analyse

Turkije zet vluchtelingen in als pasmunt in powerplay rond Syrië

Duizenden Syriërs zijn nog steeds op de vlucht voor het geweld in hun land. ©REUTERS

Het wapengekletter in Syrië loopt na negen jaar strijd compleet uit de hand nu de grootmachten Turkije en Rusland met een open oorlog flirten. De Turkse president Erdogan staat in eigen land en internationaal zo onder druk dat hij de miljoenen Syrische vluchtelingen op zijn grondgebied als pasmunt gebruikt. De inzet is de Europees-Turkse migratiedeal, die een nieuwe influx naar Europa moet vermijden.

'Turkije zal Syrische vluchtelingen richting Europa niet langer tegenhouden.' Eén citaat, in de nationale en de internationale pers toegeschreven aan een Turkse topofficial, deed groepjes vluchtelingen vrijdag naar de Turkse grens met Europa optrekken.

Er is allerminst sprake van een volksverhuizing, blijkt uit lokale contacten van De Tijd. Toch verscherpten Griekenland en Bulgarije hun grenstoezicht. 'We monitoren onze grenzen heel strikt om een pandemie van het coronavirus te vermijden. Dan kunnen we echt niet toelaten dat honderdduizenden mensen zomaar onze grens oversteken', zegt de Bulgaarse premier Boyko Borissov.

De paniekreactie heeft alles te maken met het trauma van vijf jaar geleden. Tussen de zomer van 2015 het voorjaar van 2016 kwamen 1,2 miljoen mensen via Turkije en omstreken Europa binnen, toen de burgeroorlog in Syrië escaleerde. Velen van hen trokken door naar de West-Europese landen, waaronder België, om er asiel aan te vragen. Tot vandaag zijn de naweeën van de recordcijfers in de asielaanvragen politiek en sociaal voelbaar.

Machtsspel

Door de aanhoudende instroom is de situatie langs Griekse zijde erg explosief geworden.

Onder druk van grote politieke onrust op Europese bodem sloot de EU in maart 2016 een deal met Turkije om in ruil voor cash migranten tegen te houden. Migranten die de gevaarlijke oversteek toch maakten, zouden worden teruggestuurd naar Turkije. Europa beloofde voor elke migrant die Turkije terugnam, een Syrische vluchteling die niet probeerde Turkije te ontvluchten, te laten overvliegen. Die deal is sindsdien een onderdeel van het machtsspel tussen Turkije en de Europese Unie.

De voorbije jaren viel de instroom vanuit Turkije terug tot onder het niveau van voor de crisis. Maar sinds vorig jaar is er opnieuw bezorgdheid over de situatie aan de buitengrens met Turkije. In 2019 was er opnieuw een significante stijging van de stroom naar Griekenland en de Balkan.

De Griekse eilanden werden opnieuw geconfronteerd met een influx van bootmigranten. Die duwen de al overvolle asielregistratiecentra helemaal kopje-onder. Dit keer ging het niet om Syriërs, maar in grote mate om Afghanen. Ankara pushte de exodus door de migranten op zijn grondgebied de duimschroeven aan te draaien en illegalen actief op te sporen - vooral onder druk van de toenemende onvrede bij de Turkse bevolking over de migranten. Vermoedelijk kneep de Turkse kustwacht daarbij een oogje dicht.

De Turkse president Erdogan. ©AFP

Door de aanhoudende instroom is de situatie langs Griekse zijde erg explosief geworden. Vooral op de Griekse eilanden groeit het protest. Terwijl de tientallen kampen op de eilanden berekend zijn op minder dan 10.000 mensen, verblijven daarrond nog eens zeker 30.000 mensen in precaire omstandigheden. Plannen van de Griekse regering om gesloten detentiecentra te openen, leidden de voorbije dagen tot gewelddadige incidenten tussen boze inwoners en de oproerpolitie.

Erdogan

Ook de Turkse president Recep Tayyip Erdogan zit in een lastig parket. De hoofdreden voor het Turkse optreden in Noord-Syrië is de vrees voor nieuwe vluchtelingen. De voorbije drie maanden zijn zo'n miljoen Syriërs naar de Syrisch-Turkse grens gevlucht.

Erdogan vreest dat die de grens met Turkije oversteken. Een maatschappelijk en politiek draagvlak voor nieuwe vluchtelingen is er niet meer in Turkije. Vandaag leven officieel al 3,6 miljoen Syriërs in Turkije. Het volk mort.

1
miljoen
De voorbije drie maanden zijn zo'n miljoen Syriërs naar de Syrisch-Turkse grens gevlucht.

Ankara wil alles op alles zetten om een nieuwe instroom van vluchtelingen te vermijden. Militair als het moet. 3 miljoen Syriërs zitten klem tussen een gesloten Turkse grens en de oprukkende troepen van de Syrische president Bashar al-Assad. Als Ankara niets doet,  rolt Assad over die 3 miljoen Syriërs en komt een enorme stroom vluchtelingen naar Turkije. Vriend en vijand zijn het erover eens dat Erdogan dat politiek niet overleeft. Als Ankara wel iets doet, een militaire operatie dus, riskeert Turkije veel soldaten te verliezen. Het is catch 22.

Turkije ontkent formeel dat het de migratiedeal met de EU aan zijn laars gaat lappen. 'De situatie in de provincie Idlib jaagt honderdduizenden mensen op de vlucht, wat nieuwe migratiedruk zet op Turkije. Idlib deed ook sommige migranten en asielzoekers op Turkse bodem besluiten naar de grens in het westen te reizen, wat nog meer zal gebeuren als de situatie erger wordt. Maar er is geen verandering in het Turkse beleid', luidde een officieel statement van het Turkse ministerie van Buitenlandse Zaken.

 

Hulpkreet

Turkije lijkt voorlopig enkel op kleine schaal door de vingers te zien dat groepjes Syriërs de grens oversteken. Zo wil het vooral druk zetten op Europa. Het is ook een hulpkreet. Het water staat de Turken aan de lippen. Turkije wil meer humanitaire hulp van Europa in Syrië. Daarnaast wil het duidelijkheid over een financiering in het kader van het EU-Turkije-vluchtelingenakkoord. Een woordvoerder van de Europese Commissie beklemtoont daarom dat het akkoord met Turkije overeind blijft. ‘We verwachten dat Turkije de deal respecteert en uitvoert.’ Ook speelt mee dat Erdogan er niet voor het eerst mee dreigt de migratiedeal op te zeggen.

Turkije nam de voorbije jaren 3,5 miljoen vluchtelingen op in het kader van de deal met Europa. De uitruil van illegale migranten en legale Syrische vluchtelingen tussen Turkije en Griekenland verliep veel moeilijker dan gedacht. De Griekse infrastructuur en asielprocedures waren niet berekend op die aantallen, waardoor de migrantenkampen overliepen.

De Europese Unie honoreerde wel het financiële luik van de deal. De Unie telde al tweemaal 3 miljard euro neer voor de opvang van vluchtelingen in Turkije. Dat geld gaat niet naar de Turkse regering en wordt ook niet verdeeld via de Turkse autoriteiten. De Europese Commissie verdeelt de fondsen en sluist ze door naar concrete projecten van hulporganisaties.

Tot nog toe zijn een goede honderd projecten al gefinancierd met dat Europese geld. Tegen de zomer zijn het er 120. Sommige projecten bieden ruggensteun voor de lokale gemeenschappen, andere organiseren opvang, scholing en gezondheidszorg voor de vluchtelingen. Soms gaan de projecten naar lokale hulporganisaties en ngo’s. Maar ook grote hulporganisaties zoals het Rode Kruis zijn er.

Een vluchtelingenkamp in Idlib in Syrië, het laatste bolwerk van de Syrische rebellen. ©REUTERS

Taboe

De Europese Commissie en de lidstaten mobiliseerden alles samen 6 miljard euro. 'We weten waar het geld naartoe gaat, zegt een EU-woordvoerder. '4,7 miljard is al gecontracteerd voor concrete projecten. 3,2 miljard euro is uitbetaald.' De projecten van de eerste generatie eindigen in 2021. De tweede reeks projecten loopt tot 2025. Er is dus nog geld voor de komende jaren. Maar Erdogan laat geen gelegenheid voorbijgaan om meer Europees geld te eisen. Op termijn moet Europa nieuw geld in de pot steken. De Unie moet immers betalen zolang in Turkije vluchtelingen opgevangen worden. Maar spreken over een derde Turkijefinanciering is voorlopig taboe in Europa.

Dat heeft in de eerste plaats te maken met de beperkte budgettaire ruimte van de individuele lidstaten. En nog meer met de marges in het Europese meerjarenbudget voor de periode 2021-2027. Het vertrek van de Britten uit de Europese Unie slaat een gat van 75 miljard euro in die begroting. Een Europese top vorig week draaide uit op een complete impasse.

3,5
miljoen
Turkije nam de voorbije jaren 3,5 miljoen vluchtelingen op in het kader van de deal met Europa.

Zolang hier geen akkoord over is, wordt de discussie over geld aan Turkije ontweken. Maar de gespannen verhoudingen van Europa met Turkije spelen ook een belangrijke rol. De reactie van het regime op de militaire coup in juli 2016 deed de onderlinge relaties dramatisch verslechteren. De gesprekken over de toetreding van Turkije tot de EU liggen volledig stil, als gevolg van Turkse inbreuken op de rechtsstaat, dedemocratie en persvrijheid. Ook in de steun die Turkije krijgt als kandidaat-lidstaat, is fors gehakt.

De Turkse illegale gasboringen vlakbij de kust van Cyprus, zetten de relaties met Europa op scherp. De EU nam de voorbije week sancties tegen twee toplui van Turkish Petroleum Corporation: ze mogen Europa niet in en hun tegoeden worden bevroren. Europa zit al langer op ramkoers met Turkije na het soloslim van Erdogan tegen de Koerden in Syrië. Dat Turkije openlijk partij kiest in het andere migratiekruitvat Libië en er troepen en munitie naartoe stuurt, maakt het kluwen nog ingewikkelder.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud