sabato

Het nieuwe goudhaantje van de cinema

De grootste acteurs willen intussen met hem draaien, maar in wezen is de Canadese filmmaker Xavier Dolan nog altijd een kind met glimmende ogen, bang dat niemand van hem zal houden. ‘Mijn films zijn mijn manier om geweld en woede uit te drijven.’ ©Shayne Laverdiere / Louis Vuitton

Het zag er even benard uit voor zijn zesde film. Xavier Dolan was bang, zo verdeeld waren de meningen. Maar die zondagavond in Cannes kreeg hij de Grand Prix voor 'Juste la fin du monde', een film die volgende week bij ons in de zalen komt. Alweer een onderscheiding voor de 27-jarige regisseur uit Québec die eigenlijk maar één ding wil, na iedere film nog iets harder: geliefd zijn. 'De strijd gaat voort.'

Xavier Dolan zegt altijd waar het op staat, openhartig. Begeleid door het juiste gebaar, in dit geval een traan. Het was zondag 22 mei. Op het Filmfestival van Cannes kreeg hij de Grand Prix voor 'Juste la fin du monde', zijn zesde langspeelfilm. 'Alles wat je in het leven doet, doe je om geliefd te zijn', zei hij. 'Ik in ieder geval toch.'

Zevenentwintig is Dolan nu. Bekend voor beklijvende films en zijn vroegrijpheid, want nu al bestempeld als geniaal. De grootste acteurs willen met hem draaien, maar in wezen is hij nog altijd een kind met glimmende ogen, bang dat niemand van hem zal houden. De week van het Filmfestival, daar in Cannes, beleefde hij als een kruisweg. Hij had alles nochtans goed voorbereid, maniakaal zoals alleen hij dat kan. Het moest en zou een triomftocht worden. Maar ook in de filmwereld verloopt niets als verwacht. Zijn film mag dan al een indrukwekkende cast hebben - Marion Cotillard, Vincent Cassel, Léa Seydoux, Gaspard Ulliel, Nathalie Baye -, toch kreeg hij stevige kritiek van de filmpers. Een moeilijke periode was het. Twee jaar na de Prijs van de Jury voor 'Mommy' wilde hij immers meer. Dolan droomde van de Gouden Palm, maar besefte dat hij evengoed met lege handen kon terugreizen naar Québec. De Grand Prix was dan ook een opluchting. Alweer in tranen citeerde hij schrijver Anatole France toen hij de onderscheiding in ontvangst nam. 'Ik verkies de waanzin van de passie boven de wijsheid van de onverschilligheid.' Het was zijn manier om zichzelf te troosten, omdat niet iedereen hem op handen draagt. Zijn woorden gingen viraal op de sociale media. En dan, zowel voor zijn fans als voor zijn tegenstanders: 'Ik zal mijn hele leven films blijven maken. De strijd gaat voort.'

De films van Xavier Dolan (hier tijdens de prijsuitreiking van Cannes 2016) zijn verhalen over haat en liefde, over het onvermogen om te beminnen. En dat betekent ook: loodzware dialogen en rauwe beelden. ©AFP

Waanideeën
De volgende strijd is zijn Amerikaanse film, en hij heeft alweer een cast waar veel cineasten van dromen. Jessica Chastain en Kit Harington - Jon Snow in 'Game of Thrones' - maar ook Kathy Bates en Susan Sarandon. De lat ligt hoog. Het leven van Xavier Dolan is dan ook een permanente uitdaging, een genadeloze en dagelijkse strijd tegen angst. De Canadese cineast is de onrust zelve. Geen enkele onderscheiding, geen enkel eerbetoon zal hem ooit de rust geven die hij misschien niet eens zoekt. Tijdens het gesprek, in zijn Montréal, laat hij ons bij momenten in zijn ziel kijken. En die is getormenteerd. Angstig. Xavier Dolan is bang voor de dood. Nu al. Constant. Op alle mogelijke manieren. 'Ik geef een nieuwe dimensie aan het begrip hypochondrisch', geeft hij grif toe. 'De dokters vinden me geweldig, ik ga langs voor de ene check-up na de andere. Maandagochtend sta ik op met longkanker, dinsdag is het keelkanker en woensdag een andere ongeneeslijke ziekte.'

Het zijn niet de enige soort waanideeën die hem iedere dag kwellen. Dolan maakt zich ook zorgen over oorlog en oorlogsdreiging, een planeet die naar de verdommenis gaat. 'De intolerantie, het sociale weefsel dat helemaal uit elkaar valt.' Hij is een van die mensen die ervan overtuigd zijn dat het leven morgen voorbij kan zijn, op een kruispunt onder de wielen van een vrachtwagen of gewoon 's ochtends in een bed dat koud aanvoelt omdat een hart het plots welletjes vond.

Maandagochtend sta ik op met longkanker, dinsdag is het keelkanker en woensdag een andere ongeneeslijke ziekte.
Xavier Dolan

Dolan weet het zeker: er valt geen seconde te verliezen... Ook niet als we hem in Montréal ontmoeten, waar hij volop bezig is met de preproductie van zijn Amerikaanse film, en tegelijk zijn koffer pakt: hij wil locaties gaan zoeken in Europa. Met zijn volgende project al in het achterhoofd, deze keer een televisiereeks, en daarna weer iets anders - hij is er ook al mee bezig. 'Ik laat me drijven door een nood aan constant werken, ik wil ook gewoon altijd bezig zijn. Eerst bekijk ik het verhaal, dan de gezichten die het moeten invullen, dan de muziek etcetera.'

Zijn films zijn verhalen over haat en liefde, slaan en strelen: zijn klassieke thema's. Personages die wenen en zich dan snel vermannen, troostende omhelzingen die snel overvloeien in erotiek. In zijn films zit een soms verstikkende intensiteit die weinig nodig heeft om over te hellen in hysterie. Loodzware dialogen en rauwe beelden, zoals een dode koe die door een vrachtwagen over het asfalt wordt gesleept. Of het geluid van een toilet dat doorspoelt, plassende en kotsende mensen. Verwerpelijke beelden, soms ook mooie taferelen. Beelden in wondermooie vertraging, regen die lauw en zacht de ruiten streelt, dans en muziek die je zin geven om door de woonkamer te wervelen of gewoon de wind die een spel speelt met de was die buiten hangt. Zelfs etensresten op een vuile keukentafel krijgen esthetische verfijning.

Veel sporen van het dagelijks leven, ook. Een mes dat op een snijplank klikt tot de ui versnipperd is, een borstel die door de haardos gaat, bloedstollend hoog afgebeten nagels of vrouwennagels met lak van de meest onwaarschijnlijke kleur: met details verhaalt Xavier Dolan het onvermogen om te beminnen, hoe moeilijk het is om met elkaar te praten. 'Ik probeer mijn manier van filmen constant te veranderen opdat het publiek me niet saai zou gaan vinden', zegt hij. Maar geeft tegelijk toe: 'Maar eigenlijk vertel ik altijd hetzelfde verhaal, dezelfde dialogen die zonder resultaat blijven.'

Juste la fin du monde. ©RV DOC

Kindacteur
Dolan zegt dat hij van films met een happy end houdt, maar dergelijke films zelf niet graag draait. In zijn films schreeuwen de personages elkaar verrot. 'Ik groeide op in een Egyptisch gezin waarin iedereen tegelijk sprak, of desnoods alleen liep te praten De hele tijd praten en toch niet communiceren, ik ken dat.' Even lacht hij. 'Roepen en tieren, dat is het leven.' Als kind vocht hij veel, worstelde met perverse gedachten. 'Ik was een hatelijk kind. In mijn jaren van grote kwetsbaarheid koos ik voor de meute, niet voor het kamp van degenen die stilletjes lijden.'

Nu schaamt hij zich ervoor. 'Mijn films zijn mijn manier om geweld en woede uit te drijven.' Journaliste Odile Tremblay, een vriendin, bevestigt dat: 'Als hij niet iets creatiefs was gaan doen, dan weet ik niet wat er van hem geworden was. Immers: hij heeft eindeloos veel razernij in zich.'

Niets jaagt Dolan sneller de gordijnen in dan zeggen dat hij geluk heeft gehad. Want hij vindt dat hij helemaal geen geluk heeft gehad, nooit. Dat hij verbeten heeft moeten vechten voor wat hij is.

Zelf hou ik het meest van films met een happy end, alleen draai ik dat soort films niet graag.
Xavier Dolan

Op zijn vierde, zoon van een moeder die in het onderwijs werkte en een Egyptische musicus, werd hij kindacteur. Verscheen in televisiespotjes voor apotheken, speelde nog allerlei andere kleine rolletjes. Op zijn achtste ging hij Engels leren om ooit eens met zijn grote idool te kunnen acteren, Leonardo DiCaprio, die hij bestookte met brieven sinds hij 'Titanic' had gezien. De moeilijke jaren begonnen toen hij op zijn zestiende de school verliet: te oud voor kindrolletjes, te jong om een volwassene te spelen. 'Te klein', kreeg hij ook vaak te horen, en dat kwetste hem diep.

Omdat toch niemand hem nog wilde, begon Dolan maar zijn eigen personages te schrijven. Verzon een eigen film, zeer autobiografisch. Natuurlijk wilde niemand de eerste langspeelfilm financieren van een groentje dat nog nooit een camera had vastgehouden. Hij moest tot zijn achttiende wachten om het geld verdiend als kindacteur van de bank te halen, 42.000 euro. Eindelijk kon hij filmen.

Maniakaal
En hoe. Xavier Dolan regisseert geen films, hij maakt ze. Van a tot z. Op een zelden geziene manier in de geschiedenis van de film. Hij schrijft en regisseert, speelt vaak mee, monteert. De decors, hij houdt er zich ook mee bezig, net zoals de muziek en kostuums, de trailers of de filmaffiche. Xavier Dolan wil niets aan het toeval overlaten, bijna maniakaal. 'Als hij een scenario schrijft, dan heeft hij de slotscène al in zijn hoofd, of de trailer', zegt Anne Dorval, zijn favoriete actrice. 'Hij wil alles sturen, kan roepen en tieren als een opnamehoek hem niet bevalt.' Suzanne Clément, ook een van zijn trouwe actrices, herinnert zich dan weer hoe hij plots in haar hotelkamer opdook, in zijn ondergoed, om bijna in trance te tonen hoe ze een bepaalde scène moest spelen in 'Laurence anyways'.

Vrouwen in het leven van Xavier Dolan zijn er wel degelijk. Sterke vrouwen, gecultiveerd en intelligent. Ouder dan Dolan ook. Zijn geliefkoosde actrices, maar ook de zus van een van zijn vroegere schoonmoeders, zijn producer. Modelvrouwen die voor hem een bron van inspiratie zijn. De meesten kent hij al heel lang, van toen hij nog adolescent was. Anne Dorval, erbij sinds 'J'ai tué ma mère' tot 'Mommy', was een bekende actrice in Québec toen Dolan op de deur van haar loge ging kloppen met een scenario. 'Het was niet meteen een goed script, maar ik wilde hem niet kwetsen', zegt ze nu. 'Hij was toen al zo intelligent.'

J'ai tué ma mère. ©Belgaimage

'J'ai tué ma mère'
Ook Dolans moeder, Geneviève, blijft constant opduiken in zijn leven. Ze werkte vroeger in een school en voedde Xavier alleen op toen ze scheidde van zijn vader. Zij was het die hem liet proeven van populaire cultuur: 'Titanic', Céline Dion of Jean-Jacques Goldman. Ze keren vandaag nog geregeld terug als knipogen in zijn films. Geen makkelijke tijden, die jeugd. Niet zelden liet Geneviève zich overrompelen door haar onuitstaanbaar en opvliegend kind. Tot ze het helemaal niet meer aankon en hem naar de kostschool stuurde. 'Ze vond dat beter voor mij en vooral voor zichzelf.'

Van zijn zevende tot zijn elfde vond hij het best verfrissend, die afzondering. Tot de volgende kostschool zijn ontluikende en nog fragiele adolescentie verbrijzelde. Dolan ontdekte homoseksualiteit, het intieme lijden, hoe rauw en hard het allemaal is. Zijn moeder werd een doelwit, kop van jut, maar bleef onverschillig voor de wanhoop van haar kind.

Dolan keerde dan ook niet terug naar huis toen hij de school op zijn zestiende verliet. Hij ging elders wonen, veroverd door woede. Woede was ook de enige manier die hij kon bedenken om een band met zijn moeder te behouden. Woede die een soort afkeer werd, afkeer die hij op papier zette. Over een vrouw die vastgeroest zat in haar buitenwijk, zonder enige goede smaak voor wat dan ook, en af en toe buitenkwam in een schreeuwerig gekleurde pull.

Doordrenkt van adolescentie en hormonen huiverde Dolan van alles wat zijn moeder was. Hoe ze at, hoe ze terugkeerde van de kapper, de woorden en uitdrukkingen die ze gebruikte. Hij sloeg niet met deuren en schreeuwde niet hoe onbegrepen hij zich voelde, maar zette het op papier: 'Le matricide', de moedermoord. Uit die novelle kiemde het scenario voor zijn eerste film, 'J'ai tué ma mère', waarin hij zichzelf speelt. Hij heeft er geen moeite mee om het toe te geven: 'Die zinnen, die kreten, die scherpe antwoorden: dat was ikzelf.'

Authentieker kon inderdaad niet. De film werd zelfs in het huis van zijn moeder gedraaid. En Geneviève, ze was niet meteen rancuneus, toch? Tijdens de opnames versjouwde ze kasten en stoelen, kratten vol rommel ook. Dolan blijft kil, zegt dat hij de locatie uit 'praktische' overwegingen koos. Omdat hij het oord goed kende, omdat hij geen cent op zak had om een andere locatie te betalen. Hij zwijgt even, en dan: 'Eigenlijk is het waanzin. Toen ik die film draaide, besefte ik niet hoe pervers het allemaal was.'

De haat is verdwenen, nu. Moeder Geneviève reisde mee naar Cannes, net zoals Anne Dorval. En ze vielen in elkaars armen toen de winnaar van de Grand Prix werd bekendgemaakt.

Behalve voor films heeft Xavier Dolan ook een grote passie voor mode. Hij is trouwens het gezicht van het luxemerk Louis Vuitton. ©Shayne Laverdiere / Louis Vuitton

'Walgelijke onderscheiding'
In Québec, waar de publieke opinie niet meteen verslingerd is op mensen die boven de rest uitsteken, vinden sommigen Xavier Dolan een genie en zien anderen hem als een kop die zin geeft om hem in elkaar te rammen. Zeer discreet is Dolan in ieder geval niet. Opzichtig aanwezig op sociale netwerken, waar hij zijn passie voor mode uitschreeuwt - hij is het gezicht van het merk Louis Vuitton. En hij aarzelt nooit om te zeggen wat hij denkt. Zoals tegen degenen die vinden dat niet iedere geaardheid het recht heeft om te trouwen.

Maar een vaandeldrager voor wie of wat dan ook wil Dolan niet zijn. In 2012 weigerde hij in Cannes om de Queer Palm in ontvangst te nemen voor 'Laurence anyways', en veroordeelde hij de neiging tot gettovorming van sommige homo's. 'Dat zulke onderscheidingen sowieso bestaan, vind ik walgelijk.' Zijn vrienden vergoelijken hem niet. En weten: soms kan hij zich boven de anderen wanen. 'Hij heeft altijd een hoge dunk van zichzelf gehad, zelfs toen hij nog niets had verwezenlijkt', zegt de Canadese actrice Suzanne Clément.

Andere vrienden hebben het over zijn manisch-depressieve buien. Maar als hij met zijn vrienden optrekt, staat hij weer vlug met beide voeten op de grond. 'Hij heeft alles op een versnelde manier moeten leren,' zegt journaliste Odile Tremblay. 'Nu beheerst hij veel beter dat hij een succesvol cineast is. Hij kan nu beter met zijn bekendheid omgaan.' Het zal nodig zijn als 'Juste la fin du monde' volgende week in de zalen komt.
'Juste la fin du monde' komt op 21 september in de zalen. © M, Le Monde

Lees verder

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content