sabato

Kunstenaar David Claerbout knijpt alle leven uit 'The Jungle Book'

©Diego Franssens

Drie jaar en 500.000 euro kostte het hem, maar in 'The Pure Necessity' kneep videokunstenaar David Claerbout alle leven uit 'The Jungle Book'. Wie naar de animatiefilm zonder Mowgli en zijn dansende vriendjes komt kijken, kijkt naar zijn eigen doelloze verveling. 'Ik vind het niet erg als mensen in slaap vallen.'

In oktober komt 'Mowgli' uit: een actiefilm rond Disneys 'The Jungle Book' met Christian Bale, Benedict Cumberbatch en Cate Blanchett in de hoofdrollen. Maar verder dan David Claerbouts versie - nog tot 30 juni bij galerie Micheline Szwajcer in Antwerpen - kan die actieprent niet staan. Zijn 'The Pure Necessity' is 'The Jungle Book' zonder Mowgli. Maar ook zonder dansende en zingende beren, pythons en slangen. Zonder tekst of soundtrack. Zonder alle vermenselijkte elementen tout court.

'The Pure Necessity' van videokunstenaar David Claerbout is 'The Jungle Book', maar dan zonder actie. De beren, pythons en slangen dolen in dit werk een uur lang verhaalloos en doelloos rond. ©Diego Franssens

Een uur lang zit je alleen naar de dieren uit 'The Jungle Book' te kijken. En die wandelen verhaalloos en doelloos rond in 'hun' natuur. 'Zo'n 500.000 euro heeft de animatiefilm me gekost', zegt David Claerbout (49) als we hem ontmoeten in een van zijn Antwerpse ateliers. 'Drie jaar hebben we eraan gewerkt met een studio van twaalf man. Dit lokaal stond vol tekentafels en computers. We rekruteerden net afgestudeerde animatoren om bij ons te komen werken. Alle frames uit de animatiefilm hebben we lijn per lijn opnieuw getekend. Ik ben er bijna failliet aan gegaan.'

Onwaarschijnlijk saai

Als het een troost mag zijn: ook voor Disney was 'The Jungle Book' in 1967 een kostelijke grap. Met 4 miljoen dollar was de verfilming van Rudyard Kiplings boek uit 1894 de duurste animatie ooit. Maar die bracht al snel een veelvoud op. Met cameratracking werden toen al de bewegingen van echte dieren geregistreerd als inspiratiebron voor de animaties. De catchy liedjes en levendige scenes met Mowgli en de jungledieren maken de laatste tekenfilm van Walt Disney himself tot jeugdsentiment voor vele generaties.

David Claerbout ©Diego Franssens

Maar met die herinnering - en het bijbehorende verwachtingspatroon - speelt Claerbout meesterlijk. 'De film en het boek zitten in het collectief geheugen. Maar ik maak er fictie van. Mensen zien niet wat ze zich willen herinneren. Zo doe ik een ruimte ontstaan tussen het geheugen en het kijken', zegt Claerbout. 'Dat is meteen voelbaar als ik mijn versie in een cinema vertoon. Na vijf minuten vragen kinderen 'of het nog lang duurt'. Ze vinden het onwaarschijnlijk saai. En omdat er geen muziek of tekst is, hoor je heel duidelijk de magen van de toeschouwers grommen. Zelfs toen ik de film in het Centre Pompidou in Parijs toonde, viel me dat enorm op. Ik vind het niet erg als mensen in slaap vallen bij mijn kunst. We beschouwen slapen als een noodzakelijk kwaad, als inefficiënt tijdverlies. Maar ik beschouw tijd als rijkdom. Ik push de perceptie van tijd in mijn werk.'

Obsceen genot

Claerbout maakte letterlijk een 'slaapverwekkende' versie van 'The Jungle Book'. Hij en zijn team tekenden alle frames opnieuw, maar knepen er alle actie eruit. Claerbout gaf de dieren hun jungle en hun 'normale leven' terug. Nu zijn het eerder passanten in een documentaire dan acteurs in een film. 'In de originele tekenfilm zit een enorme puls: het is entertainment dat als een verslavende suikerrush werkt. Daarom blíjf je ook kijken: de film laat je niet los.'

David Claerbout ©Diego Franssens

'In plaats van te dansen en te springen, moesten de dieren in mijn versie net lam zijn. Ik zocht urenlang naar beeldmateriaal van dieren die zich vervelen. In de dierentuin van Spa liet ik me opsluiten bij de wolven om te zien hoe ze bewegen in gevangenschap. Ik wou ruimte geven aan hun eenzaamheid, want de dieren in de film zijn nooit alleen of aan hun lot overgelaten. Dat was voor mij het grootste plezier van 'The Pure Necessity': binnendringen in het DNA van de animatie. Er zijn weinig mensen die de film zo in detail kennen als wij. Het was bijna obsceen hoe we de figuren eruit haalden, hun energie leegzogen en ze weer uitspuwden.'

Freaky

David Claerbout is wereldwijd bekend om zijn installaties met bewegende beeldmanipulaties, waarin hij boetseert met tijd(sduur). In België kreeg hij in 2011 een solo in Wiels in Brussel, maar hij exposeerde ook al in Schaulager in Basel, het Städel Museum in Frankfurt, Museum De Pont in Tilburg en het San Francisco Museum of Modern Art in San Francisco. Vanaf dit weekend is zijn 'The Pure Necessity' te zien bij de Antwerpse galeriehoudster Micheline Szwajcer, die na een kort avontuur in de Brusselse Regentschapsstraat haar oude galerieruimte heropent als projectspace.

'Drie jaar hebben we aan deze animatiefilm gewerkt, met een studio van twaalf man. Ik ben er bijna failliet aan gegaan.'

Claerbout zag Disneys verfilming van 'The Jungle Book' voor het eerst als zesjarig jongetje, in Cinema Majestic in het West-Vlaamse Harelbeke. 'Maar het idee voor mijn kunstwerk kwam eerder toevallig. Toen ik voor een ander filmproject aan het researchen was naar beelden van wilde dieren, botste ik op YouTube toevallig op een opname van 'My Own Home': een tragisch liedje uit 'The Jungle Book'. Ik kon het nog woord voor woord nazingen. Echt freaky, na 43 jaar. Het nummer bleef plakken en ik kreeg het idee om 'The Jungle Book' te ontmenselijken. Ik wou vorm geven aan de eenzaamheid. Eerst probeerde ik het via 3D-technologie: we maakten 3D-animaties van alle dierlijke personages. Maar na een half jaar zagen de beelden er te fake uit. Vijftigduizend euro lichter besefte ik dat ik een inschattingsfout gemaakt had: al het werk in de vuilnisbak. Dus begonnen we opnieuw. Eerst storyboards tekenen en dan frame per frame de tekening 'ontzielen'. Animatie is leven blazen in een verhaallijn. Ik deed het omgekeerde: ik slorpte het leven eruit.'

Wat overblijft na die enorme klus is een tekenfilm met beesten die doelloos rondlopen. Je hoort wel takken kraken en bladeren ritselen. Maar voorts gebeurt er niks. Soms zit je zelfs secondenlang naar een leeg landschap te kijken. 'Als je de dieren in 'The Pure Necessity' bezig ziet, denk je: zijn dat nu de filmsterren van toen? Ze lijken wel eenzame mensen, alleen op hun appartement. Een soort OCMW-bejaarden zonder levenslust, die duidelijk gebrek hebben aan sociaal contact.'
Het saaie, lege bestaan dat de dieren in zijn film leiden, is een metafoor voor het leven dat Claerbout al even doelloos vindt. 'Het leven heeft geen scenario, geen happy end. Voor mij is dat een bevrijdende gedachte. De dood is niets anders dan een vorm van recyclage.'

Rechtszaak?

Benieuwd of Walt Disney Claerbouts titanenklus ook als 'creatieve recyclage' beschouwt. Een rechtszaak is er nog niet van gekomen, maar de kunstenaar heeft er sowieso een goed oog in. 'Niet dat ik ze kan betalen, maar als er ooit een proces komt, dan win ik het. Op de kunstbeurs Art Basel was de film te zien op de sectie Unlimited. De Aziatische vertegenwoordiger van Disney, een grote kunstverzamelaar, kwam na de projectie naast me staan. 'Am I in trouble?', vroeg ik hem voorzichtig. Hij stelde me gerust: ik moest me geen zorgen maken. 'The Pure Necessity' lijkt op het eerste gezicht plagiaat of appropriatie. Maar als rechters de hele film bekijken, zullen ze onmiddellijk begrijpen dat mijn werk iets compleet anders is.'

'Na vijf minuten vragen kinderen al 'of het nog lang duurt'. Ze vinden 'The Pure Necessity' ontzettend saai.' ©David Claerbout. The Pure Necessity.

'Het onderwerp van 'The Pure Necessity' is niet 'The Jungle Book', maar de mens die aan het kijken of wachten is', aldus Claerbout. 'Als je het geduld hebt om te blijven kijken, voel je de eenzaamheid van die dieren echt. En die straalt af op de toeschouwer. Ook hij begint zich eenzaam en verloren te voelen. De film slaat over op het lichaam en de geest van de kijker. Die zit naar zijn eigen verstrijkende tijd te kijken. Dat is de kern van mijn hele oeuvre.'
Ook het anti-antropocentrisme is een thema dat in heel veel van Claerbouts videowerken terugkomt. 'Ik duw de mens graag naar de achtergrond. Dat heeft een reden: we moeten als mens dringend beginnen te beseffen dat de wereld ons minder nodig heeft dan wij haar. Cinema is narcistisch: het onderwerp is altijd de mens. Maar in mijn films is de tijd de topic.'

Daarom noemt Claerbout 'The Pure Necessity' ook een sleutelwerk in zijn oeuvre. 'Zelfs een van de vijf belangrijkste die ik heb gemaakt. De film geeft zo'n grote vorm aan tijdsverloop. Het werk heeft eeuwigheidswaarde, omdat alle tijdelijke elementen die naar de beschaving verwijzen, weggegomd zijn.'

Michaël Borremans

Het is aanlokkelijk om na te denken over welke andere films of fabels je nog zou kunnen 'ontmenselijken' zoals 'The Jungle Book'. 'Alice in Wonderland' bijvoorbeeld, geschreven in dezelfde tijd als het verhaal van Rudyard Kipling, met dezelfde soort pratende dieren in de hoofdrol, die mensen een gelijkaardig moreel lesje willen leren. 'Ik heb erover nagedacht. Maar echt waar, zoiets doe je maar één keer in je leven. Ik heb dit project echt wel gepusht tot aan mijn limieten, ook financieel. Vergeet niet dat ik Michaël Borremans niet ben: mijn schilderijtjes verkopen niet automatisch. Ik ben misschien een van de vijf videoartiesten op de wereld die goed van hun werk kunnen leven. Maar van deze film bestaan maar zeven versies en één artist's proof. Dat verkoopt niet zo makkelijk als een schilderij.'

David Claerbout, The Pure Necessity, nog tot 30 juni bij Micheline Szwajcer, Verlatstraat 14 in Antwerpen. Behalve Claerbout nodigt Szwajcer ook de Brusselse galerie Dvir uit, met werk van Latifa Echakhch en Miroslaw Balka. www.gms.be 

Advertentie
Advertentie
Advertentie
Advertentie

Gesponsorde inhoud

Partner content