De zwendel van de ondernemer als wereldverbeteraar

Mark Zuckerberg van Facebook ©AFP

We moeten niet in zwijm vallen voor miljonairs die met hun filantropie, denktanks en apps de ongelijkheid willen aanpakken. Door zich in de plaats te stellen van de overheid waken ze erover dat niets verandert aan het onderliggende systeem, provoceert ‘Winners Take All’.

Nergens leeft het idee van de ondernemer als wereldverbeteraar sterker dan in Silicon Valley. Neem Even, een start-up die met een revolutionaire app komaf wil maken met de ontwrichtende gig-economie. Die dwingt steeds meer Amerikanen rond te komen met een aaneenschakeling van opdrachten die digitale platformen als de taxiapp Uber uitspuwen, zonder recht op een arbeidscontract of enige sociale bescherming.

De oplossing van Even is een app die helpt je wisselvallige inkomsten te spreiden. Als je een week wat meer hebt verdiend, zet de app automatisch een bedrag opzij om een kalmere week door te komen. En dat voor het zachte prijsje van 260 dollar per jaar. ‘Een veiligheidsnet voor het eerst in je leven’, adverteert Even doodserieus.

Filantropen hebben het voorrecht te leven in een wereld waarin ze niet met de realiteit te maken krijgen.
Darren Walker
voorzitter van de Ford Foundation

De onderliggende shift die het echte veiligheidsnet wegslaat - en waar Silicon Valley met zijn flexibiliserende platformen bij helpt - wordt handig genegeerd. Beter nog: de oplossing is nog maar eens een app waarvan iedereen zogezegd beter wordt, samenleving én ondernemer.

Het is de perfecte samenvatting van MarketWorld, de nieuwe elite van verlichte ondernemers en ‘thought leaders’ die zweren bij de vrije markt en vrijwillige actie om sociale verandering te brengen. Ze hopen zo de tijdbom van groeiende ongelijkheid onschadelijk te maken, maar negeren de ironie dat zij als winnaars van het systeem de leiding op zich nemen van een hervorming waarvan zijzelf de grootste verliezers zouden zijn. Geen wonder dat hun ‘hervorming’ niets meer is dan de verdediging van het status quo.

MarketWorld

Ziedaar de aanklacht van Anand Giridharadas in zijn pittig geschreven bestseller ‘Winners Take All’. De gewezen consultant en columnist van The New York Times schetst een portret van wat hij MarketWorld noemt: een uiterst invloedrijk netwerk van denktanks en conferenties (Davos, TED, Bilderberg) dat een cultuur uitdraagt van marktgestuurde ‘win-winoplossingen’, uitgedokterd door een elite van winnaars die zich in de plaats stellen van de falende overheid. Het roept de fundamentele vraag op of private wereldverbeteraars te verkiezen zijn boven de oubollige, democratische overheid.

Nee, zegt Giridharadas, en wel om twee redenen. De eerste is dat de winnaars geen enkele prikkel hebben om een systeem te ontmantelen dat macht en geld in hun handen concentreert. Daarnaast is het ondemocratisch dat een verlichte elite in naam van iedereen zou beslissen hoe we de samenleving het best organiseren. Het komt de gemeenschap toe de vruchten van de vooruitgang te verdelen, een oogst die de jongste decennia in grote mate naar de rijksten vloeide. Intussen merken ook die rijken hoe stagnerende inkomens de bevolking doen kiezen voor een giftige cocktail van populisme en nationalisme, een vulkaan die ze hopen te doven met symbolische kruimels, stelt Giridharadas.

Bedreigend

Door de lezer mee te nemen achter de schermen laat Giridharadas zien hoe MarketWorld op alle niveaus is doordrongen van het idee dat de bedrijfswereld uniek is geplaatst om alle problemen op te lossen. Met één voorwaarde: de elite is graag bereid te helpen, zolang ze maar niet als medeplichtige aan de scheve situatie wordt bestempeld.

Zeg dus niet ‘sociale rechtvaardigheid’, wat met zijn activistische ondertoon van herverdeling naar de armen erg bedreigend klinkt. Het abstractere ‘fairness’ is beter, was de eerste raad die een nieuwe ngo-verantwoordelijke in Silicon Valley meekreeg. De rijken willen helpen op een manier die hen vrijpleit en het liefst op een voetstuk plaatst, schrijft Giridharadas. In zo’n wereld is geen plaats voor collectieve actie om wetten te veranderen en achterpoortjes in de belastingwet te sluiten.

De elite is graag bereid te helpen, zolang ze maar niet als medeplichtige aan de scheve situatie wordt bestempeld.

Liever gebruiken ze dezelfde marktmethoden die de problemen soms hebben veroorzaakt. Zoals de ‘protocollen van McKinsey’ - dixit Giridharadas, die zelf voor de invloedrijke consultant heeft gewerkt. Idealistische jongeren worden de wereld van consultants en Wall Street binnengelokt met de belofte dat de unieke skills die ze daar leren bruikbaar zijn om alle mogelijke problemen op te lossen, inclusief sociale uitdagingen. Het resulteert in een versterking van de mythe dat de businesswereld het best weet hoe we maatschappelijke problemen moeten oplossen die te complex zouden zijn voor de overheid.

Mythevorming

De grootste mythevorming gebeurt in het techwalhalla Silicon Valley. Justin Rosenstein, die enkele belangrijke toepassingen bij Google en Facebook op zijn naam heeft staan, belichaamt het populaire mantra van ‘doing well by doing good’. Je hoeft niet te kiezen tussen goed verdienen en het goede doen, toch niet als je de technologische skills hebt om op de schaal van het internet de mensheid te helpen. ‘Hoe groter het bereik van je goede daden, hoe meer geld je verdient’, meent Rosenstein. Met de monopolistische zoekrobot Google als zijn favoriete voorbeeld. Of Airbnb, dat de ongelijkheid zou verminderen door iedereen de kans te geven een deel van zijn woning te verhuren.

Zulke overtuigingen laten durfkapitalisten als Shervin Pishevar, een vroege investeerder in Airbnb en Uber, toe het publiek op een exclusieve MarketWorld-cruise te verzekeren dat ze rebellen zijn. Dat ze ‘een morele verantwoordelijkheid hebben om tegen machtsbastions te vechten’, tegen corrupte taximonopolies, vakbonden en regelgeving. Hoewel durfkapitalisten tot de machtigen der aarde behoren, zien ze zich dus als outsiders die vechten voor de kleine man. Zoals de freelancechauffeur die Uber permanent monitort, wat rechters in Californië vergeleken met een almachtig controlesysteem.

'Het geld van de plutocraten komt neer op een subsidie voor de ideeën die ze graag horen.'
Anand Giridharadas

Een andere opportunistische pose is die van de Silicon Valley-ondernemer die naar eigen zeggen alleen maar de toekomst voorspelt, en dus niet vormgeeft volgens de eigen commerciële logica. Als Facebook-baas Mark Zuckerberg orakelt dat ‘we binnen enkele jaren in een wereld leven waar de overgrote meerderheid van wat we online consumeren video is’, dan kan hij als monopolist die voorspelling eigenhandig waarmaken om zo de hogere advertentie-inkomsten uit video op te strijken. Maar het is natuurlijk beter zulke ingrijpende beslissingen voor te stellen als onvermijdelijke krachten.

Lucratief

Het is niet de enige manier waarop MarketWorld de publieke opinie bespeelt. Dat gebeurt ook via de alomtegenwoordige ‘thought leaders’ die meedraaien in een lucratief speakercircuit. Denkers als de historicus Niall Ferguson kunnen makkelijk 50.000 dollar per speech vangen, op voorwaarde dat ze de wereldverbeterende elite niet schofferen met voorstellen zoals een rechtvaardiger belastingsysteem.

‘Het geld van de plutocraten komt neer op een subsidie voor de ideeën die ze graag horen’, schrijft Giridharadas. De gesponsorde ideeënindustrie creëert een veilige cocon voor de elite, waarin ze zelf bepaalt wat de definitie van sociale verandering is. Met ideeën die hoopvol en makkelijk verteerbaar zijn, wat resulteert in denkers die hartstochtelijk geloven in één groot idee dat de wereld zal veranderen. En daar met workshops en consulting stevig aan kunnen verdienen.

Tot welke zorgwekkende ideeënarmoede dat leidt, blijkt uit de getuigenis van Amy Cuddy. De Harvard-psychologe werd na een opgemerkte TED-presentatie over seksisme op de werkvloer een veelgevraagde spreker in het MarketWorld-circuit. Maar gaandeweg viel ze ten prooi aan sluipende zelfcensuur en twijfel. Wat overbleef, was een sterk verwaterde versie van haar boodschap, één die een systeemoplossing uit de weg ging en in plaats daarvan vrouwen een ‘harnas’ beloofde om met de realiteit om te gaan.

Carnegie

Ook Darren Walker ervaarde hoe moeilijk het is miljonairs in de spiegel te laten kijken. Hij leidt de Ford Foundation, een vermogende stichting naar het model van die van staaltycoon Andrew Carnegie. Diens ‘Gospel of Wealth’-essay introduceerde een invloedrijke visie op filantropie in de Gilded Age, de periode eind 19de eeuw die net als vandaag door groeiende ongelijkheid werd gekenmerkt.

Carnegie zag het als een plicht verworven rijkdom terug te geven aan de maatschappij, maar alleen nadat een ondernemer op alle mogelijke manieren fortuin had kunnen vergaren. Als dat gepaard moest gaan met lage lonen, dominante bedrijfsconglomeraten en extreme ongelijkheid, dan was dat maar zo. Nadien zijn ondernemers uniek geplaatst om de rijkdom te herverdelen volgens hun eigen inzichten - bibliotheken, musea, hospitalen. Het gewone volk zou het geld toch maar verkwisten, aldus Carnegie.

In plaats van op de verdeling van rijkdom te focussen moet de aandacht gaan naar hoe al dat geld in de eerste plaats wordt vergaard.

Dezelfde logica - filantropie achteraf, als excuus voor ongeremd kapitalisme - heerst in MarketWorld. Walker durfde het aan daarop te wijzen in een brief op de website van de Ford Foundation met als titel ‘Towards a New Gospel of Wealth’. In plaats van op de verdeling van rijkdom te focussen moet de aandacht gaan naar hoe al dat geld in de eerste plaats wordt vergaard. Naar hoe privileges in stand worden gehouden en hoe sociale mobiliteit een fabel wordt.

Maar zijn poging om met de Carnegie-filosofie te breken werd Walker niet in dank afgenomen. Rijke vrienden en donoren voelden zich geviseerd in plaats van bewonderd. Walkers boodschap dat structurele ongelijkheid in de VS vreet aan de democratie en aan de ‘mobiliteitsroltrap’ - een roltrap die hij in de jaren zestig nog had kunnen nemen dankzij een onderwijsprogramma voor arme kinderen - was niet de boodschap die ze wilden horen. ‘Zij hebben het voorrecht te leven in een wereld waarin ze niet met de realiteit te maken krijgen’, verzucht Walker.

Het is een wereld waarin een geglobaliseerde elite zich heeft losgerukt van de lokale politiek en lokale problemen om globale private oplossingen aan te reiken, vanuit het idee dat de bevolking en de democratische instellingen niet in staat zijn een betere samenleving te organiseren. Het is een wereld waarin Sanford Weill, ex-topman van Citigroup, beweert dat rijken zoals hij publieke uitdagingen moeten oplossen omdat de overheid incompetent en bankroet is, terwijl diezelfde overheid zich in de schulden moest steken om Citigroup van de ondergang te redden tijdens de financiële crisis die de bank mee had veroorzaakt.

Met zijn discours helpt Weill onze politieke instellingen verder te ondermijnen, terwijl die volgens Giridharadas net als enige het recht hebben voor elk van ons te spreken. Weills vooroordeel over de hopeloos inefficiënte overheid krijgt alvast weerwerk van de invloedrijke econome Mariana Mazzucato, die de cruciale overheidsrol in innovatie en groei benadrukt. Wat als MarketWorld nu eens zou helpen om ons systeem van wetten, rechtbanken, belastingen en verkozenen opnieuw naar een hoger niveau te tillen?

‘Winners Take All’ is uitgegeven bij Vintage, telt 304 pagina’s en kost 17,99 euro.

Lees verder

Advertentie
Advertentie

Tijd Connect

Gesponsorde berichten

n