analyse

IS terug van nooit weggeweest

©NurPhoto via Getty Images

Het Afrikaanse continent is het nieuwe speelveld van de terreurbeweging Islami- tische Staat. Ook in Syrië en Irak steken nieuwe cellen de kop op. ‘Zie het zoals McDonald’s. Naast het hoofdbestuur heb je over de hele wereld tal van franchises.’

In het dorre gras van het Amarula Hotel in Palma blinken de letters SOS. Groot genoeg om opgemerkt te worden door helikopters. Zo’n 180 mensen zitten er gevangen sinds Islamitische Staat (IS) vorige week woensdag de hele stad in zijn greep nam. Bij de inval zouden tientallen mensen vermoord zijn, op de straat
lagen meerder onthoofde lichamen.

Palma bevindt zich niet in Syrië of Irak, maar in Mozambique. IS in Afrika? Zeker. Uit het niets dook het jihadistisch geweld er de jongste jaren op. De greep van IS wordt steeds strakker. Het aantal gevechten waarbij militante islamistische groeperingen betrokken waren, steeg in 2020 met 60 procent - in Somalië, de Sahel, de regio rond het Tsjaadmeer, Noord-Mozambique en Oost-Congo.

Niet alleen in Afrika baart IS zorgen. Ook in Syrië en Irak is de terreurbeweging allerminst verdwenen. De jongste maanden nemen de aanvallen toe. Midden januari schrikte een dubbele zelfmoordaanslag een markt in de Iraakse hoofdstad Bagdad op. In Oost-Syrië vonden de voorbije maanden dodelijke aanvallen plaats op buskonvooien van Syrische regeringstroepen.

Centraal merk

Was IS niet verslagen? Daar leek het twee jaar geleden op. Op 23 maart 2019 viel het laatste bolwerk van het kalifaat, Baghouz in Oost-Syrië. De opluchting was groot. De wreedheden van de groepering hadden de wereld gechoqueerd: massaexecuties, seksslavinnen, martelingen op grote schaal - ook van kinderen.

Vandaag is IS terug van nooit weggeweest. ‘Zie het zoals McDonald’s’, zegt Thomas Renard, onderzoeker aan het Egmont Instituut. ‘Je hebt één centrale machinerie die de touwtjes in handen houdt van de grote geldstromen, de communicatie en de propaganda. Daarnaast heb je tal van franchises die het merk mogen gebruiken. Die franchises hebben wat autonomie, maar ook niet te veel. Anders vormen ze een gevaar voor het centrale merk.’

Wat ging vooraf?

IS werd twee jaar geleden verslagen in Syrië en Irak. Dat was ook voor België een belangrijke overwinning na de IS-aanslagen van 22 maart 2016. Hoewel IS geen grondgebied meer heeft in het Midden-Oosten bleef de terreurorganisatie bestaan onder een nieuw leiderschap.

Op welke manier is IS nu actief?

De zelfverklaarde IS-leider Al-Quraishi zit ondergedoken in de regio Syrië-Irak. Er zijn IS-gelieerde filialen actief. Vooral in Afrika baart hun opmars zorgen.

Hoe wordt IS het best aangepakt?

Met een totaalaanpak. Een mix tussen repressie en preventie, afgestemd tussen verschillende landen en internationale organisaties.

Het franchise-idee kiemde in het hoofd van IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi. De meest gezochte terrorist ter wereld na de dood van Al Qaeda-leider Osama bin Laden werd eind 2019 uitgeschakeld tijdens een Amerikaanse militaire operatie in Noord-Syrië. De val van al-Baghdadi en van het IS-kalifaat versnelde het franchiseplan. Zijn opvolger, Abu Ibrahim Al-Hashimi Al-Quraishi, ging ondergronds in de regio Syrië-
Irak.

Na de inval van woensdag legde de Franse energiereus Total er zijn gasproject stil en evacueerde het de werknemers per boot van hun site in Afungi.

De modus operandi is niet gewijzigd. In Mozambique was het niet de eerste keer dat IS van zich liet horen. Op 9 november vorig jaar veranderde IS er een voetbalveld in een executieterrein. Meer dan 50 mensen werden onthoofd en in stukken gehakt. De jongste drie jaar zouden minstens 2.600 doden gevallen zijn. Na de inval van woensdag legde de Franse energiereus Total er zijn gasproject stil en evacueerde het de werknemers per boot van hun site in Afungi. Cabo Delgado is een gasrijke provincie, de internationale projecten zijn er zo’n 50 miljard dollar waard.

Is het doel van IS hetzelfde als dat van zijn Syrische en Iraakse voorbeelden destijds, een kalifaat oprichten waar de sharia geldt? ‘Op de lange termijn wel’, zegt Renard. ‘Maar dat is niet voor morgen. Zodra je een gebied beheert, ben je een gemakkelijk doelwit. Je hebt een hoofdkwartier, waar je tegenstanders een bom op kunnen laten vallen. Als je je verstopt in een struik is dat veel moeilijker. De Afrikaanse groepen die zich aan IS verbinden zullen waarschijnlijk nog even wachten met het claimen van grondgebied.’

Over de continenten lopen de drijfveren van de strijders die zich aansluiten gelijk. Voor een deel speelt ideologie. Maar niet elke strijder is een hardcorejihadi. Evengoed spelen sociaaleconomische uitzichtloosheid door werkloosheid of armoede, de zoektocht naar identiteit, erkenning of groepsgevoel, politieke grieven, wraak of simpelweg de nood aan cash. Dé IS-strijder bestaat niet.

Internationale coalitie

Evenmin bestaat dé wonderoplossing. De drijfveren zijn zo divers dat ook de antwoorden dat moeten zijn. Een mix tussen preventie en repressie.

Bijna zeven jaar geleden besloten meerdere landen de handen in elkaar te slaan om IS voorgoed te verslaan. België stond mee aan de doopvont van die coalitie, die ondertussen 83 landen telt. In die zeven jaar voerde de internationale
coalitie tegen ISIS (Islamitische Staat in Irak en Syrië) liefst 19.888 aanvallen uit boven Syrië en 14.852 boven Irak. België zet vier F-16’s in.

34.740
aanvallen
In zeven jaar voerde de internationale coalitie tegen ISIS 19.888 aanvallen uit boven Syrië en 14.852 boven Irak. België zet vier F-16’s in.

Maar de bijna 35.000 aanvallen ten spijt is de terreurgroep nog niet verslagen in Syrië en Irak. Heeft een militaire tussenkomt wel zin? Renard: ‘De oorlog tegen terrorisme win je nooit. Maar vermijden dat een terreurorganisatie een gebied inneemt en strijders vanuit de hele wereld aantrekt, kan wel. Dat is precies wat we twee jaar geleden deden.’

De vraag is dan wat volgt. Blijf je een versplinterde en diffuse groep - zonder grondgebied of hoofdkwartier - bombarderen? Waar schiet je dan op? Op dorpen en bijeenkomsten? De waakhondorganisatie Airwars schat dat het aantal burgerslachtoffers van de internationale coalitie tegen IS tussen 8.300 en 13.200 ligt. Ongeveer 2.000 van hen zijn kinderen. De internationale coalitie zelf heeft 1.410 burgerslachtoffers bevestigd.

Dmytro Chupryna, de adjunct-directeur van Airwars, vraagt duidelijkheid van ons land. ‘De burger heeft het recht te weten hoeveel burgerslachtoffers door de Belgische luchtaanvallen in Syrië en Irak zijn gevallen. Meer transparantie is ook in het voordeel van de militaire actie. Het trekt een leerproces op gang en leidt tot ver-
beteringen in de bescherming van burgers.’

‘Wij hebben geen enkele aanwijzing van een Belgische betrokkenheid bij burgerslachtoffers in Irak en Syrië’, zegt Cédric Maes, de woordvoerder van minister van Defensie Ludivine Dedonder (PS). ‘Bij de minste twijfel wordt een operatie afgebroken. De piloot heeft altijd het mandaat de operatie niet voort te zetten.’

Wij hebben geen enkele aanwijzing van een Belgische betrokkenheid bij burgerslachtoffers in Irak en Syrië.
Kabinet minister van Defensie Ludivine Dedonder

Deze week staken de ministers van de internationale coalitie tegen IS de koppen bijeen. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Anthony Blinken en zijn Belgische evenknie Sophie Wilmès (MR) zaten de virtuele vergadering voor. Ze bevestigden onvermoeid door te zetten. ‘We willen de terroristische groepering voorgoed verslaan’, klonk het dinsdag na afloop. Niet alleen de bombardementen gaan door, er wordt ook geld uitgetrokken voor de zogenoemde ‘stabilisatie’ van Syrië en Irak (zie inzet).

Ook groeit het besef over de situatie in Afrika. ‘Om een duurzame wereldwijde nederlaag van ISIS te verzekeren, moeten de takken en netwerken buiten Irak en Syrië effectief worden bestreden’, zei John Godfrey, Amerikaans speciaal gezant voor de coalitie tegen IS, maandag.

Dat vindt de Nigeriaanse onderzoeker Akinola Olojo van het Institute for Securty Studies geen slecht idee. Hij verdiept zich in gewelddadig extremisme in Afrika. ‘Wereldwijde antiterreurbestrijding is absoluut noodzakelijk. Maar het echte werk en de verantwoordelijkheid liggen bij Afrikaanse landen. Een internationale coalitie heeft haar nut, maar het voorkomen en bestrijden van gewelddadig extremisme op het continent moet in de eerste plaats door de betrokken landen gebeuren.’

Belgische veiligheid

Wat moet er precies gebeuren? ‘Eerst moeten we meer inzicht krijgen in de problematiek’, zegt Olojo. ‘Maar ook preventie en samenwerking met het middenveld, de media en particuliere entiteiten in zowel getroffen als niet-getroffen landen zijn cruciaal.’ Ook hier lijkt het antwoord hetzelfde: dé wonderoplossing bestaat niet. En het wordt een totaalbeleid van lange adem, afgestemd tussen verschillende landen en continenten.

België moet Oost-Congo in de gaten houden. Het kan best zijn dat enkelen uit de Belgisch-Congolese diaspora vertrekken om er mee te strijden.
Thomas Renard
Egmont Instituut

Hoe complex ook, bij de pakken blijven zitten is geen optie. Dat ondervond België op
22 maart 2016. De aanslagen in Brussel werden opgeëist door IS, de mannen die zich opbliezen in de luchthaven van Zaventem waren teruggekeerde Syriëstrijders.

In de Syrische kampen vindt de IS-ideologie nog altijd vruchtbare grond. Twee jaar na hun territoriale nederlaag verblijven er nog altijd 10.000 ISIS-strijders, onder wie 2.000 buitenlandse terroristische strijders.

Ook de opkomst van IS in Afrika is niet zonder risico. ‘De aantrekkingskracht van de Afrikaanse franchises is niet zo sterk als die van het hoofdkantoor in Syrië en Irak destijds’, zegt Renard. ‘In Afrika spelen lokale en etnische breuklijnen. Dat trekt geen tienduizenden buitenlandse strijders aan. Wel moeten we de situatie in Oost-Congo nauwlettend in de gaten houden. Het kan best zijn dat enkelen uit de Belgisch-Congolese diaspora vertrekken om er mee te strijden.’

Van de 17 voertuigen die de tocht waagden, kwamen er slechts 7 aan.

Terug naar het IS-filiaal in Mozambique. Het lot van de 180 mensen die vastzitten in het hotel in Palma is hoogst onzeker. De gevangenen, deels expats uit Zuid-Afrika, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, stonden voor een onmogelijke keuze. Of binnen wachten op evacuatie, of het strand proberen te bereiken. Daar probeerden vrachtschepen en vissersboten mensen in veiligheid te brengen. Een deel koos voor optie twee. Maar van de 17 voertuigen die de tocht van het hotel naar de kust waagden, kwamen er slechts 7 aan. De anderen liepen in een hinderlaag van IS.

3 vragen aan Sophie Wilmès, minister van Buitenlandse Zaken

1. Het definitieve einde van IS is niet in zicht. Kan de internationale gemeenschap een antwoord bieden op een versplinterde maar actieve IS?

‘De internationale coalitie tegen IS is de afgelopen jaren succesvol geweest in Syrië en Irak: het zogenoemde kalifaat is verdwenen. Toch kunnen we niet ontkennen dat de dreiging blijft bestaan. Militaire inzet is essentieel, maar onvoldoende. De internationale coalitie maakt het verschil door haar totaalaanpak: de combinatie van diplomatieke, veiligheids- en defensie-instrumenten, maar tegelijk een focus op het humanitaire aspect en
de wederopbouw.’

2. Wil de coalitie tegen IS actiever worden op het Afrikaanse continent?

‘De coalitie is nog niet actief in Afrika. Ze focust nog altijd vooral op Syrië en Irak. België is, zoals veel van onze bondgenoten, actief in de Sahel in civiele missies en militaire operaties. We moeten waakzaam blijven. IS is een bedreiging voor de Sahel en zijn bevolking en we weten dat ook onze veiligheid afhankelijk is van evoluties op het internationale toneel.’

3. Wat is de Belgische bijdrage voor 2021 in de strijd tegen IS?

‘België draagt dit jaar vier F16’s voor operaties boven Irak en Oost-Syrië bij. Ons land is ook een consistente donor op het vlak van stabilisatie-inspanningen - zo’n
5 miljoen euro. De hele coalitie wil dit jaar 670 miljoen euro binnenhalen.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud