nieuwsanalyse

In geopolitiek gepoker om Syrië heeft Europa de slechtste kaarten

©EPA

De Turkse invasie in het noorden van Syrië maakt oude demonen wakker in Europa. De vrees voor een herrijzenis van Islamitische Staat en het doembeeld van eindeloze vluchtelingenstromen zijn terug. En er is geen brede rug om achter te schuilen.

Met een telefoontje naar zijn Turkse ambtsgenoot Recep Tayyip Erdogan heeft de Amerikaanse president Donald Trump vorig weekend de doos van Pandora geopend in het Midden-Oosten. Door de Amerikaanse troepen en vliegtuigen weg te trekken uit het noorden van Syrië gaf de bewoner van het Witte Huis zijn evenknie in Ankara de facto vrije doorgang om gewapenderhand af te rekenen met de Koerdische milities in het gebied. Erdogan aarzelde geen minuut en zette de operatie ‘Vredesbron’ op touw. Het Turkse leger voerde de afgelopen dagen niet alleen bombardementen uit in het noorden van Syrië. Turkse soldaten trokken ook de grens over.

Het offensief leidt tot een nieuwe escalatie in de al acht jaar oude burgeroorlog in Syrië. De Koerden zijn natuurlijk de grootste slachtoffers van de manoeuvres. Zij moeten vluchten voor een Turks bommentapijt en voor Turkse militairen, aangevuld met Arabische milities. Nog meer bloedvergieten, wraakoefeningen en een nieuwe vluchtelingenstroom vormen onvermijdelijk de ingrediënten voor het nieuwe hoofdstuk in de strijd. Het einde van de Syrische oorlog lijkt verder weg dan ooit.

Maar wat zijn de machinaties achter dat cynische machtsspel? Welk belang hebben wereldleiders zoals Trump, Erdogan en hun Russische collega Vladimir Poetin bij dit geopolitieke gepoker? En welke risico’s lopen ze? En wat met Europa? Kan dat een plaats bemachtigen aan de pokertafel? Uiteindelijk heeft de Europese Unie het meest te verliezen bij de escalatie van de Syrische burgeroorlog. Een overzicht.

Donald Trump

De Amerikaanse soldaten zo snel mogelijk weghalen uit Syrië en het Midden-Oosten. Dat is altijd de doelstelling van Donald Trump geweest. Volgens de Amerikaanse president was de militaire interventie in de regio ‘de domste beslissing in de geschiedenis van de VS’.

Dat hij de Syrische Democratische Krachten (SDF) - een bundeling van Arabische en Koerdische milities - prompt liet vallen, typeert Trump. De SDF waren gevormd onder zijn voorganger Barack Obama. Die besliste de milities te laten beschermen door de Amerikaanse luchtmacht en een handvol militairen op het terrein. Zo moest hij geen grote Amerikaanse operatie in Syrië op de been brengen. Want ook hij had genoeg van het interventionisme.

©AFP

Voor Trump liep de factuur ook te hoog op. Naast een beperkt aantal militairen waren ruim 2.000 Amerikaanse veiligheidsmensen van privégroepen aanwezig in de regio. Die kosten wilde Trump niet langer dragen en de Koerden konden of wilden de factuur niet betalen. Voor de bewoner van het Witte Huis was de terugtrekking niet meer dan een zakelijke transactie.

Loyauteit is dan een vreemd begrip. Trumps argumentatie dat de Koerden tijdens de Tweede Wereldoorlog niet geholpen hebben bij de landing in Normandië is absurd. Maar het geeft aan dat hij nog steeds een zakenman is die denkt in termen van deals. En wat Syrië betreft, was de deal afgerond.

Donald Trump heeft de doos van Pandora geopend met zijn telefoontje aan zijn Turkse ambtsgenoot Erdogan.

Zonder risico’s is de demarche niet. Voor Trump liggen die vooral op het thuisfront. Hij negeerde het advies van zijn militairen. Die stelden dat het Amerikaanse leger in de regio wel nog nodig was en dat de terreurorganisatie IS weer aan kracht dreigt te winnen. Daarnaast kunnen de Koerden politiek op veel steun rekenen vanwege hun strijd tegen IS. Twee invloedrijke senatoren, een Republikein en een Democraat, werken aan een wetsvoorstel om Turkije zware sancties op te leggen.

Trumps beslissing kan ook electorale gevolgen hebben. Een belangrijke pijler van zijn electoraat, de evangelische christenen, steunen de Koerden omdat die tolerant tegenover christenen zijn, iets wat zal verdwijnen als het gebied weer ‘gearabiseerd’ wordt.

Recep Tayyip Erdogan

Voor de Turkse president Recep Tayyip Erdogan is de invasie in het noorden van Syrië het moment om te verhinderen dat de kiemen van een onafhankelijk Koerdistan worden gezaaid. De Koerden zijn de erfvijand in Turkije. De Koerdische partij PKK wordt in Ankara, maar ook door de Europese Unie en de Verenigde Staten, als een terreurorganisatie gezien. En voor Erdogan zijn de YPG, de Koerdische milities die de ruggengraat vormen van de Syrische Democratische Krachten (SDF), en de PKK uit hetzelfde hout gesneden.

©REUTERS

Het is duidelijk dat Turkije een veiligheidszone van 30 kilometer langs de grens wil opbouwen. Erdogan beloofde plechtig die niet te overschrijden. Zodra de zone gecreëerd is, wil de Turkse leider de miljoenen Syrische vluchtelingen vanuit Turkije in dat gebied huisvesten en zo een menselijke buffer tussen de Koerden en Turkije installeren.

Erdogan mag zijn hand evenwel niet overspelen: de Turkse president is uitdrukkelijk verzocht de operatie ‘rationeel’ aan te pakken.

Erdogan mag zijn hand evenwel niet overspelen. De VS drukten hem op het hart de operatie ‘rationeel’ aan te pakken. Ze hebben Erdogan duidelijk gemaakt dat ze geen etnische zuiveringen dulden. President Donald Trump stelde dat hij ‘de Turkse economie zal vernietigen’ als zijn Turkse evenknie de rode lijnen overschrijdt. En de kwakkelende economie is precies de reden waarom de populariteit van Erdogan stelselmatig afneemt. Via een militaire operatie in het buitenland wil hij de aandacht van de Turkse bevolking van de economische malaise afleiden.

Vladimir Poetin

De Turkse invasie in Syrië lokte weinig reactie uit in Rusland. President Vladimir Poetin was op de hoogte van de plannen van zijn Turkse ambtgenoot Erdogan. Voorlopig kijkt hij toe. Hij weet dat zijn invloed groeit als de VS Syrië verlaten hebben.

©AFP

In de burgeroorlog strijdt Rusland aan de zijde van de Syrische president Bashar al-Assad. Maar Poetin kijkt toch vooral naar zijn eigen belangen. Hij wordt nu een centrale figuur in het conflict: hij is bevriend met Assad én met Erdogan. Onlangs leverde hij, tot afgrijzen van de NAVO en de VS, nog afweergeschut aan Ankara. Poetin kan dingen doorduwen in Ankara en Damascus maar hij vraagt daar ongetwijfeld een prijs voor.

Voor Poetin zijn de risico’s beperkt. Hij moet alleen zien dat hij Turkije en Syrië te vriend houdt. Die oefening is niet evident omdat Assad ook steun krijgt van Iran. Maar Teheran heeft Moskou nodig omdat het door sancties van het Westen is afgesneden.

Bashar al-Assad

De Syrische president Bashar al-Assad voerde de voorbije jaren in eigen land op verschillende fronten strijd. Afgelopen week openden de Turken een nieuw front in de burgeroorlog. Het regime in Damascus kijkt machteloos toe hoe het Turkse leger het noorden van het land bestookt.

©REUTERS

Maar de Turkse manoeuvres bedreigen vooralsnog de machtspositie van Assad niet. Zolang hij de steun geniet van de Russen, lijkt zijn positie niet in gevaar.

Europa

De Turkse invasie in het noorden van Syrië maakte nog eens duidelijk hoe weinig gewicht Europa in de schaal kan werpen in grote geopolitieke dossiers. De Europese leiders waren er als de kippen bij om de operatie te veroordelen. Op aandringen van enkele Europese landen, waaronder België, besprak de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties de kwestie. Een formele veroordeling kwam er niet. De VS, China en Rusland - drie permanente leden met vetorecht - hadden daar geen belang bij.

De sleutelspelers

De Amerikaanse president Donald Trump leverde de Koerden over aan Turkije. Dat leidt tot boze reacties in de VS.

De Turkse president Recep Tayyip Erdogan kreeg de kans Syrië binnen te vallen. Maar Amerikaanse sancties dreigen als hij te driest te werk gaat.

De Russische president Vladimir Poetin is uitgegroeid tot de sleutelfiguur in het Syrische conflict.

De Syrische president Bashar al-Assad kijkt machteloos maar onbedreigd toe.

Europa is een toeschouwer bij het conflict in Syrië. Het heeft het meest te verliezen bij het gepoker.

Dus was Europa de voorbije dagen vooral een toeschouwer in het geopolitieke spelletje poker. Uit puur eigenbelang zou de Europese Unie best snel een plaatsje aan de pokertafel én een troefkaart bemachtigen. Ze heeft het meest te verliezen.

Door het offensief tegen de Koerdische milities bestaat het gevaar dat gevangen strijders van Islamitische Staat vrijkomen in de chaos. Het zijn de Koerdische milities die IS op het veld hebben overwonnen en hun strijders massaal hebben opgesloten. Als die op vrije voeten komen en terugkeren naar huis, lees: Europa, neemt daar de terreurdreiging toe. Bovendien geeft het Turkse offensief IS de kans zich te hergroeperen en te reorganiseren.

De 3,6 miljoen Syrische vluchtelingen die in Turkije zitten, vormen de tweede bedreiging voor Europa. Na de scherpe Europese kritiek op zijn militaire manoeuvres dreigde Turks president Erdogan er al mee ‘de poorten open te zetten’ en een vluchtelingenstroom naar Europa te creëren. Het is niet de eerste keer dat hij dat dreigement uit. Sinds de EU in 2016 een akkoord met Turkije sloot over de opvang van vluchtelingen uit Syrië, heeft Erdogan een machtige hefboom in handen. De hamvraag luidt of hij die daadwerkelijk zal gebruiken als de EU sancties tegen Turkije afkondigt. Áls de consensus daarvoor in Europa groot genoeg is.

NAVO

Ook de NAVO is de voorbije week in haar hemd gezet. Een lid van de trans-Atlantische alliantie, Turkije, speelde onder één hoedje met het Kremlin. De Europese reacties maakten duidelijk dat de kwestie de NAVO splijt. Topman Jens Stoltenberg probeerde nog te sussen en stelde dat ‘legitieme veiligheidsproblemen’ Turkije tot de actie dreven. Maar dat was niet meer dan een verhullingsoperatie.

Het Turkse offensief zou tot een bizarre situatie kunnen leiden. Als de Koerden hard terugslaan in Turkije, kan Ankara artikel 5 van het NAVO-verdrag inroepen. Dat bepaalt dat de alliantie een lidstaat in nood moet bijstaan. Europa zou Turkije met andere woorden moeten gaan bijstaan in de strijd tegen de Koerden.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect

Gesponsorde berichten

n