sabato

In beeld: het utopische Brasília van architect Oscar Niemeyer

Back to Brasília: fotografische tijdreis naar Oscar Niemeyers bevroren utopie. ©Vincent Fournier

Een architectuurtrip naar Brasília kan nu even niet. Maar Vincent Fourniers jongste fotoboek over Oscar Niemeyers utopische stad doet je tijdreizen naar het modernistisch fossiel.

Brasília: de Braziliaanse hoofdstad is al zo vaak gefotografeerd dat – zo lijkt het toch – alles al erover verteld is. Toch biedt Vincent Fournier er in zijn jongste boek een nieuwe kijk op. Fournier kwam in Brasília namelijk geen architectuurbeelden schieten. Wel toekomstbeelden: het centrale thema in heel zijn oeuvre. Ruimtevaart, utopische architectuur, artificiële intelligentie, vermenselijkte robotica: dat soort fantasieën over een mogelijke toekomst brengt hij graag in beeld. Als een tijdreiziger met een camera mengt hij verleden met toekomst. En fictie met realiteit.

'Ondanks de mislukking straalt Brasília nog altijd een optimistisch toekomstbeeld uit.'
Vincent Fournier

‘Mijn fascinatie voor Brasília is inderdaad een mix van nostalgie en futurisme. De stad is een toekomstbeeld dat nooit heeft plaatsgevonden. Een perfect geconserveerde utopie die vastgevroren zit in de tijd’, vertelt hij aan de telefoon. ‘Dat maakt het onderwerp ook zo interessant voor een fotograaf. Ik gebruikte de stad als een filmdecor, waarin ik personages heb gezet. Soms waren dat mensen die er wonen en werken. Soms ook mijn assistent, in retrokleding.’

Vincent Fournier brengt Brasília in beeld met een mix van nostalgie en futurisme. ©Vincent Fournier

Het mislukte Brasília

Fourniers filmische beelden neigen soms naar Stanley Kubrick of Michelangelo Antonioni. Maar evengoed naar ‘The Truman Show’, een film waarin het hoofdpersonage niet beseft dat hij in een illusie leeft.

'Sinds het jaar 2000 heb ik het gevoel dat we meer en meer in een dystopie terechtkomen.'
Vincent Fournier

‘Brasília is ook een perfecte illusie: een ideale stad die compleet is gebouwd in één allesomvattende esthetiek. Uniek in de wereld, maar te star ontworpen. Ondanks de mislukking straalt Brasília nog altijd een optimistisch toekomstbeeld uit. En daar grijp ik graag naar terug, uit nostalgie.'

'Het jaar 2000 was voor mij het kantelpunt: sindsdien heb ik het gevoel dat we meer en meer in een dystopie terechtkomen. Door corona wordt de situatie steeds uitzichtlozer. We zitten vast in het nu. Denk nu niet dat mijn werk vanaf nu antiutopisch zal worden: mijn oeuvre gaat over oude toekomstbeelden. En wat ze nu nog voor ons kunnen betekenen.’

Sommige gebouwen in Brasília lijken wel ufo’s die in the middle of nowhere zijn geland. ©Vincent Fournier

Architecturaal statement

Imponeren: dat was de bedoeling van architect Oscar Niemeyer, urbanist Lúcio Costa en tuinarchitect Roberto Burle Marx toen ze tussen 1956 en 1960 aan Brasília werkten. Met immense pleinen, spectaculaire gebouwen en genereuze publieke tuinen moest de nieuwe hoofdstad de oude – Rio de Janeiro – doen vergeten. De nieuwbouwstad was de verkiezingsbelofte van president Juscelino Kubitschek, die per se een onuitwisbaar spoor wou nalaten.

In amper 41 maanden tijd was zijn megawerf afgerond, netjes binnen zijn ambtstermijn. Bij de inauguratie in 1960 was Brasília een architecturaal statement van macht, innovatie en dynamiek. Het nieuwe Brazilië leek geboren.

Alleen: de utopie faalde. De nieuwe stad was stilistisch wel coherent, maar miste geschiedenis en menselijke schaal. Je merkt het ook aan Fourniers fotoreeks: de personages op zijn beelden staan verloren in het monumentale decor. ‘Ik heb niet alleen het toeristische parcours gefotografeerd, maar ook de moeilijk toegankelijke plekken.’

De Braziliaanse hoofdstad Brasília is een perfect geconserveerde utopie die vastgevroren zit in de tijd, vindt fotograaf Vincent Fournier. ©Vincent Fournier

Unesco-erfgoed

Brasília heeft het grondplan van een vliegtuig: de regeringsgebouwen zitten in de cockpit, de kantoren in de romp en de woonwijken in de vleugels. Typische beeldspraak voor een nieuwbouwstad uit het space age: het tijdperk van de ruimtewedloop. Spoetnik 1, de eerste kunstmatige satelliet rond de aarde, werd gelanceerd in 1957, het jaar dat de werken aan Brasília begonnen. ‘Sommige gebouwen lijken wel ufo’s die in the middle of nowhere zijn geland’, zegt Fournier.

Dat de stad Brasília uitgerekend op 1100 meter hoogte werd gebouwd, is te danken aan de Belg Louis Cruls. ©Vincent Fournier

Dat de stad uitgerekend op 1100 meter hoogte, in een savanne op het Centraal Plateau werd gebouwd, hebben we te danken aan een Belg. Louis Cruls met name: een astronoom die in 1892 het wetenschappelijke team leidde dat de ideale plek bepaalde voor Brasília. Toen al speelde men met de idee om de hoofdstad naar het binnenland te verplaatsen. Maar pas in 1960 is die droom – of nachtmerrie – in vervulling gegaan.

‘Al in 1987 werd Brasília Unesco-erfgoed. De stad is een monoliet die niet meer kan evolueren. Architecturaal staat ze op pauze. De bevolking is verdriedubbeld, maar nieuwbouw is er niet toegelaten. Dus ontstonden rond Brasília chaotische sloppenwijken. In de stad zelf merk je daar niet veel van: die is vooral op kantoren, administratie en overheden gericht. ’s Avonds is het er akelig doods. Een vreselijk eenzame plek.’ 

Brasília werd in amper 41 maanden gebouwd, netjes binnen de ambtstermijn van toenmalig president Juscelino Kubitschek. ©Vincent Fournier

Elon Musk

Fournier is geboren in Ouagadougou, de hoofdstad van Burkina Faso. Hij was vijf toen zijn ouders in Bretagne kwamen wonen. Bij de verhuizing ontdekte hij een doos met oude foto’s, die zijn vader in Afrika had gemaakt. Hij besefte toen al dat fotografie een tijdmachine was om herinneringen mee te creëren.

Na zijn studies sociologie en film volgde hij een fotografieopleiding in het Zuid-Franse Arles. Hij ging aan de slag in de reclamewereld en werd creatief directeur van een studio die campagnes maakte voor onder meer de cinemagroep UGC.

Tien jaar werkte fotograaf Vincent Fournier aan zijn Brasília-project.

‘Ik verdiende veel, maar ik was het beu’, zegt hij. ‘Ik besloot te reizen en freelanceadvertentiefotograaf te worden. In de acht jaar dat ik campagnes shootte, deed ik ook kunstprojecten als hobby. Twaalf jaar geleden besloot ik fulltimeartiest te worden. Na tien jaar is mijn Brasília-project nu wel afgerond. Ik ben er twee keer tien dagen geweest.’

‘Nu werk ik rond ‘spomeniks’, Oost-Europese monumenten uit de Koude Oorlog die op ruïnes van onbestaande beschavingen lijken. En ik probeerde al Jeff Bezos en Elon Musk te contacteren, omdat ze binnenkort privéruimtevaart mogelijk zullen maken. Of ik zou meegaan op een van hun vluchten? ‘Ik zit meer in de droom dan in de daad. Maar als ze me willen meenemen, zeg ik geen neen.’

‘Brasília, une capsule temporelle’, 44,90 euro, uit bij Éditions Noeve.
In de herfst heeft Vincent Fournier een soloshow in Hangar in Brussel.

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie