analyse

Trump is weg, risico op nieuwe populist niet

Donald Trump behield tijdens de verkiezingen zijn basis van lageropgeleiden in rurale gebieden en kleinere (achtergebleven) steden. ©REUTERS

Donald Trump verdwijnt dan wel van het toneel, de voedingsbodem voor een nieuwe populist in het Witte Huis is allerminst weg. Opleiding blijft een grote ideologische verdeler in de VS. Dat is ook de fout van de Democraten.

De beelden van de bestorming van het Capitool maken het gemakkelijk om de Trump-aanhangers weg te zetten als krankzinnige complotaanhangers en andere extreemrechtse marginalen. Maar die analyse gaat al te gemakkelijk voorbij aan het feit dat de miljardair na vier jaar regeren 11 miljoen stemmen meer kon behalen dan in 2016. Dat resultaat kan enkel verklaard worden, als men erkent dat hij erin geslaagd is een gevoelige snaar te raken bij een groot deel van de bevolking.

'I love the poorly educated', zei Trump in 2016, nadat hij met ruime voorsprong de caucus in Nevada had gewonnen. Tot spot en ontzetting van de klassieke Amerikaanse media. Maar die uitspraak bewees de grote politieke intuïtie van de toekomstige president. Hij benoemde wat al lang smeulde in de Amerikaanse (en Europese) samenleving: een groot wantrouwen van de lageropgeleiden tegenover de elite en hun politiek. Het valt samen te vatten onder de term populisme. En het was de electorale grondstroom die Trump in 2016 tot president maakte, maar in Europa ook leidde tot de brexit.

Tirannie van de verdienste

De Amerikaanse politieke filosoof Michael Sandel analyseerde in zijn boek 'The Tiranny of Merit' de mechanismen achter de kloof. Het zijn niet alleen de economische achterstelling door de globalisering of de bedreiging van de nationale cultuur die het populisme voeden, maar in belangrijke mate ook de 'tirannie van de verdienste', omdat succes én falen worden uitgelegd als de eigen verdienste.

Ik hou van de laagopgeleiden.
Donald Trump
Preisdentskandidaat in 2016

'De grondtoon van het populisme is wrok jegens de elite. Mensen uit arbeidersmilieus beseffen dat de elite op hen neerkijkt, vooral de universitair geschoolde professionele elite . En het is belangrijk te erkennen dat de verongelijktheid begrijpelijk is als je ziet hoe de regerende elites de wereldeconomie hebben ingericht. Een neoliberaal systeem, gevoegd bij een denksysteem dat wil dat de winnaars hun succes aan zichzelf te danken hebben', stelde Sandel in een gesprek met de Nederlandse krant Trouw.

Het neerkijken op de lageropgeleiden is geen Amerikaanse exclusiviteit. De socioloog Toon Cuppens, verbonden aan de Rijksuniversiteit van Groningen, voerde met collega's onderzoek uit bij Nederlandse, Belgische, Duitse en Britse studenten. 'Met zijn uitspraak was Trump de eerste politicus die expliciet de kloof tussen hogeropgeleiden en lageropgeleiden blootlegde', zegt Cuppens in een telefonisch interview. 'Het lijkt er steeds meer op dat opleiding een grote politieke drijfveer wordt. De hogeropgeleiden neigen steeds meer naar nieuw-links, zoals de milieupartijen, terwijl de lageropgeleiden het net zoeken bij nieuw-rechts.'

Barometer

In zijn onderzoek vond Cuppens dat de hogeropgeleiden minder vooroordelen hebben tegenover ras, sekse of arbeidsstatus, maar dat ze zonder taboe neerkijken op lageropgeleiden. 'De hogeropgeleiden schrijven hun eigen succes toe aan zichzelf en vinden dat de lageropgeleiden schuld hebben aan hun laag opleidingsniveau. De opleidingsgraad is de barometer om sociale waardering uit te drukken. Opvallend is dat hogeropgeleiden meer achting hebben voor armen dan voor lageropgeleiden', aldus Cuppens.

Het lijkt er steeds meer op dat opleiding een grote politieke drijfveer wordt. De hogeropgeleiden neigen steeds meer naar nieuw-links, zoals de milieupartijen, terwijl de lageropgeleiden het net zoeken bij nieuw-rechts.
Toon Cuppens
Socioloog Rijksuniversiteit Groningen

Bij de Amerikaanse verkiezingen van 2016 en 2020 speelde die kloof duidelijk mee. Trump behield zijn basis van lageropgeleiden in rurale gebieden en kleinere (achtergebleven) steden, terwijl zowel Hillary Clinton als Joe Biden steeds meer de hogeropgeleide stedelijke elite wist aan te trekken. Dat is een opvallende trend: waar de Democraten vroeger hun electorale basis hadden in de industriële gebieden, zijn ze die nu kwijt, terwijl de Republikeinen steeds meer aanhang onder de hogeropgeleiden verliezen. Anders gezegd: het electoraat dat Ronald Reagan aan de macht hielp, stemde nu voor Biden.

Die verschuiving gebeurde geleidelijk aan. Volgens Sandel komt dat vooral omdat centrumlinkse en sociaaldemocratische leiders het belang van de opleiding hebben omarmd, samen met de impliciete waardering voor de hogeropgeleiden en het misprijzen voor de lageropgeleiden. En wie mislukt, wordt weggezet als een 'deplorable' (beklagenswaardige), zoals Hillary Clinton het uitdrukte in 2016.

Grieven en afkeer

Sandel is bijzonder hard voor de Democraten, 'omdat ze op een onkritische manier de vrije markt en de meritocratie omarmden en op die manier de weg plaveiden voor Trump. Zelfs als ze de volgende verkiezingen winnen, zal de Democratische partij toch geen succes kennen als ze geen aandacht schenkt aan de legitieme grieven en de afkeer die ze heeft opgewekt tijdens de globalisering.'

De Democratische partij zal geen succes kennen als ze geen aandacht schenkt aan de legitieme grieven en de afkeer die ze heeft opgewerkt tijdens de globalisering.
Micheal Sandel
Politiek filosoof

Sandel ziet in de coronapandemie een mogelijke ommekeer: 'Dit is het moment om te discussiëren over de waardigheid van het werk en over de vergoeding ervan, niet alleen in financiële termen maar ook in termen van achting', zei hij in een interview met de Britse krant The Guardian.

Biden wil naar verzoening streven, herhaalt hij keer op keer. Om dat doel te bereiken moet hij de brug slaan naar een electoraat dat zijn partij de voorbije jaren in de steek gelaten heeft. Zolang die kloof niet gedicht is, blijft een populistische Amerikaanse president mogelijk.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Gesponsorde inhoud