Advertentie
sabato

Summer of '45: zonnen tussen de bunkers

In de zomer van 2020 poogden we collectief de bladzijde om te slaa van een wereldwijde ramp en snakken we weer naar een normaal leven. Dat was 75 jaar geleden exact zo. Sabato onderzocht historische foto’s van de zomer van 1945: de zomer van de hoop en de Rommelasperges.

De kust was letterlijk veilig, die 4de augustus 1945. Die zonnige zaterdag, 75 jaar geleden, vloog een Amerikaans observatievliegtuig voor onze Belgische kust. Opvallend laag, want er was geen Duitse luchtafweer meer. De Tweede Wereldoorlog was afgelopen. Toch wilden de Amerikanen per se nog detailfoto’s maken van de Noord-Franse tot Zeeuwse kustlijn. Waarom? ‘De geheime missie met codenaam ‘Casey Jones’ diende niet om de schade op te meten na de Tweede Wereldoorlog. Wel om detailkaarten van heel Europa te maken. Die hadden de Amerikanen namelijk gemist in WO II. Dus wilden ze daar werk van maken, ter voorbereiding van de Koude Oorlog’, zegt Birger Stichelbaut, een archeoloog aan de UGent gespecialiseerd in historische luchtfoto’s.

‘De meeste ‘Casey Jones’-luchtfoto’s zijn van heel hoog en verticaal naar beneden genomen, zoals op Google Earth. Maar deze beelden van de kust zijn uitzonderlijk laag en schuin. Dat maakt ze gemakkelijker te analyseren. Het is alsof je vanuit een ballon naar het landschap kijkt: je herkent huizen, hotels, straten, monumenten en oorlogsrelicten. En als je inzoomt, kan je zelfs reclameborden lezen of de tram zien rijden. De beelden zijn bijzonder, want augustus 1945 was de eerste zomer na de bevrijding. Je ziet toeristen al pootjebaden, terwijl er nog oorlogsobstakels op het strand liggen. Andere mensen flaneren op de Zeedijk tussen de bunkers en de dichtgetimmerde hotels. De beelden zijn heel menselijk. Maar tegelijk ook surrealistisch: het is vakantie in een oorlogslandschap’, zegt hij.

Stichelbaut en zijn team zijn gespecialiseerd in luchtfoto-onderzoek uit de twee wereldoorlogen. Over dat thema maakten ze al meerdere wetenschappelijke publicaties, boeken en tentoonstellingen. Onder meer in het In Flanders Fields Museum in Ieper, waarvoor hij deeltijds werkt. En vanaf 1 juli vindt de expo ‘Atlantikwall in vogelvlucht: archeologie van de Tweede Wereldoorlog’ plaats op de erfgoedsite Raversyde in Oostende. De absolute blikvanger is een panorama van 75 meter lang met de historische luchtfoto’s van de hele Belgische kustlijn. Van het Zwin tot De Panne.

Spionagebeelden

‘Ik ontdekte die unieke beelden toen ik in Washington toegang kreeg tot een archief met 6 à 7 miljoen luchtfoto’s van West-Europa, gemaakt na de Tweede Wereldoorlog’, vertelt hij. ‘De negatieven van die spionagebeelden waren in de jaren 60 op archieffilm overgezet. En daarna in een geheime ‘cold storage’ onder een berg bewaard. Dat archief raadplegen was vroeger complex en duur. Maar sinds twee jaar laat men daar ook digitale fotografie toe. Dus zodra het kon, zijn we naar de States gereisd en hebben we in twee weken tijd duizenden historische archiefbeelden van Vlaanderen en Wallonië gefotografeerd. Puur bandwerk was het, we leken wel kopieermachines.’

Minutieus voorbereid

Hoe ze die beelden van de Vlaamse kust konden vinden in dat immense archief? ‘We hadden onze missie minutieus voorbereid’, zegt Stichelbaut. ‘We wisten exact welke veertig filmrollen we wilden inkijken, omdat we de vluchtplannen van het observatievliegtuig kenden. Toch was het een verrassing telkens als we een filmrol op de lichtbak legden. Zou het beeld gescheurd zijn? Is het nog analyseerbaar? Zijn de foto’s gedetailleerd genoeg om archeologische sites te herkennen? Dat zijn de spannendste momenten in onze speurtocht. Elke foto is een puzzelstukje in de reconstructie van het oorlogslandschap. Gelukkig waren de luchtbeelden compleet. Hoewel elke foto van de Belgische kust maar een paar seconden op de lichtbak lag, viel ons meteen de kwaliteit op. Er vielen veel verhalen over te vertellen.’

Dat vonden wij ook. Dus onderzocht Sabato speciaal voor deze Knokkespecial de luchtfoto’s van Knokke tot Duinbergen. We kregen hulp van Stichelbaut, zijn collega-archeoloog Wouter Gheyle en van Danny Lannoy: ex-schepen in Knokke, voorzitter van de Heemkundige Kring én auteur van talloze publicaties over de geschiedenis van Knokke. ‘De beelden zijn interessant materiaal’, zegt Lannoy. ‘Je ziet hoe de badstad recupereert van de oorlog. De luchtfoto’s zijn gemaakt op een cruciaal moment: na de Tweede Wereldoorlog maakte het hoteltoerisme onherroepelijk de shift naar appartementstoerisme. In 1945 waren het Zoute en de Zeedijk nog totaal niet volgebouwd. Maar kort na de oorlog begonnen historische hotels plaats te ruimen voor een muur van appartementsgebouwen.’

             1 KEITH

Surfen was al vanaf de jaren 70 populair in Knokke. Maar Surfers Paradise, de verste stranduitbating in het Zoute, is er pas gekomen in 1988. Toen scheurde Frank Vanleenhove zich af van de Channel Surf Club van de Antwerpse broers Peeters. Vanleenhove en enkele surfvrienden kregen van de burgemeester een stukje strand in het Zoute ter beschikking voor een nieuw lokaal. Datzelfde jaar verkochten de bestuursleden van de Channel Surf Club hun iconische materiaalcontainer, die de Amerikaanse kunstenaar Keith Haring in de zomer van 1987 had beschilderd. De Channel Surf Club is in 1990 verkocht en ging op in de River Woods Beach Club.

             2 ZEEWATER

Op deze plek stond vanaf 1957 de Swimming Pool van het Zoute: een buitenbad met gefilterd zeewater, waaraan in 1969 een binnenbad werd toegevoegd. Het complex was maar liefst 5 hectare groot. Vanuit de bar op de verdieping had je een prachtig uitzicht op het Zwin, de zee en het zwembad. Toch sloot het complex in 1978. Na jaren verloedering en leegstand onderging die recreatiezone uiteindelijk na lang protest toch een bestemmingswijziging: er is bebouwing toegestaan. Tussen 1997 en 2007 verrees daar Finis Terrae, een luxueus appartementencomplex, ontworpen door de Knokse architect Luc Declercq. De steenrijke ondernemers die er wonen, hebben gigantische terrassen vanwaar het uitzicht op het Zwin én de zee nog mooier is dan vanuit de voormalige Swimming Pool.

      3 ROZE HOEVE

Dit is de Roze Hoeve. De impressionante privévilla met rieten dak staat er nog altijd. Al is ze nu in okerkleur geschilderd en staat ze goed verscholen in de Zwinbosjes. De opdrachtgever in 1937 was de ondernemersfamilie Vuylsteke. Het riante huis was een van de laatste realisaties van de Nederlandse architect Jean De Wit-Van der Hoop (1880-1936), die zeer actief was in het Zoute. Roze was zijn kleur wel. Zelf woonde hij in het Zoute, in villa ’t Roze Huisje.

     4 GESLOOPTE VILLA’S

Tijdens de Tweede Wereldoorlog vielen niet zoveel slachtoffers in Knokke. Maar de materiële schade was wel groot. Heel wat hotelgevels raakten beschadigd. En ook het casino moest worden gerestaureerd, omdat de Duitsers het hadden bezet. Op de luchtfoto zie je in de buurt van de Lemonnierlaan en de Zwinlaan sporen van ruïnes van vier woningen. Omdat die het uitzicht versperden, eisten de Duitsers in het Zoute grote villa’s op, waaronder Villa Rietkap en Villa Cortina. Na de oorlog zijn er enkele exact nagebouwd.

             5 PELICAN

In de jaren 20 was men in dit stuk van het Zoute al volop beginnen te verkavelen. Zoals je op de foto ziet, was de zone tussen de latere Camille Lemonnierlaan en de Zwinlaan toen nog amper bebouwd. Nu staat het er vol. De villa’s die je op de foto ziet, staan er nog altijd: Villa Zonneveld, Villa Claire Dune, Villa Riethove en Villa Pelican. Ze hadden vroeger uitzicht op het tweede golfterrein van Knokke.

             6 DRAAK

In de Oosthoek zie je mooi de vierkante bomenrij rond het Sint-Paulusfort: de locatie waar casinobaas en kunstenaar Roger Nellens in 1965 zijn privéwoning bouwde. Tal van kunstenaars die in het casino exposeerden, kwamen er over de vloer. In zijn tuin staat nog steeds de fameuze ‘Dragon’, een draakvormig tuinpaviljoen van kunstenares Niki de Saint Phalle uit 1972. Bouwondernemer Bart Versluys kocht recent het domein en heeft plannen om er een kunstfoundation op te richten

             7 BRONWATER

Dit bijzondere gebouw heet Het Bronnetje. In 1912 werd hier een grondboring gedaan. Men dacht op steenkool te stoten, maar op 402 meter diepte vond men een waterbron. De Compagnie du Zoute vroeg architect Pirenne een klein vierkant paviljoentje in Knokse stijl te ontwerpen. Dat gebouw werd vanaf 1914 als Source du Zoute uitgebaat. Toen de Compagnie in 1928-1929 aan de Lekkerbek een nieuw golfterrein met 18 holes liet aanleggen, werd Het Bronnetje het clubhuis. Nog later is het paviljoen verbouwd tot villa. Ze ligt goed verborgen in de - what’s in a name - Bronlaan

       8 VAN DE VELDE

Van de grote vrijstaande villa’s op de Zeedijk in het Zoute die vóór de Tweede Wereldoorlog zijn gebouwd, blijft nu bijna niks meer over. Behalve de beschermde dubbelwoonst Noordhinder-Westhinder: in 1931 ontworpen door Henry van de Velde voor koffietrader Maurice Colman en kunstenaar Albert Saverys. Vanuit de lucht is de dubbelvilla meteen herkenbaar aan haar platte dak.

Van de Velde kreeg een uitzondering op de Knokse bouwregels, omdat de bouwheren goede connecties hadden met minister Maurice Lippens senior, de grootvader van Maurice ‘Fortis’ Lippens. Als minister van Openbaar Onderwijs steunde Lippens in 1933 Van de Veldes ontwerp voor de Boekentoren in Gent. Lippens had hem ook graag de koninklijke villa zien ontwerpen voor Leopold III. Maar uiteindelijk ging die opdracht naar Joseph Viérin.

Tijdens die werken zijn ook onderaardse gangen gevonden, die helemaal betegeld waren. Waarvoor die dienden, is niet geweten. Op deze foto zie je nog duidelijk een antitankgracht lopen over het plein. Tussen de dijk en het strand bevond zich in die tijd nog een duin, die hoger lag dan de straat. Nu is ook die geniveleerd tot strand

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie