afghaan Ali aan de telefoon vanuit Kayseri, hartje Turkije. ‘Syrische kinderen kunnen gratis naar school, die van ons niet. Wij worden vergeten.’

De kans is reëel dat dat ook het lot wordt van de Syriërs in Turkije.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud