sabato

Oliver Stone: 'Ik heb me altijd zorgen gemaakt om leugens'

©Mark Mann / August / Belgaimage

Hij groeide op met zeer conservatieve ideeën, maar werd dankzij de oorlog in Vietnam de radicale filmmaker van onder meer 'Platoon', 'Scarface', 'JFK' en 'Wall Street'. Bij een flesje riesling praat de Oscarwinnende regisseur in München over politiek, macht en... zijn ontmaagding.

Het meest statige hotel van München is kansloos. De strijd tegen het Oktoberfest, met de waardigheid van de Beierse stad als inzet, is op voorhand verloren. In de lift naar mijn afspraak met de Amerikaanse filmregisseur Oliver Stone veins ik interesse voor de nieuwe mails in mijn smartphone om te voorkomen dat mijn blik afdwaalt naar de Australische vrouw die bijna uit haar dirndljurk springt. Als de liftdeur opengaat, spreidt het Bayerischer Hof zijn zevende verdieping voor me uit, overal glas en licht. Een ander München ontvouwt zich: een skyline van rode daken en gotiek, monumentaal als wat. Italië in een soort spiegelbeeld.

‘JFK’, 1991. ©Belga Image

Om financiële redenen draaide Stone zijn nieuwe film, de biografie van Edward Snowden, in München. Het is in ieder geval weer een 'echte Oliver Stone'-film geworden. Een prent die de ontgoocheling schetst van een jonge, vaderlandslievende man, zoals in 'Born on the Fourth of July'. Een nuchtere douche voor iedereen die trouw zweert aan de United States of America en 's lands idealen. Een beetje zoals 'Platoon', een andere Stone-prent. 'Snowden' weekt opstand los bij de kijker, met gefundeerde argumenten, zoals 'JFK'. Maar de film stoot ook af, want is te tendentieus, alweer zoals 'JFK'.

Amokmakers
Zijn haar overhoop maar naadloos in een blauw pak met wit hemd, weliswaar zonder das. Zeventig is hij intussen en niet zo kwiek meer, maar hij maakt nog altijd indruk als hij binnenwandelt. Stoer en taai, meer dan nodig is om ontzag te wekken. Als een mysterieuze man die diep in de nacht, na een zesde glas whisky makkelijk een halve bar amokmakers op straat zet en dan zelf naar huis gaat met de twee of drie resterende meisjes. 'Achtergrondlawaai, ik word er dol van', zegt hij. Ik begin te vrezen voor de mensen die aan het tafeltje achter ons dineren.

Ik suggereer hem dat lunchen iets is voor watjes en hij glimlacht alsof hij nog nooit dat flauwe grapje heeft gehoord sinds hij in 1987 de film 'Wall Street' uitbracht. 'Veel honger heb ik inderdaad niet', zegt Stone, wat verklaart waarom er op zijn bord alleen een geroosterde sandwich ligt die hij eerder had besteld. Maar een glas drinken wil hij wél, en we besluiten het gastland te eren door een fles riesling uit Rheingau te bestellen.

In de films van Oliver Stone kan het hoofdpersonage vaak rekenen op een paar vaderfiguren die dan waken over wat hij in 'Platoon' nog 'possession of his soul' noemde, de ziel overnemen. En zie, Stone begint over Snowden te praten zoals een vader dat zou kunnen doen. 'Edward Snowden is een jongeman die zeer overtuigend kan zijn. Sommigen zullen hem zelfs arrogant noemen. Maar hij is de enige van 30.000 mensen die bij de Amerikaanse inlichtingendienst NSA werkten die durfde te spreken.'

‘Snowden’, 2016. ©Open Road Films, courtesy of Oliver Stone and Ixtlan Productions

Stone maakte kennis met Snowden in Moskou, toen de opgejaagde klikspaan daar was ondergedoken en de regisseur research deed voor zijn nieuwe film. 'Hij is toch wel een vreemde jongeman hoor, hij doet me denken aan Ron Kovic (het personage dat Tom Cruise vertolkt in 'Born on the Fourth of July', nvdr.). Die had ook het lef om van een conventioneel denkende jongeman te evolueren naar een van de meest virulente opposanten van de oorlog. Op die jonge leeftijd hebben de meesten van ons nog zo geen diepe overtuiging.'

We volgen even niet. Overtuigingen en idealen zijn voor de jeugd, toch? Conventie of verzoening met de realiteit, dat is iets dat pas later in het leven komt. Had Stone zelf dan geen vooruitstrevende ideeën of overtuigingen vóór zijn tijd als soldaat in Vietnam? 'Goh', reageert hij. 'Niet echt. Ik groeide op met zeer conservatieve ideeën. Mijn vader was een Republikein, een échte. Een zeer intelligent man. Ik geloofde in Eisenhower en 'the American way'. Natuurlijk begon ik te twijfelen na Vietnam. Ik zag daar te veel blunders, vooral bureaucratisch. Typisch voor een olifant die zich tussen muizen begeeft.'

Stone bezig horen is een verademing. Hij praat strak gestructureerd, in perfecte alinea's die maar blijven komen, allemaal to the point. Zozeer dat je je afvraagt waarom deze man voor een job koos waarin zo goed als niet wordt gepraat. Hooguit wat aanwijzingen voor acteurs, 'action' of 'cut'. Of eens uitvliegen, want hij heeft een hekel aan mensen die zich niet 100 procent inzetten.

‘Platoon’, 1986. ©Roland Neveu / Getty Images

Prostituee
Oliver Stone werd geboren in het naoorlogse New York. Moeder was een Française, vader was een Amerikaan en beursmakelaar. Stone groeide zorgeloos op aan de Oostkust, bijna idyllisch zelfs. Af en toe ging het gezin met vakantie naar Frankrijk, wat zijn mediterrane voorkomen en gevoeligheid verklaart. Maar toen hij zestien was, gingen zijn ouders uit elkaar. 'Ik heb me altijd grote zorgen gemaakt om de leugens', diept hij uit zijn herinneringen op. 'Hun scheiding speelde een belangrijke rol in mijn leven, en toen kwam Vietnam. Over alles werd gelogen. Ik dacht dat mijn ouders samen gelukkig waren, maar dat was helemaal niet zo. Geschokt was ik toen ik dat besefte. Zo moet je de autoriteiten wel gaan wantrouwen als je opgroeit.'
Stones vader was misschien wel een Republikein, maar liet zijn zoon wel voldoende vrijheid om liederlijk op te groeien. Vader Stone nam de jonge Oliver zelfs mee naar een prostituee om hem te laten ontmaagden. In 1965 hield Stone het voor bekeken op de gereputeerde universiteit van Yale en vertrok naar Vietnam. Gedesillusioneerd maar met een onweerstaanbare creatieve drang keerde hij terug. In 1971 studeerde hij af aan de filmfaculteit van New York University, en tegen het begin van de jaren tachtig had hij de Turken al in de gordijnen gejaagd met de manier waarop hij in de film 'Midnight Express' de gevangenissen daar in beeld bracht. Iets later volgde 'Scarface', vandaag een klassieker. Maar zijn hoogtepunt beleefde hij met 'Platoon', dat in 1986 de Oscar kreeg voor beste film, en in 1987 met 'Wall Street', toen Michael Douglas met de Oscar voor beste acteur wegliep.

Genoeg van VS
Stone viel in Hollywood uit de toon, met zowel zijn manier van schrijven als van regisseren. Zijn scripts vermengden proza en slang, Amerikaanse straattaal. Ze pendelen met hoge snelheid tussen taalregisters, van formeel tot zo plat als wat. Veel zinnen uit zijn films zijn vandaag onsterfelijke oneliners. Zoals 'money never sleeps, pal' ('Wall Street') of 'every day above ground is a good day' ('Scarface').

'Ik dacht dat mijn ouders gelukkig waren, maar dat was niet zo. Geschokt was ik toen ik dat besefte. Zo moet je de autoriteiten wel gaan wantrouwen als je opgroeit.'
Oliver Stone

Stone draait films met een smoel. Voor iemand die met zijn privileges was opgegroeid, portretteerde Stone met een onthutsende precisie hoe het was om een jonge man te zijn in de grote stad, met meer verlangens dan voordelen, hunkerend naar iets, verlangend om erbij te horen. 'Geef me kerels die arm, slim en hongerig zijn', zegt Gordon Gekko, de oplichter in strak maatpak uit 'Wall Street'. Miljoenen sjacheraars vonden het geweldig.

De films van Stone bieden weinig ruimte voor vrouwen, hoewel hij zelf drie keer trouwde. En er ligt doorgaans ook geen rol van betekenis in voor kinderen, hoewel hij er zelf een klein peloton verwekte. Veel mensen vinden zijn films taai, maar als je ze op het juiste moment in je leven bekijkt, in de juiste omstandigheden, dan zijn ze verrijkend.

Terwijl hij zijn blik over de rode daken van München glijdt, verraadt zijn gezicht hoezeer hij zijn land én Hollywood niet meer ziet zitten. 'Weet je dat veel mensen bedankten voor 'Platoon'? En hetzelfde gold voor 'Salvador'', zegt Stone over zijn film over de door Amerika gesteunde junta in Centraal-Amerika. ''Rambo' bracht meer geld op. Als Amerika geen heldenrol in de film krijgt, dan is het moeilijk om succes te hebben in de wereld van de grote filmstudio's. Dan moet je het allemaal goedkoop in elkaar zien te draaien.'

Kast vol medailles
In 'Snowden' is het een van de beste quotes. De hoofdrolspeler die, gekneld als hij zit tussen zijn vrijdenkende overtuiging en zijn besef over de reële dreigingen tegen Amerika, zijn vriendin afsnauwt: 'Je leeft in een sprookjeswereld waarin niets nog gevolgen heeft en waar niemand averij oploopt'. Misschien omdat zij weliswaar begaan is met de fundamentele vrijheid, maar tegelijk heel licht omspringt met wat we iedere dag horen over de terroristische dreiging en over de schurkenstaten? 'Ik ben het daar niet mee eens, maar ik begrijp wel wat je bedoelt', zegt Stone diplomatisch. We vragen ons af hoe ver we dit kunnen drijven. Onze ervaring heeft geleerd dat het libertaire denken in het slechtste geval een luxueuze overtuiging is van mensen die de maatschappelijke orde normaal vinden, en in ieder cultuur die ouder is dan die van henzelf duidelijke goodwill zien. Tegelijk zitten we tegenover iemand die een kast vol militaire medailles heeft. Oliver Stone ging vrijwillig bij het leger toen hij 21 was. Niet minder dan 58.000 namen op een zwarte muur in Washington zijn stille getuigen van het gevaar dat hij voor zijn land liep.

'Greed is good', hebzucht deugt. Iedereen kent de oneliner, hoewel Gekko de zin nooit zo uitsprak in 'Wall Street'. 'Greed, for lack of a better word, is good', zei hij. Een heerlijke scène waarin Gekko het opneemt voor de aandeelhouders en tegen het management van het bedrijf. Stone is op zijn best als hij nuanceert. In 'Platoon' doet de slechte vaderfiguur, een soldaat gespeeld door Tom Berenger, al het denkbare, hoe verdorven slecht ook, om de oorlog te winnen. En hij krijgt vooral een tribune om zijn gedrag te rechtvaardigen. 'Er is zoals het eigenlijk hoort te zijn, en er is de realiteit', zegt hij in een monoloog die de kijker van begin tot einde meesleept. 'Ik ben die realiteit', zegt hij, en als kijker proef je het idealisme van de jonge, vrijwillige soldaat. Gegoten in een mal waarvoor Stone model stond.

‘Wall Street’, 1987 - Veel zinnen uit de films van Oliver Stone zijn vandaag onsterfelijke oneliners. Zoals ‘money never sleeps, pal’ (‘Wall Street’, foto boven) of ‘every day above ground is a good day’ (‘Scarface’). ©Belga Image

Monsters verpletteren
Die aandacht voor de andere kant van de kwestie sijpelt uit bijna iedere film van Stone. Prenten zoals 'JFK' en 'W', over de opkomst van de jonge George Bush, waren daar net iets te veel van doordrenkt. 'Nixon', vol medeleven voor de moeilijke jeugd van de hoofdrol, was een uitzondering. Net zoals 'Any Given Sunday' het helemaal niet over politiek wilde hebben. Maar 'Snowden' is weer helemaal Stone.

We kennen het antwoord al als we het hem vragen: Donald Trump of Hillary Clinton? 'Bernie Sanders wilde hervormen. Maar nu wordt niet eens gesproken over de overheid die ons in de gaten houdt', zegt Stone. Waarna het gesprek op drift raakt, van spionage naar buitenlands beleid, hoe erg hij het vindt dat de NAVO is uitgebreid tot tegen de Russische grens, en die missionarismentaliteit die de Amerikanen naar buitenlandse vijanden stuurt, monsters die verpletterd moeten worden, in een ander land ver weg.

'De geschiedenis leert ons in ieder geval dat machtsevenwicht een concept is dat werkt', zegt Stone en hij klinkt als de gewezen Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Henry Kissinger. 'Iran doet zijn zin, China doet zijn zin en de Russen doen dat ook. Ze zijn er helemaal niet in geïnteresseerd om het Westen te ondermijnen. Weet je, er is een nieuw boek dat je moet lezen', zegt Stone. En hij stopt een lijvig werk in mijn handen, 'The Oliver Stone Experience': een compilatie van interviews en nooit eerder gepubliceerde foto's van de Amerikaanse filmaficionado Matt Zoller Seitz, die zopas verschenen is. Met quotes van Stone over zijn betaalde ontmaagding ('liefde was als melk voor haar') en zijn vader ('hij wilde nooit trouwen, want bleef in zijn ziel altijd vrijgezel'). Beklijvende foto's tonen Stone, brede glimlach in soldatenplunje wanneer hij op het vliegtuig naar Vietnam stapt. En ja hoor, hij ziet er inderdaad uit als de boyscout die hij naar eigen zeggen altijd geweest was, tot die oorlog zijn illusies liet verdampen.  © Financial Times.
'Snowden' komt in de zalen op 2 november.
'The Oliver Stone Experience' van Matt Zoller Seitz, uitgeverij Abrams, 45 euro. www.abramsbooks.com

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content