analyse

Iran, al veertig jaar een Amerikaanse obsessie

©AFP

In het schimmige machtsspel in het Midden-Oosten is Iran een belangrijke factor. De Verenigde Staten zijn erop uit het land economisch te wurgen om de invloed van het sjiitische regime in de ontvlambare regio terug te dringen.

Voor de Verenigde Staten is Iran al veertig jaar de doodsvijand. In die strijd is de liquidatie van de topgeneraal Qassem Soleimani, ruim een week geleden, het voorlopige hoogtepunt. Tegelijk heeft Iran in die periode zijn greep op de regio alleen maar versterkt.

De zaadjes voor de rivaliteit werden begin 1979 geplant. Toen de Iraanse sjah zijn land op 16 januari ontvluchtte, was de Iraanse Revolutie een feit. En toen ayatollah Khomeini op 1 februari in Teheran landde, was het theocratische regime onvermijdelijk.

Maar de Amerikaanse obsessie met Iran begon pas op 4 november van datzelfde jaar, toen 52 Amerikaanse onderdanen werden gegijzeld en 444 dagen lang vastzaten in de Amerikaanse ambassade in Teheran. De VS moesten machteloos toekijken, wat tot een obsessionele haat tegen het regime leidde. Tegelijk voedde de Amerikaanse aanwezigheid in de regio in Iran steeds meer de anti-Amerikaanse gevoelens.

Achteraf gezien was de tweede oorlog tegen Irak een debacle voor de VS. Hij leidde een hele nieuwe dynamiek in het Midden-Oosten in.

Historisch zijn er drie belangrijke redenen voor die Amerikaanse aanwezigheid in de regio sinds het einde van de Tweede Wereldoorlog. Olie is de belangrijkste. Hoe cruciaal een betrouwbare energiebevoorrading was, maakte de oliecrisis van 1973 westerse landen nog eens duidelijk. Het hoeft dan ook niet te verbazen dat de VS al snel goede relaties opbouwden met Saoedi-Arabië, de oliepomp van de wereld.

©Mediafin

Door voet aan de grond te hebben in het Midden-Oosten probeerden de Amerikanen ook de invloed van de Sovjet-Unie in te dammen. Het communistische blok deed er tijdens de afbouw van de koloniale periode en in volle Koude Oorlog alles aan om zijn invloed te vergroten. De aanwezigheid van Amerikaanse troepen moest dat ontraden.

En ten slotte was er Israël, dat sinds de Zesdaagse Oorlog in 1967 volledig omringd werd door vijanden. De Arabische wereld zinde op het einde van de Israëlische staat en de VS hebben Israël altijd impliciet gesteund tegen elke vorm van agressie.

Maar in 1979 kwam daar met Iran dus een vierde reden bij. Het sjiitische regime is net als de Arabische staten gekant tegen het bestaan van Israël. De Perzen hebben nooit hun expansiedrang onder stoelen of banken gestoken, ook niet tijdens het regime van de sjah, maar de VS duldden dat omdat het om een bondgenoot ging. Diezelfde expansiedrang onder de theocratie stootte evenwel op grote weerstand van de VS.

Trump heeft intussen andere prio riteiten op geopolitiek vlak. Het Verre Oosten is de uit daging van de eeuw.

De jonge Iraanse staat kreeg het zwaar te verduren. In 1980 begon Irak een oorlog tegen zijn buurland. Dictator Saddam Hoessein zag zijn kans schoon om zijn macht uit te breiden en olievelden aan de Iraans-Iraakse grens binnen te rijven. Wat volgde, was een achtjarige oorlog die veel slachtoffers maakte maar uiteindelijk onbeslist eindigde. In die periode kreeg Saddam Hoessein veel steun van de VS en het Westen. Het doel: het leiderschap van Iran te doen wankelen. Vergeefs.

Bovendien verknoeide Saddam het bij de Amerikanen door in 1990 Koeweit binnen te vallen. De VS bevrijdden de kleine oliestaat tijdens een korte oorlog mét een mandaat van de Verenigde Naties (VN). Maar toenmalig Amerikaans president George H.W. Bush stopte de opmars van zijn troepen voor de poorten van Bagdad, zodat Saddam aan de macht bleef.

Gestoeld op leugens

Uiteindelijk zou de Iraakse dictator in 2003 toch baan moeten ruimen nadat George W. Bush, zoon van, het Amerikaanse leger opnieuw de loopgraven in had gestuurd in het stroomgebied van de Tigris en de Eufraat. De tweede Amerikaanse inval volgde in de nasleep van de aanslagen die terreurgroep Al Qaeda op 11 september 2001 in de VS pleegde. Haviken in het kabinet van Bush zochten een reden om Irak binnen te vallen. Ze beschuldigden Saddam prompt van steun aan religieuze terroristen en de productie van massavernietigingswapens. Achteraf bleken die betichtingen gestoeld op leugens.

©Mediafin

In tegenstelling tot in 1990 trokken de VS Irak in 2003 binnen zonder VN-mandaat maar met een coalitie van ‘welwillenden’. Europa reageerde sterk verdeeld op de inval. Frankrijk en Duitsland waren grote tegenstanders, net als België.

Achteraf gezien was de tweede invasie van Irak een debacle voor de VS, en leidde die een hele nieuwe dynamiek in het Midden-Oosten in. Toen George W. Bush op 1 mei 2003 het einde van de oorlog uitriep, moest die eigenlijk nog beginnen. Saddam was dan wel verslagen, maar het land was verre van stabiel.

De eliminatie van Saddams Baathpartij en de ontmanteling van het Iraakse leger stortten het land in grote chaos en deden het religieuze sektarisme hand over hand toenemen. Zeker de tweespalt tussen de soennieten, met als bakermat Saoedi-Arabië, en de sjiieten uit Iran. Irak is een overwegend sjiitisch land met een soennitische minderheid en een belangrijke Koerdische minderheid in het noorden van het land. Saddam was niet religieus en onderdrukte met ijzeren vuist iedere vorm van sektarisme. Hij steunde daarvoor wel op de soennitische minderheid. De oorlog maakte daaraan een abrupt einde.

©Mediafin

In het zuiden van Irak kwamen sjiitische milities in opstand tegen de Amerikaanse bezetting, toen al met steun van Iran. In het westen ontstonden soennitische milities, zoals de Iraakse tak van Al Qaeda, vaak op initiatief van voormalige legerofficieren van Saddam.

Nieuwe doctrine

Toen Barack Obama in 2009 aan de macht kwam, had hij een hoofdbekommernis: de Amerikaanse militaire aanwezigheid in het Midden-Oosten terugschroeven. De schier eindeloze oorlogen in Afghanistan en Irak van het afgelopen decennium hadden tot een grote oorlogsmoeheid geleid in de VS.

Obama wist in 2011 officieel een einde te maken aan de Irakoorlog, maar hij kreeg met moeite zijn troepen het land uit. In dat jaar brak op een breed front de Arabische Lente door. Verschillende dictators in de regio wankelen onder het volksprotest. In Egypte, Tunesië en Libië bezweken ze onder de druk. In Syrië bood dictator Bashar al-Assad heftig weerstand met de steun van Iran en de Hezbollah, een door Teheran gefinancierde militie uit Libanon.

De Arabische Lente vormde een keerpunt in het Amerikaanse Midden-Oostenbeleid. Obama was niet langer bereid Amerikaanse soldaten op te offeren om conflicten in de regio te beëindigen. De nieuwe doctrine heette ‘leading from behind’ en werd toegepast in Libië en Syrië. De Amerikaanse houding geeft landen die wel soldaten naar de conflictgebieden sturen voorsprong op het terrein. Iran steunt voluit Assad, met behulp van Rusland.

©Mediafin

De chaos in Irak en Syrië werkte de opkomst van de soennitische terreurgroep Islamitische Staat in de hand. Die fundamentalistische beweging wist grote gebieden in Irak en Syrië te veroveren en er een waar terreurbewind te vestigen. Daarnaast zaaide IS terreur, vooral in Europa maar ook elders in de wereld.

De nieuwe dynamiek deed ook merkwaardige allianties ontstaan tussen vijanden. Het officiële Iraakse leger, getraind door de VS en andere westerse landen, vocht zij aan zij met de door Iran gesteunde sjiitische milities uit Irak. En de Koerdische strijders in Irak en Syrië konden eveneens bogen op Amerikaanse hulp.

In die context dook Qassem Soleimani op. De Iraanse generaal leidde niet alleen jarenlang de Iraanse elitetroepen van de Revolutionaire Garde, hij was ook de man die op het terrein actief de milities coördineerde die onder Iraanse invloed stonden. In die periode breidde Iran zijn gewicht in de regio sterk uit: het creëerde een corridor van Bagdad over Damascus tot Beiroet. Nooit was Iran de afgelopen veertig jaar zo invloedrijk als nu.

Obama hield intussen vast aan zijn beleid om de regio los te laten. Hij versoepelde de banden met Saoedi-Arabië en Israël, terwijl hij met Iran om de tafel ging zitten in een poging te verhinderen dat het land kernwapens zou ontwikkelen. De onderhandelingen mondden uiteindelijk uit in het nucleaire akkoord, waaronder de VS, Iran, China, Rusland, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en de EU in de zomer van 2015 hun handtekening zetten.

Straffen en sarren

Begin 2017 volgde Donald Trump Obama op als president. De nieuwe bewoner van het Witte Huis liet er geen twijfel over bestaan: de ‘eindeloze oorlogen’ van de VS moeten en zullen stoppen. Trumps doel staat niet ver van dat van Obama. Maar terwijl Obama het intellectueel en diplomatiek verwoordde, spreekt Trump vanuit zijn buikgevoel.

Trump is niet alleen chaotisch en onbehouwen, hij voert zijn strategie ook uit. Zo trok hij vorig jaar zijn troepen terug uit Syrië. Met die demarche maakte hij de weg vrij voor een Turkse operatie in het noordoosten van het land en liet hij zijn Koerdische bondgenoten in de steek.

Ook tegenover Iran verandert hij het geweer van schouder. In mei 2018 stapte Trump uit het beruchte nucleaire akkoord met dat land. Met ‘maximale druk’ hoopte hij Teheran tot rede te brengen. De Amerikaanse economische sancties kwamen hard aan bij de Iraanse leiders. Als gevolg van de door de VS afgekondigde strafmaatregelen kunnen en mogen Europese landen ook niet langer in Iran investeren.

Iran schrok er de voorbije maanden niet voor terug de Amerikaanse president te sarren. Er waren incidenten met tankers in de straat van Hormuz, de belangrijkste maritieme olietransportader ter wereld. In de regio werd een Amerikaanse drone neergehaald. En er was de aanval op Saoedische olie-installaties.

Opmerkelijk genoeg stelde Trump zich eerder terughoudend op over die incidenten. Voor de bondgenoten was de boodschap duidelijk: de VS schieten niet meer te hulp. Saoedi-Arabië, dat in aankopen van Amerikaans legertuig grossiert, merkt plots dat het alleen staat. Israël heeft die boodschap intussen ook begrepen.

‘We hebben hen (de bondgenoten, red.) een grote dienst bewezen en prachtig werk geleverd voor iedereen. Maar nu trekken we weg. Laat iemand anders maar vechten in het met bloed besmeurde zand’, zei Trump in oktober van vorig jaar. Die quote vat de doctrine van de Amerikaanse president perfect samen.

Waarom gaf Trump dan ruim een week geleden de opdracht om Soleimani te liquideren? Vermoedelijk omdat hij wilde laten zien dat de militaire macht van de VS ongebroken is en dat niemand veilig is voor Amerikaanse vergelding. Al blijft het een open vraag: waarom nu precies?

Iran heeft het steeds moeilijker door de sancties en zit economisch op de knieën. Daardoor taant ook de macht van de milities in Irak en Libanon. Het is niet verwonderlijk dat in de drie landen volksopstanden zijn geweest tegen de corruptie van het regime en de bemoeienis van buitenlandse mogendheden. Dat de Iraakse sjiitische leider Ali al-Sistani al heeft opgeroepen de buitenlandse invloed uit het land te weren, is veelbetekenend. Het is een boodschap aan de VS én Iran.

De ‘vergelding’ van Iran voor de eliminatie van Soleimani bestond tot nog toe uit een zwakke raketaanval. Militair staat het land nergens tegenover de VS. Het zal van de milities afhangen of de spanning oploopt. Dat Iran zijn bondgenoten in Irak de voorbije dagen opriep op eigen houtje geen wraakacties uit te voeren tegen Amerikaanse doelwitten, maakt duidelijk dat de schrik voor Amerikaanse represailles er diep in zit in Teheran. De boodschap na Soleimani’s liquidatie is aangekomen: niemand is nog veilig voor de Amerikaanse president. Dat moet de Iraanse theocraten enorm veel schrik aanjagen.

Trump heeft inmiddels andere prioriteiten op geopolitiek vlak. Niet het Midden-Oosten maar het Verre Oosten is de uitdaging van deze eeuw. Om de groeiende Chinese invloed in Azië te temperen moeten de VS daar meer troepen inzetten. Ook Obama volgde die strategie al, maar hij bleef door omstandigheden aan het Midden-Oosten kleven. Trump wil verlost raken van de regio. Iran heeft hij in een economische houdgreep. Dat is voor hem genoeg. Het valt te bezien of het goed is voor de rust in het Midden-Oosten.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud