interview

Syrië-expert: ‘Westen heeft jarenlang valse hoop van Syrische oppositie gevoed'

©Ivor Prickett/Panos Pictures

Buitenlandse bemoeienissen hebben het Syrische conflict alleen maar in stand gehouden, zegt de Nederlandse oud-diplomaat en Syriëkenner Nikolaos van Dam. ‘Niets doen was beter geweest dan het verkeerde doen, zoals wapens leveren aan de oppositie.’

‘Nee, Donald Trump heeft de doos van Pandora niet geopend door zijn troepen onverhoeds weg te halen uit Syrië. Dat is al veel langer geleden gebeurd.’ Volgens de Nederlandse oud-diplomaat Nikolaos van Dam - roepnaam Koos - hebben de buitenlandse bemoeienissen de oorlog in Syrië alleen maar verergerd. ‘Acht jaar lang hebben een heleboel landen voor miljarden dollars aan wapens naar Syrië verscheept. Door die interventies is het conflict alleen maar blijven aanslepen.’

De 74-jarige Van Dam geldt als een van ’s werelds belangrijkste Syrië-experts. Zijn standaardwerk ‘The Struggle for Power in Syria’ beleefde herdruk na herdruk. Maar hij is geen studeerkamergeleerde. 36 jaar lang diende Van Dam - arabist van opleiding - in de Nederlandse diplomatie. Een groot deel daarvan was hij aan de slag in moslimlanden. Zijn liefde voor de Arabische wereld ontstond toen hij in 1964 Syrië bezocht. Het was naar eigen zeggen liefde op het eerste gezicht.

Bio

Nikolaos van Dam (1945) studeerde arabistiek aan de Universiteit van Amsterdam en trad in 1975 in diplomatieke dienst.

Hij was ambassadeur in Irak, Egypte, Turkije, Duitsland en Indonesië. Na zijn pensioen in 2010 werd hij door de Nederlandse regering in 2015 aangewezen als speciaal gezant voor Syrië.

Hij schreef met ‘The Struggle for Power in Syria’ een internationaal standaardwerk. Twee jaar geleden verscheen ‘Destroying a Nation: The Civil War in Syria’.

Begin 2012 liet Van Dam in De Tijd al eens zijn licht schijnen over het conflict. Hij betreurde toen dat het Westen elke dialoog met Assad weigerde. ‘Ik mis het directe contact’, zei hij toen. ‘Communicatie is het sleutelwoord om het bloedvergieten te stoppen.’ Ruim zeven jaar later blijft hij bij dat standpunt. ‘Natuurlijk is een dialoog met Damascus nodig. Al is dat nu veel moeilijker dan bij het begin van de oorlog, vooral door de talloze doden.’

Nog een keer een terugblik op 2012, toen Van Dam zei dat Syrië op een tweesprong stond. ‘Ofwel komen er hervormingen door het regime, ofwel glijdt het land af naar een burgeroorlog’, klonk het. Het is duidelijk het laatste scenario geworden. ‘Nou ja,’ zegt Van Dam aan de telefoon vanuit Spanje, ‘het conflict in Syrië is al lang geen burgeroorlog meer. Het is snel ontaard in een ‘war by proxy’, waarbij buitenlandse machten elkaar bestrijden op het Syrische slagveld.’

De Turkse invasie tegen de Syrische Koerden is een zoveelste escalatie. Hoe serieus is de situatie?
Van Dam: ‘In essentie is er niet veel veranderd. Turkije wilde de Koerdische militie YPG altijd al weg aan de grens. Maar zolang de Koerden tegen Islamitische Staat streden, kneep Ankara een oogje dicht. Ik spreek nu trouwens over de Koerden, maar de Turken hebben vooral een probleem met de YPG, die ze als een verlengstuk zien van de Turkse PKK en dus als een gevaar voor de nationale veiligheid.’

De YPG heeft het dan maar op een akkoordje gegooid met Assad. Hoe verrassend was die wending?
Van Dam: ‘De YPG heeft duidelijk liever het Syrische regime dan de Turken. Het is niet de eerste keer dat beide kampen samenwerken. Damascus bewapende eerder al Koerdische milities omdat die streden tegen andere vijanden van het regime. De nieuwe samenwerking tussen Assad en YPG is niet meer dan een van de vele tijdelijke allianties in het conflict. Het lijkt nu heel dramatisch dat Trump de YPG heeft laten vallen, maar eigenlijk was dat ook altijd een tijdelijke affaire.’

Wat denkt u van het staakt-het-vuren dat donderdag tot stand kwam?
Van Dam: ‘Turkije zal vast blijven houden aan een zone zonder de YPG aan de Syrische kant van de grens. Als de Koerdische militie daar niet aan meewerkt, hervatten de Turken hun strijd. Er is alleen maar een wapenstilstand van een paar dagen. Ik heb trouwens zelden gezien dat een staakt-het-vuren volledig wordt nageleefd.’

Zegt u nu dat Trump gelijk heeft door zijn troepen terug te trekken?
Van Dam: ‘Je moet alles in de context zien. De Amerikanen hadden nooit in Syrië moeten zijn. Trump zegt dat de VS beter niet aan al die buitenlandse oorlogen hadden deelgenomen. Die mening deel ik. En hij stapt er beter laat dan nooit uit. Hetzelfde geldt voor al die andere groepen en landen, waaronder Frankrijk, Rusland en Turkije. Het beeld over de strijd in Syrië neemt soms ook absurde vormen aan. Laatst hoorde ik op Nieuwsuur (een Nederlands actualiteitenprogramma, red.) dat ‘Syrië zich ook met het conflict gaat bemoeien’. Dat is toch de wereld op zijn kop.’

©rv

Hadden we dan helemaal niets moeten doen en Assad zijn gang laten gaan?
Van Dam: ‘Als niemand zich had gemoeid, waren de protesten zwaar de kop ingedrukt, met misschien 10.000 of 20.000 doden. Ik heb liever een Assad-regime met een paar duizend doden dan een Assad-regime met een half miljoen doden, miljoenen vluchtelingen en een land dat in puin ligt, zoals nu het geval is. Het was dus beter niets te doen dan het verkeerde doen, zoals wapens sturen.’

U kunt toch pas achteraf weten dat dat verkeerd was?
Van Dam: ‘Dat zegt u, maar ik heb in januari 2011, toen de revolte in Egypte uitbrak, al gewaarschuwd voor onverhoedse interventies. Toen was al duidelijk dat zo’n bemoeienissen bijna altijd tot rampen leiden. Dat hadden we toch eerder al gezien in Irak en Afghanistan. Later zijn daar Libië en Syrië bijgekomen. Ik herhaal: je kan met militaire middelen bijna nooit politieke problemen oplossen.’

En dan gooit Erdogan nog eens olie op het vuur.
Van Dam: ‘Ik kan me niet voorstellen dat de Turken eeuwig in Syrië willen blijven. Volgens mij hebben ze er alle belang bij een deal te sluiten met het regime. Damascus kan dan de controle in het noorden overnemen, met de afspraak dat Assad de YPG en andere Koerdische milities onder de knoet houdt.’

Turkije zegt miljoenen Syrische vluchtelingen te willen onderbrengen in de bufferzone langs de grens.
Van Dam: ‘Dat is een volstrekt onrealistisch idee. Waar moeten die mensen heen? Er zijn onvoldoende huizen en er is geen werk voor hen. Bovendien komen de meeste vluchtelingen niet uit die regio. Ze willen terug naar hun eigen dorp of stad. En wat als het Syrische regime uiteindelijk de controle over de bufferzone krijgt? Dan gaat het misschien afrekenen met een deel van de vluchtelingen.’

Nederlands gezant

Na zijn pensioen deed de Nederlandse regering nog eens een beroep op Van Dams expertise en benoemde hem tot speciaal gezant voor Syrië. ‘Dat heb ik van 2015 tot 2017 met verve gedaan’, zegt Van Dam. ‘De beperking was wel dat ik niet zelf naar Syrië mocht. Maar ik heb veel contact gehad met Syriërs en met andere betrokken partijen elders in de regio.’

Heeft dat gezantschap iets opgeleverd?
Van Dam: ‘Mijn persoonlijke insteek was dat ik niet meeging in alle ‘wishful thinking’. Ik zag het als mijn taak de Syrische oppositiegroepen te confronteren met de realiteit in plaats van hen naar de mond te praten. Dat werd zeer op prijs gesteld. Ze hadden liever iemand die hen de waarheid vertelde dan iemand die valse beelden schetste. Soms moest ik Syrische oppositieleden duidelijk maken dat ze niet te veel waarde moesten hechten aan toezeggingen door westerse diplomaten.’

Deze oorlog kent alleen maar verliezers. Maar de Russen komen het minst gehavend uit de strijd.
Nikolaos van Dam
Nederlands Syriëkenner

Was het verzet tegen Assad van meet af aan te naïef?
Van Dam: ‘De oppositie werd duidelijk geïnspireerd door de Arabische Lente. Velen dachten dat Assad gewoon zou opstappen, zoals de Tunesische president Ben Ali had gedaan. Maar als je als verzet succes wil boeken, moet je rationeel te werk gaan en toeslaan als je zeker bent dat je kan winnen. Dat was in Syrië niet het geval. Het verschrikkelijke is dat die valse hoop jarenlang gevoed is door allerlei westerse en Arabische landen.’

De huidige crisis heeft de onmacht van Europa pijnlijk blootgelegd.
Van Dam: ‘Bij gebrek aan een gezamenlijk leger en politieke eensgezindheid blijft het Europese beleid vooral een aaneenschakeling van verklaringen. Maar zelfs als de EU een militaire macht waren, betwijfel ik of ze zich in Syrië tegen Turkije zouden keren. Dus nemen de Europeanen hun toevlucht tot sancties, wat ik politieke zelfbevrediging noem. Door sancties uit te vaardigen wekken politici de indruk dat ze iets doen, maar de vraag is of dat wat oplevert. Dat is hier niet het geval. De Turken zullen gewoon hun gang blijven gaan.’

Mogen we Rusland de echte winnaar van het conflict noemen?
Van Dam: ‘Deze oorlog kent alleen maar verliezers. Maar de Russen komen het minst gehavend uit de strijd. Zelfs Assad is een verliezer, ook als hij de controle over het noorden van Syrië terugwint. Veel hangt af van de buitenlandse steun aan de gewapende oppositie. Het wordt een hels karwei al die milities weer in de fles te krijgen. Dan is er nog de heropbouw. Het kost niet alleen jaren om de infrastructuur weer op poten te zetten, zelfs als het geld daarvoor wordt gevonden. Ook het sociale weefsel is verwoest. Het kan generaties duren voor de maatschappij is hersteld.’

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect